Skip to main content

Full text of "Słownik synonimów polskich"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legał copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commcrcial partics, including placing lechnical rcstrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
person al, non-commercial purposes. 

+ Refrainfinm automated ąuerying Do not send automated querics of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributłonTht Goog^s "watermark" you see on each file is essential for in forming peopleabout thisproject and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discoYcr the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznydi pólkach, zanim została troskliwie zeska^ 

nowana przez Google w ramach projektu światowej bibhoteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 

dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 

dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 

dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 

długą podróż tej książki od wydawcy do bibhoteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady uźytkowEinia 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prEice takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostEu^czać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 
Prosimy również o; 

• Wykorzystywanie tych phków jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w nickomcrcyjnycti 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysylanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tlumaczeniEimi maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości telfstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny"Googłe w łsażdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowyeti 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 



Hganie prawa 

W ItEiżdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana łisiążka została uznana za część powszecłmego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób tralrtowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych lirajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej użj'wać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 
tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem [http : //books . google . comT] 




"-IK 



SŁOWNIK 

SYNONIMÓW POLSKICH 



Biskupa. Adama Stanisła.wa. Krasińskiego 



WYDANIE AKADEUII UMIEJĘTNOŚCI W KRAKOWIE. 






^-1 TOM II. _ ,„ ^ 






w KRAKOWIE, 

w DRUKARNI iCZASU* FR. KLUCZYCKIEGO I 3P. 
pod unądcm J6»Gi Łakoci nikłego. 



hąbać — ftad. \ 



R. 



ąbac* patrz: ciąć. 

Rachować** patrz: liczyć. 

Racliiiba* patrz: liczba. 

Raeliuiiok, patrz: liczba. 

Racica, patrz: kopyto. 

Racy a • patrz: przyczyna. 

Raczkować, patrz: czołgać się. 

Raczy « patrz: prędki. 

Rad, koiitcnt, zadowolony. 

KAD (słowian, i ros. pa;^'b, czesk. rad) mówi się o tym, który zostaje 
pod miłćm wrażeniem, albo ebętnie swą duszę na przyjęcie miłych 
wrażeń otwiera. Przenośnie bierze się w znaczeniu gościnnego, np. 
rad co widzieć, lub słyszeć, rad komu, rad gościom, rad nie rad, 
(t. j. chcąc nie chcąc). 

Kto ma co lepszego, niechaj powiada , będę rad słuchał każdego. J. Koch. 
Tak mu był rad , że go i od rozumu odpoił. Goun. — Kt<jry czyste serce 
rad widzi. Skar. — Co rad nie rad wyznać musiał. Skar. — Co muszę, 
to rad uczynię. Birk. — Gdzie cię radzi widzą, tara nie często bywaj; 
a gdzie nie radzi, nigdy. Rrs. ~ Nie rada koza na targ, ale musi. Rvs. 
Co ludzie radzi słyszą, temu łatwo wierzą. Fred. — liad pan wszyst- 
kim w domu. Kras. — Musiałem rad nie rad słuchać napomnienia. Kras. 
Kad jestem mój bracie. 
Żem ci uczynił tę przysługę małą. Niemc. 

Rad będzie księdzu pan Chorąży. Mick. — Więc ojciec tak trochę rad 
niby był z tego. Pol. 

KONTENT (z łacin, contentus) wyraz czysto łaciński, ale już od sze- 
snastego wieku przyswojona'. Bierze się dwojako. Raz oznacza tego, 
który zaspokaja się i przestaje na tćm, co jego wyuiaganioni , albo 
życzeniom zadosyć czyni. Drugi raz tego, który się z czego całćm 

II. 1 



Flad — (^ada. 



sercem cieszy, i prawie się nie posiada z radości. Kontent z czego, 
z kogo, z siebie, kontent że go P. Bóg st>vorzył. 

Błogosławiony, który z swego kontent. Skar. — Mniemam, iż każdy 
z grosza kontent będzie. Jagodyn. — Nigdy nie kontent człowiek z swego 
stanu. Jabl. — Nigdy człek nędzny nie jest kontent z swojej doli. Nar. 
Jedzie kontent z wynalazku. Kras. — Kontent z mojej mierności, niczego 
nic pragnę, nad przyjaźń poczciwych ludzi. Kras. — Muszę teraz być 
kontent , jak nagi w pokrzywie. Zabl. — Kontent ze swego stanu. Brodz. 
ZADOWOLONY (stnrosł. ;^0B0.^bH'b, wystarczający, ros. ^^OBO-ient) wy- 
raz wprowadzony do języka w wieku XIX, ale dotąd jeszcze nowo- 
ścią trąci, bo jedni piszą zadowolony, drudzy zadowolniony. Znaczy 
on zupełnie to samo co kontent, ale tylko w pierwszóm znaczeniu, 
to jest: który zaspokaja się i przestaje na tóm, co jego wymaga- 
niom, lub życzeniom zadosyć czyni. Że zaś kontent w drugiem zna- 
czeniu wyraża uniesienie radości, w któróni się człowiek tak z czego 
cieszy, jakby mu w t^j chwili nic do szczęścia nie brakło; to tego 
znaczenia zadowolony nie ma. 
Rada, przestroi^a namowa. 

Wskazanie drogi postępowania, lub stosownych środków. 
RADA (czesk. rada) jestto ukazanie drugiemu, jakby wedle naszego 
zdania, należało w danym razie postąpić, albo jakich środków użyć. 
Może ou jednak przyjąć to, albo nie przyjąć, to jest: usłuchać rady, 
lub nie usłuchać. 

Bada jako grono osób radzących, tu nie należy. 

Mówi się: dobra, zbawienna rada, prz^^jacielska rada, zdrowa rada, 
dawać radę, prosić o radę, słuchać rady czyjej, zasięgać rady, iść 
za radą, niema rady, dać sobie rady. 

Stary od rady, młody od zwady. Rej. — Siła wdów i sierót ubogicli 
rady jego używało. J. Koch. — Mówił do nich wedle rady młodzieńców. 
Wrj. — Rady sobie dać nie umieli. Skar. — Gdy szukasz rady, strzeż 
sic pilnie zdrady. Rys. — Poszli za radą. Karp. — Rady przyjacielskie 
młodemu czcicielowi nauk. Szaniaw. — Czyn szlachetny wart więcej, niż 
najmędrsze rady. Boh. Zal. — Posłuchamy waszej rady, jak l)ędziemy 
starzy. Jan Czeczot. — Ja do rady młoda. Miok. — Sądziłbym jednak, że 
lepiej zasięgnąć twej mądrej rady. A. E. Odyn. 
PRZESTROGA (od przestrzegać) jestto rada ojcowska, która all)o za- 
wczasu ukazuje, czego człowiek wystrzegać się powinien, all)o upo- 
mina, żełiy nadal czego nie czynił. 

Która i mnie przestrogi mądre dawała. Skar. — O gniewie... poży- 
teczno są bardzo nauki i przestrogi. Skar. — Przestroga od Boga. Rys. 
Jeżeli mojej nie słuchasz przestrogi. W. 1*ot. — Zly do urazy bierze prze- 
strogę , dobry do poprawy. Fred. — Bóg nam wszystkim daje ztąd prze- 
strogę, abyśmy się poprawiali, póki plagi jakiej na na« nie spuści. Sta- 



t^ada — hadość. fi 



nowoL. — Ojcowskie do nawrócenia przestrogi. Kochów. — Przestroga 
młodemu. Kras. — Na cóż nam wyszło leltceważenie ich rad i przestróg? 
Jan Śniad. — Starał się raczej radą i przestrogą naprowadzić zbłąka- 
nego na lepszą drogę. Kar. Kaczk. 
NAMOWA (od namawiać) znaczy działanie słowem na wolą drugiego, 
ażeby co czynił nie podług swego przekonania, ale podług naszej 
myśli i rady. Bierze się najczęściej na złą stronę , ale może się brać 
i na dobrą. Kto nie wie co począć, lub jakich środltów użyć, ten 
szuka rady. Namowy zaś nikt nie szuka, lecz idąc za nią, staje się 
biernym \vykonawcą i jakby narzędziem cudzej woli. Rada nie krę- 
puje woli człowieka, który może ją przyjąć, albo nie przyjąć. Na- 
mowa poddając jaką myśl, nalega, żeby człowiek podług tej myśli, 
a nie podług swej woli działał. 

Aby się nikt zdradliwemi ich namowami nigdy nie dał zwodzić. Wuj. 
Ani ich do tego żadną namową przywieść mógł. Skar. — Z woli rodzi- 
ców i z namowy prayjaciół wziął żonę. Skar. — Za którego radą i na- 
mową drudzy poszli. Skar. — Niema jest retoryka, ale* dzielna i bardzo 
mocna namowa, patrzanie na cnotę. Skar. — Z namowy żony swej rzecz 
uczynił do wszystkich w te słowa. Biel. — Przy chlebie łacna do do- 
brego namowa. Bembus. — Łagodna mowa, pewna namowa. Knap. 

Rycerz wzgardził radą zdrową, 

Za lewego szedł namową. Odyn. 
Radlić, patrz: orać. 
Radl-o, patrz: pług. 

Radość, pociecha, ucioclia, wesołość, wesele, ukon- 
tentowanie. zadoi¥olenie, przyjemność, rozkosz. 

Stan duszy zostającej pod wpływem miłych wrażeń. 
RADOŚĆ (słów. i ros. pa;^0CTi>, czesk. radost), wyraz najogólniejszy, ozna- 
cza wewnętrzną duszy pogodę, gdy człowieka coś dobrego, miłego, 
lub pożądanego spotkało. Cliociaż ona rozlana jest w sercu, ale zwykle 
maluje się na twarzy, w oczach, i objawia się zewnętrznemi znakami. 

Mówi się: czuć radość, doznać radości, witać kogo z radością, 
płakać z radości, skakać z radości, pełen radości, okrzyki radości, 
nie posiadać się z radości. 

Radość na sercu niewymowną czuję. J. Koch. — Takci na świecie, 
raz radość, drugi raz smutek. J. Koch. — A moja wszystka radość le- 
gła z tobą w grobie. J. Koch. — Ona ich radość w smętek, a żółć się 
wszystka obróciła. Gorn. — Którzy sieją ze łzami, żąć będą z radością. 
Wuj. — Poczęli oboje płakać od radości. Wuj. — Smutek wasz w ra- 
dość się obróci. Wuj. — Lud, który jeszcze biskupa na stolicy swej nie 
widział, napatrzyć się i napłakać dla radości nie mógł. Skau. — Każda 
tu radość jako kwiat usycha, i jako trawa pod kosą się wali. Skar. — 
Złych radość krótka , a szczęście ich z śniegiem taje. Skar. — Obiecanka 

1* 



4 Radość*. 

cuoanka^ a głupieniu radość. Przysl. — Zła to radość, po której żal elio- 
dzi. Kras. - Są rozmaite radości rodzaje; zdaje sio uii jednak, iż ża- 
dna tej nie wyrówna, którą czuje gospodarz, gdy widzi, iż Pan Bóg pracy 
rąk jego błogosławi. Kras. 

A któż jeszcze wyrazić radość owe zdoła, 

Gdv mnie nadobne dziatki obsieda da koła. Nar. 
Skoczne dźwięki 

Hjidością oddychają, radością słucli poją. Mick. 
1*0CIECHA (słowian. norłixa Mikj^ ros. yrłiUiCHie, ezesk. puteełia) jest 
to przemiana smutku w radość, a przynajmniej jego złagodzenie; 
a w ogólności eo w moralnyełi eierpieniaełi jakąkolwiek ulgę przy- 
nosi. Mówi sio: mieć poeiecłie, jiotrzcliować jioeieeliy, szukać pocie- 
chy, doznać poeieeliy, przynieść iiocieehe, l)yć koniu poi»iecłią, słowa 
poeioeliy, balsam pociechy, doczekać się pociechy, anioł pociecliy, Ijyć 
pociechą rodziców. 

Niczego tu nie powiem, czegobyś z wielką pociechą nie rad słyszał. 
Okzecii. — Małe pociecłiy płace wielkim żalem swoim. J. Koch. — Ktu 
czci ojca swego, doczeka pociechy z dziatek. Wrj. Ekkl. 3 — G. — Wielka 
smutnemu pociecha , gdy mu kto smutku i płaczu pomaga. Skar. — Niech 
jeżyk mój przyschnie do ust moicli , jeśli pomnieć na cie nie bede , a je- 
śli cię na czele wszystkich pociech moich nie położę. Skar. — Nie ma- 
jąc świeckiej pociechy, duchownej szukali. Skar. — Przykładem swoim 
nas nauczył (Chrystus), jaka jest pociecha i rozkosz rozmawiać z Pauem 
Bogiem. Skar. — Nie maniyż jakiej pociechy, którąhyśmy łzy nasze otarli 
i osuszyli? Skau. — Płaczącym obiecana pocieclia. Skar. 

Pociechę wam wielka niosę, 

Jako zwiędłym kwiatkom rosę. Mi as. 

Ile dni , tyle pociech. Nar. 

O ty, czyś człowiek? czy Boskiem zrządzeniem 

Anioł, na moje pociechę zesłany? Kras. 

Nie masz dla mnie pociechy żadnej już po tobie. Dmoch. — Bóg nam 
zdarzy pocieclię z dziatek. Mick. — Znaleźć nie mogłem pociechy w ni- 
czeni na świecie. Mick. — Niosłem balsam pociechy na ojcowskie rany. 
KiciŃ. 
l'CIECIIA (ezesk. utecha) oznacza przyjemność, jukI której wpływem 
wesołość .całkiem kogo przepełnia. Uciechą też zowie siie i to, co upa- 
jając rozkosznein wzruszeniem, wielką przyjemność komu spr.iwuje, 
np. wesołe hulanki, tańce, huczne biesiady, rozkosz zmysłowa, ucie- 
clianii sic zowia. 

Nie masz uciecliy nad wesele serca. \\ rj. Kkkł. — Nauka, uciecha 
wielka i ozd<d)a. Kkap. 

W trzy dni sic uciech wyraecze. 

Jak mu aniołek dopiecze. Teatr. 



Radość. O 

WESELlG (słowian, i ros. Bcce.iie, czesk. weselj oznacza wylew radości, 
czyli żywy jej objaw w rozjaśnionej twarzy, śmiechu, okrzykach, 
skokach i innych znakach wewnętrznych. Wesele w znaczeniu zaba- 
wy i uczty godowej, należy do synonimu: małżeństwo. 

Tedy się napełniły weselem usta nasze, a jeżyk nasz radością. Wuj. 
Ps. 125. — Cliwała niezbożnycli krótka jest, a wesele obłudnika jako 
mgnienie oka. Wuj. — Ustało wesele serca naszego, odmienił si*^* w ża- 
łobę taniec nasz. Wuj. Jer. — W każde wesele ludzkie nieco się zawżdy 
smutku nabiera. Skar. — Pragniem, abyśmy na odmianę i powstanie 
grzeszników patrząc, z weselem umierali. Skar. — Małe i krótkie było 
cierpienie nasze, a wesele długie i wieczne. Skar. 

Wszystkie uderza struny po kolei, 

Prócz jednej struny, prócz struny wesela. Mick. 
WESOŁOŚĆ (słowian, i ros. bcccioctb, czesk. weselost) oznacza już to 
przepełnienie serca weselem; już usposobienie wewnętrzne, w którym 
komu służy dobry Immor, że się śmieje, żartuje, śpiewa, skacze, 
i innych rozwesela, lub do śmiechu pobudza. Radość jest uczuciem 
pochodzącym z miłego wrażenia; wesołość ł)ywa albo naturalnćm 
usposobieniem, albo skutkiem podbudzenia nerwów; jak naprzykład 
przez użycie gorących napojów. Ztąd podpiłego nazywamy podwese- 
lonym. Człowiek chory, zgryziony, melancholik może doznać radości, 
lub pociechy, ale mieć wesołości nie może. 

Słodka wesołość w czystćm tylko rada sercu przebywa. Nar. 

Kto wesołości wziął dar od natury 

Może radośnie słodkie pienia nucić. Dmoch. 

Wesołość malowała się na jego twarzy. Dmoch. 

Przejął wszystkich dreszczem, 

I wesołość pomieszał przeczuciem zło wieszczem. Mick. 

Dawniej pomiędzy szlachtą z wesołości słynął. Mick. 
UKONTENTOWANIE (od przym. kontent) jest zaspokojenie pragnień 
serca, radosne uczucie, którego doznający tak się cieszy szczerze, 
iż zdaje się, że nic więcej w tej chwili nie pragnie. 

Nadto drogo kupuje ukontentowanie, kto je zdrowiem płaci. Kras. — 
Słyszeć rzecz o mężu, którego dzieła z takiem czyta ukontentowaniem. 
Dmoch. 
ZADOWOLENIF] wyraz XIX wieku, znaczy to samo co ukontentowa- 
nie, z tą różnicą, że w ukontentowaniu zawsze przypuszcza się rado- 
sne uczucie; a zadowolenie przestając na tćm co jest, i co czyjej 
woli i chęci zadość czyni, może zgoła nie czuć radości. Buodzi^s.ski 
mówi: zadowoleni jesteśmy, otrzymując to czegośmy i)ragncli; kon- 
tenci, gdy więcej nie i)ragniemy. Jax Sniadecki powstawał przeciw 
wyrazowi zadowolony, lecz wyraz ten już zyskał prawo obywatelstwa, 
chociaż do ludu nie przeszedł. 



fi Radość — RaiTiię. 



PRZYJEMNOŚĆ (czesk. pfyjeninost) daje wyobrażenie przeciwne przy- 
krości , i oznacza wszelkie mile wrażenie, doznane od tego, co się 
podoba, lub do serca przypada. Przyjemność jako synonim wdzięku, 
patrz pod wyrazem wdzięk. 

Mówi się: mieć przyjemność, czuć przyjemność, szukać przyjemno- 
ści, sprawić komu przyjemność, znajdować w czćm przyjemność. 

Ta rozrywka nie będzie dla mnie bez przyjemności i nagrody. Jan S.niad. 
W polach, na górach stokroć więcej znajduję przyjemności, niżeli po mia- 
stach. Kaz. Brodz. 
ROZKOSZ (słowian. pacKomb Mikl. czesk. roskoś, ros. pocKomb, prze- 
pych) jest upojenie tćm co miłe ; rozpływanie się w tćm , co tak słodko 
łechce, i taką lubość sprawuje, że człowiek o wszystkiem, a prawie 
sam o sobie zapomina. 

Mówi się: rozkosz zmysłowa, rozkosz moralna, opływać w rozko- 
szy, napawać się rozkoszą. 

Azaż to nie rozkosz , czas sobie upatrzywszy nad książkami posiedzieć. 
Rej. — Wszystkim jako cukier rozkosz smakiye, alić w niej wilcze łyko. 
Rej. — l^ozkosz mu zalecała dziwne biesiady, pieszczoty... a cuota obie- 
cowała mu srogość życia, nieprzyjażni , niebezpieczeństwa, prace i wojuy. 
Orzech. — Przybędzie rozkoszy, gdy nuisz przed kim radość swą powie- 
dzieć. GoRN. — Wziął tedy Pan Bóg człowieka, i posadził go w raju 
rozkoszy. Wuj. — Rozkoszy rajskie. Skar. — Rozkosz twoja rzeką i>ły- 
nie. Skar. — W rozkoszach pływali. Skar. — Rozkosz świata tego., 
i trwała nie jest, i w siedmioraką się gorzkość obraca. Skar. — Wzgar- 
dził on młodziuchny Jan rozkoszami świata tego. Skar. — Opowiada z roz- 
koszą swe dawne zasługi. Al. Fel. — On patrzy z rozkoszą i z du- 
ma. MiCK. 

Radować się, patrz: cieszyć się. 
Raj 9 patrz : niebo. 
Rajskie patrz: miły. 
Rainlc. barki, plecy. 

RAMIĘ (słowian. paMH, ros. panin, czesk. ranie) jest górna część ręki 
od szyi do łokcia, np. dźwigać co na ramionach, wzruszać ramiona- 
mi, podać ramię, prowadzić pod ramię, na ramię broń. Mówi się też 
ramiona kąta, ramiona krzyża, moc ramienia, potęga ramienia, z ra- 
mienia czyjego (t. j. z upoważnienia). 

Nosił go na ramionach swoich. Wuj. — Włożyli płaszcz na ramiona 
swoje. Wuj. — Wiążą brzemiona ciężkie i nieznośne i kładą na ramiona 
ludzkie. Wuj. — Mocą ramienia swego rozproszyłeś nieprzyjacioły swoje. 
Wuj. — Ci dwaj kanonicy byli Biskupowi swojemu prawem ramieniem. 
Skar. — Nad lud wszystek ramiony był wyższy. Skar. — Papież im 
dał tę moc z ramienia apostolskiego. Skar. — Podstawił mocne ramiona 
swoje pod te filary. Biel. 



Ramię — Rana. 



Cofnął się zdumiony. 

Uderzał ręką w czoło, i ruszał ramiony. Mick. 

Rozlcrzyżował ramiona na Icształt dfogoskazu. Mick. 

Po drugiej stronie na pagórku wbity 

Krzyż, godło Niemców, wyciąga ramiona. Mick. 
BARKI oznaczają najwyższe części ramion i sarnę icłi osadę. Człowiek, 
u którego te części ciała są uwydatnione, bywa zwykle siJny i zowie 
się barczystym. 

Kto cłice kogo z błota wyrwać , musi mieć dobre barki , aby sam z nim 
w błocie nie został. Skar. — Jedną ręką koncerz wyrwie , a drugą Turka 
za barki pochwyci. Birk. — Mężnym był nie tak dalece w ciele, jako 
w duszy; nie w barkach, al)o ramionach. Birk. — Zamiast tego płaszcza, 
niecił purpura twe barki pokryje. Boh. — Gdy się rycerze porwali za 
ł)arki. Kras. — Lwią skórę na barkach zawiesza. Dmoch. — Ten tak tru> 
dny urząd na me barki włożyli. Pilch. 

Z wierzchołka czuba czarna, końska grzywa 

Jeży się w górę i na barki spływa. Niemc. 

Spotykam ludzi z rozrosłem! barki. Mick. — Barki na dół pochylił. Mick. 
PLECY (słowian. ii;ien^H, ros. ujienu, czesk. piece) jest tylna część ciała 
między łopatkami od karku do pasa. 

Mówi się: mieć silne plecy, wziąć co na plecy, nosić na plecach, 
oprzeć się o co plecami, śmierć za plecami. W XVI wieku używano 
w liczbie pojedynczej piec, co teraz wyszło z użycia. 

Wysokie miał ramiona i szerokie plecy, W. Pot. — Pospolicie słabi 
są na duszy, których rozłożystym barkom i plecom wydziwić się nie mo- 
żemy. Pilch. Seneka. 

Z łukiem na plecach, z dłonią pełną grotów. 

Snują się śledząc niemieckich obrotów. Mick. 
Rana, blizna, szram, kalectwo, Rontuzya, sedno, 

postrzał*, 
RANA (słowian, pana^ ros. pana^ czesk. rana) jest miejsce na ciele do 
pewnej głębokości rozcięte, przekłóte, przestrzelone, ukąszone, lub 
w skutek choroby rozgnile. 

Mówi się: rana głęboka, ciężka, niebezpieczna, ómiertelna, zada- 
wać rany, opatrywać rany, goić rany, przykładać co do rany, umie- 
rać z ran , okryty ranami , wylać balsam na rany, choć do rany przy- 
łożyć. 

Wszytki rany, które miał syn twój na swem ciel^, tyś je w sercu 
swem miała. Opeć. — Bardziej boli zły sąsiad, niż rany. J. Koch. — 
Rana w głowie najszkodliwsza bywa. Skar. — Na zadawnioną ranę dłu- 
giego leczenia potrzeba. Skar. — Zadawać rany. Skar. — Rana się zgoi, 
a słowo się nie zgoi. Rys. — Męstwo hartiye się ranami. Pasek. 
BLIZNA (słowian, ójiuana Mikł.) jest znak po zagojonej ranie pozostały. 



8 Rana — Rdza. 



Blizny znowu mych dawnych ran sic odnowiły. J. Koch. — Męczen- 
nicy z wielką ufnością okażą blizny ran swoich. Skar. — Dwojako sie 
rany leczą: albo zupełnie iż blizny żadnej nie znać... aIl>o nie zupełnie, 
gdy się rana zleczy ; szpetnosć i blizna zostaje. Skar. — Ranę zagoi, ale 
blizna zosbinie. Maczcs. — Chwalebne blizny. Kras. — Płacząca postać 
wasza odświeża me blizny. Kołląt. 

Miał on nad prawćm uchem, nieco niżej skroni, 
Bliznę wyciętej skóry na szerokość dłoni. Mick. 
SZRAM (nieni. diś Schranime) oznacza bliznę podłużną, mianowicie od 
ciecia, lub stłuczenia. 

Rany wielkie tak się dnigdy (niekiedy) lecjsą, iż po nich szram i blizna 
sprośna zostaje. Skar. — Blizny i szramy z jakichkolwiek ran ciętych, 
tłuczonych. Syrkn. — Całe pół twarzy ściągał mu szram czarny. Goszcz. 
KALECTWO (od kaleka, słowian. Ka.iRKa żebrzący pielgrzym) jest 
utrata czy którego zmysłu, czy też którego ważnego członka, przez 
odcięcie, lub sparaliżowanie, np. utrata wzroku, nogi, ręki, nie jest 
raną, ani blizną, ale kalectwem. 

Kształcisz kalectwo przez chwalebne blizny. Kras. — Którzy przez ka- 
lectwo lub chorol>ę stali się do służby niezdolnemi. Kras. — Ratunek lu- 
dzi chorobą, kalectwem, lub nędzą dotkniętych. Jan Sniad. 
KONTUZYA (łaciu. conłuitio stłuczenie) jest obrażenie jakiego organu 
od przelatującej błizko kuli, bez widocznego zranienia. 
Mówi się: dostać kontuzyi. 
SEDNO, lub SADNO, znaczy przetarcie siodłem koniowi skóry na grzbie- 
cie. Przenośnie bierze się za bolące miejsce. 
Mówi się: tknąć w sedno, trafić w sedno. 

Tknąć kogo w sadno. Gorn. — Sadno i rany się od onego ciężaru 
ukazały. Skar. — Ruszyć w sedno, tknąć w sedno, gdzie boli. Knap. — 
POSTRZAŁ oznacza ranę od strzału. 

Nic to, choć ran, choć kilka postrzałów odniesie. W. Pot. — W ró- 
żnych okazyach kilka postrzałów dostał. Kras. — Dostał za niego po- 
strzał. Mick. 
Rasa, patrz: pokolenie. 
Katon ac, patrz: pomagać. 
Ratunek, patrz: pomoc. 
Raz, patrz: wypadek. 
Raźuy, patrz: prędki. 
Rdza, fiiiiedź, ploiii. 

RDZA (słowian. pi>*iK;^a, ros. p^icaB^niia) jestto brunatna szorstka powło- 
czka, która pod wpływem wilgoci i kwasu weglauego żelazo lub stal 
l)okrywa, i z czasem przejada. 

Mówi się: rdza pokrywa żelazo, rdza trawi, przejada, oczyścić 
ze rdzy. 



Rdza — Recenzya. 9 



Pan nie każe sobie skarbić tu , gdzie mól a rdza wszystko pogryzie. Rej. 

Bodaj tu pajęczyna i pleóń na was padła, 

A te niewierne zaniki rdza plugawa zjadła. J. Koch. 

Tego złodziej nie ukradnie, mol nie zepsuje, rdza nie strawi. 8kar. 
Niech wiedzą, że sie złota nigdy rdza nic chwyci. Trcb. 
ŚNIEDŻ oznacza gatunek rdzy zielonej na miedzi, bronzie, mosiądzu. 
1*LESŃ (słowian, i ros. iLitcMib, czesk. pligeii) oznacza gatunek grzyb- 
ków {mncor)y któremi nakształt delikatnego mchu pokrywają się wil- 
gotne dciany, stojąca woda, lub zaczynające rozkładać się płyny. 

Mówi się : pokrywać sie pleśnią , otrzeć pleśń. 

Gdzie jej ani mol ruszy, ani pleśń dosieźe. J. Koch. — Na te rzeczy, 
które ustawicznie w ręku piastują, pleśń się nie miecie. Gorn. — Tym 
cudem ozdobił Zbawiciel nasz małżeństwo... i od starych niejakich ple- 
śni otarł. Skar. 
Recenzya, krytyka. 

KECENZYA (łacin, recemere dawać o czem swoje zdanie) znaczy roz- 
biór dzieła pod względem treści i formy, z wykazaniem jego zalet 
i wad , czyli dobrty i złej jego strony. W ostatnich latach zaczęto re- 
cenzya zastępować polskim wyrazem ocena. 

Recenzya Gottyngska słownika polskiego nie popisała się ani ze strony 
wiadomości, ani ze strony grzeczności. Czartor. Gen. — Uwagi nad re- 
cenzya. Jan Śniad. — Piszą obszerne rozprawy i recenzye. Cóż ztąd? 
Kiedy to nic dla nas , którzyśmy po ziemska przywykli do porządku i ja- 
sności. Brodz. — Często siadał pisać recenzye, ledwie rauciwszy okiem 
na dzieło. Krasz. — Najszczerzej mówię, że recenzya Stanu icy mam za 
niedokładną, ale nie gniewam się o nią. Mion. Grab. 
KRYTYKA (greek. )(nivfiv wyrokować) jestto poddanie pod kamień 
probierczy nietylko istotnej wartości dzieła, ale samych źródeł, z któ- 
rych Hic co czerpie, i zasad na których się opiera. Recenzya może 
być wyrazem indywidualnego sądu recenzenta; może ł)yć pisana pod 
wrażeniem chwilowćm, może jak proste sprawozdanie nie mieć nau- 
kowej podstawy. Krytyka sądzi rzecz przedmiotowo, opiera się na 
naukowej podstawie, to jest: na zasadach i prawach ogólnych; idzie 
za nicią, która kierowała myślą autora, i zl)adaw8zy gruntownie jego 
dzieło w całości i w częściach, z godnością bezstronnego sędziego 
wyrok o nićm wydaje. Do tego krytyka sprawdza wiarogodność do- 
wodów przytoczonych na poi)arcie jakiegoś twierdzenia; nic przyj 
muje nic bez rozbioru i na wiarę cudzą; obala choćby od wieków 
powtarzane mniemania, jeżeli one woł)ec postępu nauki, lub auten- 
tycznych źródeł utrzymać się nie mogą. Tak mówimy że co nic wy- 
trzymuje krytyki, pisać l)cz krytyki, brak krytyki. Krytyka tedy ma 
znaczenie daleko wyższe niż recenzya: bo krytyk występując w roli 
sędziego i razem mistrza , nietylko powinien stać na stopniu , do któ- 



ip Recenzya — Ręka. 



rego doszła nauka; ale przedmiot dzieła wziętego pod rozbiór znać 
jeżeli nie gruntowniej, to przynajmniej na równi z autorem. Może l)ye 
krytyka historyczna, biblijna, literacka. 

Mówi się: pisać z krytyką, lub bez krytyki, wytrzymać krytykę, 
wziąć pod krytykę , |)oddać pod krytykę , duch krytyki , brak krytyki. 
Krytyka tak cudzą delikatność oszczędzać umie, iż przestrzeźony, choć 
błąd poznaje, bez upokorzenia jednak z prawdy korzysta. Kras. — Za- 
chować prawidła krytyki bez obrazy sprawiedliwości , wyrozumiałości i roz- 
sądku. Jan Śniao. — Zuchwałość taka pochodzi z dotąd trwającego u nas 
przesądu, że można nieznane dzieła bez krytyki na cudzą wiarę sądzić. 
MicK. — Daruj surowość może zbytnią krytyki. Mick. — Już kr>'tyka 
historyczna w dziejach naszych zajaśniała. Mick. — Pierwsze zasady kry- 
tyki powszechnej. Dzieło Tyszyńskiego. — Krytyk powinien ogarnąć myśl 
dzieła ; jeśli jej nie pojmuje , niechaj sie do krytyki nie bierze. Zyo. Kras. 

Reformować, patrz: odmieniać. 

Regrul^a, patrz: prawidło. 

Ręka, dl^oń, prawica, pięść, piędź, hLutahL, grariic, 
przygarfic, l^apa. 

RĘKA (słowian. p&Ka, ros. pyKa, ezesk. ruka) w ogólności jest część 
ciała ludzkiego od łopatki do końca palców. Zwykłe jednak bierze 
się za sarnę dłou z palcami. Przenośnie nży wa się w znaczeniu mocy. 
Ponieważ rąk jest tylko dwie, przeto w przypadkowaniu zachowała 
się forma liczby podwójnej: ręce i w ręku. 

Mówi się: mieć co w ręku, wziąć w swoje ręce, pracować ręką 
i głową, podpisywać własną ręką, prowadzić kogo pod rękę, pro- 
wadzić jak za rękę , podać komu rękę , wyciągać ręce do kogo, wzno- 
sić ręce do nieba, składać ręce, załamywać ręce, całować w rękę, 
Inb rękę , nosić kogo na rękach , idzie co ręką ^ z rąk do rąk , starać 
się o rękę, prosić o rękę, dzieło rąk Bożych, ręka Boża, ręka wszech- 
mocnego, ręka sprawiedliwości, żyć z prący rąk, dać ciepłą ręką (t. j. za 
życia), umywać od czego ręce (t. j. nie chcieć do tego się mieszać). 
Przyjaciel prawy jako trzecia ręka. Rej. — Którzy cię piastować na 
rękach będą. J. Koch. — Ręka rękę myje. J. Koch. — Temu czasza 
z rąk wypadła. J. Koch. — Ręka moja l)edzie mu pomagała, i posili go 
ramię moje. Wlj. Ps. 88. — Piłat umył ręce, mówiąc: jam tej krwi nie 
winien. Skar. — Ten tu przytomny Wileński Pasterz wasz (Benedykt 
Wojna) i wszystek kościół katolicki ręce swoje do Boga za was podnosi. 
Skar. — Polski naród nigdy na Pany swe i Króle ręki nie podniósł. 
Skar. — Którzy językiem wiele , a ręką nic nie czynią. Skar, — Ręka da 
się i uciąć, aby głowa rany nie miała. Skar. — Obronną i*cką uszedł. 
Stryjk. — Opuszczać ręce. Szymonów. — Boga wzywaj, a ręki przy- 
kładaj. Przysł. Knap. — Dziecię za rękę, matkę za serce. Przysł. — 
Gdzie boli tam ręka , gdzie miło tam oczy. Przysł. — Lepszy wróbel 



Ręka. 



-U 



wróbel w ręku , niż dzięcioł na Bęku. Przysł. — Cudzemi rekami żar grze- 
bać. Przysł. — Nie przystępuj do niego z gołfj ręką. Przysł. — Jakby 
rekłj odjął. Pasek. — Ty prawą ręką stałeś mi sic w domu. Brodź. 
DŁOŃ (słowian. ;^iaHb, ros. .ia;^oub^ ezesk. dian) właściwie jest wklęsła 
powierzchnia ręki, pięcioma palcami i napięstkicm ograniczona. Bie- 
rze się niekiedy w znaczeniu ręki mianowicie w języku książkowym. 
W niektórycli jednak wyrażeniacli nic można jednego wyrazu użyć 
za drugi, np. widzieć jak na dłoni (nie zaś jak na ręku). Pierwej 
mi. włosy na dłoni porosną, niż się to stanie. Dłoń w dłoni znaczy 
zgodnie i wspólnie. 

Bij dłonią w dłoń. Klon. — Kiedy mi na dłoni włosy urosną. Knap. 
Dali sobie braterskie w znak przyjaźni dłonie. Nar. — Pokażę mu to jak 
na dłoni. Bohom. — Dłoń mu przychylna powiek nie zamyka. Mick. 
PRAWICA (czcsk. prawice) znaczy prawą rękę i używa się w języku 
książkowym, np. podać prawicę, uścisnąć prawicę. 

Niech nie wie lewica, co czyni prawica. Wuj. — Pan Bóg szczęścił 
mężnej prawicy jego. Skar. — Nie moja mnie strzelba obroniła , ani miecz 
mój wybawił mię; ale prawica twoja Panie. Skar. — Nie przyczytajcie 
szczęścia tego mocy swej, ale prawicy Bożej. Skar. 

Raczej żelazo rozpalone w dłoni, 

Niżli krz3^żacką prawicę uściskać. Mick, 
PIĘSC (słowian. ii*CTb, ros. uflCTb, ezesk. pest) jest ręka z cztcrma 
palcami w dłoń wciśniętemi i wielkim palcem na wierzchu. 

Do słupa go przywiązali i między oczy pięściami bili. Opeć. — Dwie 
pięście Borzuj zamknione pokazał. J. Koch. — Jeśliby się zwadzili mę- 
żowie, a uderzyłby jeden drugiego kamieniem , albo pięścią. Wuj. — Ści- 
skać rękę w pięść. Knap. — Jak pięść do nosa. Przysł. (niestosownie). 
A ja, nie wiele myśląc, jak wytnę pięścią w gębę. Pasek. — Grzmiały 
piersi od pięści. Bardz. — Pięść spotyka się z pięścią, i z ramieniem 
ramię. Mick. — Krz^^knął i trzykroć pięścią w stół uderzył. Moraw. — 
I groźnie wstrzęśli zaciśnione pięście. Goszcz. 
PIĘDŹ (słów. ^Jl;^B, ros. niiAt, ezesk. ped') jest miara oznaczona naj- 
większą długością między końcami dw^óch palców, to jest: wielkiego 
i średniego. 

Iżby się człowiek każdy sam w sobie słusznie, rozsądnie, a jako ono 
powiadają, swą się własną piędzią rozmierzyć mógł. Rej. — Każdy ma 
się sam oszacować i swą piędzią mierzyć. Gorn. — Śmierć bliżej niż fta 
piędzi. J. Koch. — Miarę piędzi będzie miał jak wzdłuż , tak wszerz. Wuj. 
Najlepiej swoją piędzią się mierzyć. Rys. — Bronić każdej piędzi ziemi 
Kar. Kaczk. 
KUŁAK słowian. KyjiaKTb Mikł. ros. KyjiaKt) jest ręka z palcami na- 
kształt kuli w dłoń wciśniętemi tak, że kostka wielkiego palca może 
do uderzenia służyć, np. uderzyć kułakiem, bić się na kułaki. 



Ręka — Religia. 



Plwali na oblicze jejro i bili ?:o kułakami. Wuj. — Kułakami go i pię- 
ściami bili. Skar. 
GARSC (słowian. rp-bCTb, ros. ropcTb, ezesk. hrst) właściwie jest olyo- 
tosć zaiiikiiieta dłonią i pięcia skurezonemi palcami, jako też to, co 
sie w tej ołyetości zaniknąć może. Ztąd przenośnie bierze się za małą 
ilość cze^^o, np. trzymać eo w garści , garść zł)oża, garść siana, garść 
złota , garść albo garstka wojska , garść popiołu , garść pn»chu , garść 
piasku. 

Rzekłbym żeby był hojnym w życiu, szczodrym w rozdawaniu każde- 
mu, a nie 8zczy[)ty, ale całą garścią. Gorn. — Lepsza jest jedna gjirść 
z pokojem , niż ołue ręce pełne , z pracą i udręczeniem myśli. Wrj. — 
Kto zmierzył garścią wody, a niebiosa piędzią zważył? Wij. Izai. 40. 
Wy z złotych kubków pijecie, a on sic garścią według potrzel)y, wody 
napił. Skar. — Z garstką na tłumy uderza. Niemc. 

I nadzieje me pospołu 

Już zebrane w garść popiołu. Brodz. 

Garsteczki piasku nie rzuci na oczy. Mick. 
IMłZYGARSC jest garść podwójna, to jest garści obu rąk w jedno zło- 
żone. Ztą<l przygarścią i to zowie się co się w nich zawiera , np. 
przygarść mąki, zboża. Ale używa się tylko w znaczeniu właściwćm. 
LAł*A (słowian, i ros. .laiia, czcsk. dlapa) właściwie jest noga zwierząt 
mających pazury, np. psa, niedźwiedzia, lwa i t. p. I^ccz w języku 
gminnym bierze się w znaczenin ręki, jako wyraz pogardliwy. Bić 
w łapę, znaczy to samo, co w dłoń. 

Mówi się: wziąć kogo w swoje łapy, lizać komu łapy (t. j. nad- 
skakiwać z upodleniem). 

Podobno jako niedźwiedź łapę lizać muszę. J. Kocu. — l-^^py " nie- 
dźwiedzia. J. Koch. 

Kelift^ija, wiara, wyznanie. 

W ogólności przymierze Boga z ludźmi, pod trzema warunkami, 
to jest: żeł)y go czcili jako swojego stwórcę; żeby g<» kochali jako 
Ojca w nieł)ie ; i źełiy wolą Jego mieli za najświętsze prawo dla sieł>ie. 
liEUGIJA (łacin, religio od rełitjare związywać, jednoczyć) podług de- 
finicyi teologicznej jcstto cześć Boża (cultutf Dci), zależąca na uzna- 
waniu nad sobą Jego Wszechmocności , kochaniu Go i poddaniu swo- 
jej woli pod Jego święte |)rawo. W ohszcrniejszćm znaczeniu jcstto 
wpływ lioga na serce ludzkie, który ogrzewając je ciepłem niełńe- 
skićm , czyni je źródłem , z którego i>łyną moralne i święte uczucia; 
kształci w<dą człowieka, ażełiy zawsze ku szlachetnym i godnym du- 
szy nieśmiertelnej celom zmierzała; wiedzie go jak za rękę i>o dro- 
dze żvcia: uzacnia, o<lradza w duchu i uświęca ludzkość. Ztad wv- 
pływa, że religija jest prawdziwą moralności mistrzynią; podstawą 
i rękojmią społecznego porządku; ogniskiem duchowego życia jak 



Religga. 13 

człowieka, tak społeczeństwa. Stanowi ona jakby nić, wiążącą serce 
człowieka z Bogiem, i światem nadziemskim. Zerwij tij nić, a w sercn 
wygaśnie święty ogień; wysclmie źródło wody wytryskającej na ży- 
wot wieczny ; a pozostanie tylko to, co zwierzęce, fizyologiczne i ziem- 
skie. Gdzie tedy nie wygasła jeszcze ostatnia religii iskierka; tam 
mnsi być przecie coś świętego w sercu. Ze ona jest konieczną duszy 
ludzkiej potrzebą, dow^odzi tego sam fakt, iż nie znalezi(»no na kuli 
ziemskiej narodu, któryby żadnej zgoła religii nie miał. Istotą jej 
i gruntem jest to, żeby człowiek chwalił Boga w duchu i prawdzie, 
to jest: żeby prawo lioże było dla niego najwyższą nauką, bo nauką 
życia, i żeby serce jego było przybytkiem Boga. Jednak ponieważ 
człowiek ma nietylko duszę, ale i ciało; przeto religija bez ofiary, mo- 
dlitw, obrzędów i w ogólności bez czci zewnętrznej obejść się nie 
może: tylko że i ta cześć zewnętrzna powinna mieć na celu podno- 
sić ducha ku liogu; a przemawiając do serca, wywierać wpływ nie 
tylko na czyny, ale na myśli i uczucia człowieka, a tćm samem 
czynić go lepszym moralnie. Prawda, iż jest wiele fałszywych religij, 
ale czyż sam zdrowy rozsądek nie mówi, że nie mogłaby być fał- 
szywa moneta, jeśliby prawdziwej nie było. A brak religii w naro- 
dzie, lub jej używanie za narzędzie ziemskich widoków, prowadzi 
za sobą upodlenie duclia, a tćm samćm demoralizacyą. 

Mówi się: religija olyawiona, religija clirześciańska, katolicka, pra- 
wosławna, Mojżeszowa czyli żydowska, mahometańska, pogańska, 
nauka religii, duch religii, znajomość religii , gorliwość o religija, re- 
ligija panująca, przyjmować religija, ziisady religii, człowiek bez reli- 
gii, uczucia religijne, książki religijne, wychowanie religijne. 

Naszy (uiisi) przodkowie ... w ryccrBkich sprawach wszystek wiek swijj 
trawiąc, nie dysputowali o religii. Stuyjk. — Nie mają żadnego sumie- 
nia, ani religii. Wuj. — Ludzie dobrzy i pobożni, w kt<3rych sercacli 
zieleni sic i kwitnie religija i bojażii Pana Boga. Wrj. — Gdzie ofiary 
i kapłana nie masz, tam religii nie masz i Boga tam nie znają. Skak. 
Królowie pobożni, o religija największe staranie mieli. Skau. — Religija 
jego państwo (Tedozyusza) trzymała i rozszerzała. Skau. — Usadzenie 
rzeczypospolitej najprzedniej sie na religii . . . wspiera. Skau. — Poganie 
fundując swoje królestwa, pierwsze prawo o religii i służbie liożcj sta- 
wili. Skar. — Pan Bóg dał Mojżesza... aby ich pierwej religii, to jest 
wiadomości prawego Boga i służby Jemu powinnej . . . nauczył. Skar. — 
Możem sie z ich stiiteczności przy starych i Ojcowskich Bogach i religii 
budować. Skar. — Jaka to ma być religija? czy turecka? czy perska? 
czy katolicka? o tern ani słowa; niechaj będzie jaka chce. BmK. — Na- 
ród polski religija Mieczysławowi winien. Nar. — Religija jest poznanie 
prawe Boga i czci jemu należytej. Kras. — Nie sprzeciwia się religija 
czułości. Kras. — Obowiązki religii przodkują wszystkim innym. Kra». 



14 Religija. 

Pełń obowiązki religii. Kras. — Religija nie jest potrzebą Boga, ale po- 
trzeba człowieka. Jan ISniad. — Gnintem szczęścia osobistego i najbez- 
pieczniejszą warownią obyczajów i moralności , jest religija. Jan Śmiad. 
W religii szukał ulgi zbolałemu sercu. Kar. Kaczk. — Czyńcie dobrze 
wszystkim ludziom, jakiejkolwiek są religii. Staszyc. — Szkoła nie czu- 
jąca ożywczego ciepła religii , w żadnej epoce zdrowych owoców przynieść 
nie może. J. K. Płeb. — Gdzie tylko cząstka naszego własnego serca 
dotknięta, tam religii nam potrzeba. Zyo. Kras. — Łatwiej miasto w po- 
wietrzu zbudować, niż państwo bez religii. Ks. Janisz. — Na religii stoją 
8połeczeństi*'a i państwa. Szujski. — Ktoby usiłował szczepić zasady mo- 
ralności bez religii , czyniłby jak ten, co sadzi drzewo, odciąwszy wprzódy 
od niego korzenie. Msc. Godl. 
WIARA (słowian, i ros. stpa, czesk. wira) w najobszeruiejszóm zna- 
czeniu jestto uznanie za prawdę tego, czego kto nie widział, według 
wyrażenia św. Augustyna: fidea est credere qnod non vides. Jako sy- 
nonim religii, jestto poddanie rozumu pod powagę boską, czyli uzna- 
nie za rzecz niezawodną tego, co Bóg objawił, chociaż to granice 
naszego rozumu przechodzi. Różnica między wiarą i rcligiją jest ta: 
przez wiarę rozum człowieka poddaje się pod powagę Boską; przez 
religija serce jego z Bogiem się łączy. Wiara otwierając oczy duszy 
naszej na świat nadzmysłowy, rozszerza sferę naszego umysłu: l)o 
przez nią, jakby przez teleskop duchowy, człowiek jak na dłoni wi- 
dzi tę krainę nieśmiertelności , której ziemski wzrok najgłębszego ba- 
dacza i największego mędrca bez pomocy objawienia nie dojrzy. 
Religija czyni serce człowieka jakby ołtarzem, na którym wiecznie 
ogień miłości Bożej goreje ; jakby świątynią , w której człowiek przed 
Bogiem jak syn przed najlepszym ojcem duszę swoje wylewa, i w go- 
rącej modlitwie ku niebu się wznosi. Gdzie jest wiara, tam człowiek 
nietylko widzi Boga w jego dziełach, ale jego słowo przyjmuje za 
prawdę nieomylną. Gdzie jest religija , tam serce nie jest suche i czcze, 
bo umiłowało Boga. Wiara przy łasce Bożej oświeca rozum; religija 
zaś ogrzewa ciepłem uiebieskićni i uszlachetnia serce. Wiara przema- 
wiając do rozumu działa na praekonanie ; religija przemawiając do 
serca, działa na uczucie i wolą. Krótko mówiąc wiara — to uznanie 
prawd, wyższych nad słaby rozum człowieczy; religija — to umiło- 
wanie prawa Bożego i niebieski pokarm dla duszy. 

Mówi się: wiara w Boga, w nieśmiertelność duszy (nie zaś reli- 
gija) wiara w przyjaźń , w dobroć ludzi (nie zaś religija), skład wiary 
(nie zaś religii), głęboka wiara w świętość religii objawionej, postę- 
pować z dobrą, lub złą wiarą. Wiara bierze się w znaczeniu wierno- 
ści, (nic zaś religija). 

Mówi się : wiara chrześcijańska, katolicka, prawosławna, żydowska, 
niahonietańska ; artykuł wiary, opowiadać wiarę, przyjąć wiarę, cier- 



Religłja. 15 

— ■ i^ fti i ---— — --- — -- — -- — - — - - -- ■- -_ - ,1 , , 

piec za wiarę , amierać za wiarę. Przenośnie patrzeć okiem wiary, 
unosić się na skrzydłach wiary, duch wiary. 

Widzisz iż wiary wszędzie między ludźmi mało. Rej. — Bracie nie 
chcę się z tohą w raecz wdawać o wierze. J. Koch. — Przyjęli wiarę 
chrześciańską. J. Koch. — Nie sama wiara, ale i dobre uczynki są po- 
trzebne. Wuj. — A zakwitnie wiara... i ukaże się prawda, która przez 
tak wiele dni była bez pożytku. Wuj. 4. Ezdr. — Wiara twoja ciebie 
uzdrowiła. Wuj. — Taką filozofią Apostoł potępia, która wiarę cłirześci- 
jańską wywrócić usiłuje. Wuj. — Wiara jest słowom Boskim mocne przy- 
zwolenie ^ pewność, iż to, co Bóg mówi, prawda jest niepochybna. Skar. 
Wiara na samym się Bogu wspiera, w którym człowiek wszystkę mydl, 
i serce i nadzieję swoje nieomylną pokłada. Skar. — Ci ludzie . . . Boską 
moc rozumem swoim mierzą i przetoż nie tylko wiarę, ale i rozum tracą. 
Skąr. — Tak na niewidome rzeczy wiarą patrzył, jakoby je na oko wi- 
dział. Skar. — Wiara jest jako dusza i żywot i ustalenie tych rzeczy, 
które nam P. Bóg obiecał. Skar. — Panom swoim wiary dochować nie 
umieją, którzy ją Bogn zmienili. Skar. — Wiara dar jest niebieski od 
Boga. Skar. — Wiara nasza na słowie się Bożem wspiera. Skau. — 
Z mlekiem wiarę i bojaźń boską wyssał. Skar. — Katolicka wiara bar- 
dzo pilnie pokory i posłuszeństwa ku starszym naucza, ucznie swoje zo- 
wie synami posłuszeństwa. Skar. — One (dziatki) mają swoje wiarę przez 
chrzest od Ducha Ś. wlaną, i już na sercu mieszkającą, którą zowią /- 
dem hahUnaleWy to jest: na duszy przypojoną. Skar. — A cóżby to za 
wiara była, gdyby wszystko odkryte zmysłom miała? Skar. 
Klęknąwszy dziękowała Bogu (Jadwiga św.) że takiego 
Zrodziła, który godzien był za wiarę umrzeć. Opal. 
Niech nad rozumem żywa wiara tryumfuje. Jan Grotk. XVII wieku. 
Starsza Słucka fara, niż kalwińska wiara. Przysł. — Sen mara, Bóg wiara. 
Zeol. — 

Ten obrazek młodzieniec nosił pobożnie na piersiach. 
Dziś Litwince darował, gdy ją do wiary nawracał. Mick. 
Jam wierae ojców do skonania wierny. Pol. — W wierze ojców moich, 
w której się urodziłem, dotrwam do końca. Krasz. 
Bądź naszym wodzem, święty Stanisławie, 
A my i na śmierć pójdziemy za wiarę. A. S. Kras. 
WYZNANIE ściśle biorąc znaczy, że kto nietyłko nie tai się ze swoją 
wiarą, ale się przy niej jawnie i stanowczo oświadcza, chociażby mu 
przyszło, jak za czasów męczeńskich, krew za nią przelać Ztąd 
i snmmaryczną treść wiary nazwano jej wyznaniem. Gdy zaś prote- 
stanci w XVI wieku ułożone dla swoich zwolenników artykuły na- 
zwali też konfessyą, czyli wyznaniem; zaczęto tym wyrazem odró- 
żniać od siebie naprzód chrześcijańskie, a potćm i niechrześcijańskie 
wierzenia. Wyznanie tedy od religii tćm się tylko różni, że w jednej 



]() t^ellgya — Reszta. 



relipi kilka wyznań być inoże. Nic będzie przeto żadnej różnicy czy 
lK)wieuiy że kto jest tej lub innej religii; czy te^o, lub innego wy- 
znani^i. Utworzony zatem przed kilkunastu laty wyraz bezwyznanio- 
wość wyraża, w sposób niby mniej rażący, to samo co irreligija, 
którą nie już kodciól, ale głęboki nasz myśliciel Jan Śniadec^ki na 
równi z fanatyzmem i zabobonem^ uważał za jedno z trzech okro- 
pnych oł>łąkaii umysłu ludzkiego. 

Prawie na tysiąc sekt , i różnych a sobie przeciwnych wiar, swoje wy- 
znania rozdzielili. Skar. — Znając go być wielkim filarem katolickiego 
wyznania, mocą go wygnali. Skar. — Wielki obroiioa wiary... niedobyty 
mur wyznania katolickiego. Skar. — To jest wyznanie Apostolskie. Skar. 
Massylon i Bossnet są i będą zawsze ozdobą i zaszczytem katolickiego 
kościoła , do czego ich wyniósł talent kaznodziejski i U\ zadziwiająca wy- 
mowa , z jaką sio żadne inne wyznanie pochwalić nie może. Jan Śmad. 

KeligiJnoMC , patrz: pobożność. 

Relikwie « patrz: szczątki. 

Reorgaiiizfiwac, patrz: odmieniać. 

Reparować 9 patrz: poprawiać. 

Reputaeya, patrz: sława. 

Reaiyiueya. patrz: nagroda. 

Reszta* ontatehL* pozoslal^ottc'. 

RESZTA (z łacińskiego reatnntia w dawnej polszczyznie mówiło sit* 
reszt, co teraz wyszło z użycia) oznacza to, co pozostaje |)0 odjęciu 
od czego pewnej ilości, lub części; albo też po odjęciu jednej liczby 
od drugiej, np. reszta pieniędzy, reszta zboża, reszta długu, reszta 
czasu; liczba dzieli sie bez reszty, zdawać resztę z rubla. 

Obiorę na resztę dni moich biedę, do której przywykłem. Kolląt. - 
Z tobą resztę dni pędzić liędę. Nikmc. — Resztę rozdzielono między wie- 
rzycieli. MicK. — Słońce krwawo zachodzi, z niera reszta nadziei. Mick. 
Reszta ich wojska poległa. Mick. 

OSTATEK (słowian. ociartKij, ros. octutokt*, czesk. ostatek) oznacza 
tę ostatnią cząstkę, po której już nic więcej nie pozostaje. Resztą 
może się nazwać połowa, a nawet większa część; ostatkiem zaś tylko 
ostatnia cząstka. 

Mówi się: gonić ostatkiem (t. j. być blizkim wydania ostatniego 
grosza). Ostatkami zowią się dni zapustne, to jest trzy ostatnie dni 
zabaw, przed wielkim postem. 

Ostatek Bcigu ponicz. .1. Kocn. — Wziąwszy ostatki, dał im. Wij. — 
Kończył ostatek dni swoich. Skar. — Ostatek onej drogi łacno <ulprawił. 
Skar. — Ostatki tego narodu tak starego i po świecie szeroko nizkwi- 
tnionego potracicie, i w obcy się naród, który was nienawidzi, obrócicie. 
Skar. — Czyń, co dobry rozum i potrzeba wyciiiga: a ostatek i jk)Wo- 



1 



t^eszta — Robić. 



17 



(lżenie wszystko, Panu Bogu odlecą). Skar. — Przyszedł niestatek i wziął 
ostatek. Rys. 

Poglądasz na me ręce, rycliło jakim datkiem 

Wesprę cię, już goniącą majątku ostatkiem. Karp. 
POZOSTAŁOŚĆ (czesk. pozostalost) oznacza to, co po kim lab po ezóm, 

jako ślad bytności pozostało. 
Rezoiifiwacs patrz: dowodzić. 

Robics czynie, pracować*, tworzyć, dzial-ac, sprawie, 
skutkować, oddzial-ywac*. 

Ogólne wyobrażenie zajmować się czćm używając sił fizycznych, 
albo moralnych. 
ROBIĆ (od słowian, poót i paót niewolnik, ros. paóoraTB, czesk. ro- 
biti) pierwiastkowie znaczyło zajmować się pracą fizyczną , którą prze- 
sąd klasy uprzywilejowanej uważając za poniżającą, zostawiał wy- 
łącznie sługom i poddanym. Ztąd robotnik , robocizna , roboczy. W dzi- 
siejszym stanie języka słowo robić stosuje się i do prac umysłowych, 
np. zrobić plan, projekt, robić dobrze i żle, robić komu przyjemność 
lub przysługę, robić szkodę; robić co byle zbyć, od niechcenia, jak 
za napaść, jak za pańszczyznę. Ale nie polskie jest wyrażenie: gło- 
wa mi źle robi (zamiast boli); on sobie z tego nic nie robi 
(zamiast: nie dba o to). 

Jeśli kto nie chce robić, niech też nie je. Wuj. 2 Tessal. 3. 10 — 

Rób ręką swą żebyś i drugiemu, który zarobić nie może, udzielić mógł. 
Skar. — Kto robi, ten się dorobi. Knap. — Robić z muchy słonia. Przysł. 
I w Paryżu nie zrobią z owsa ryżu. Przysł. — Pół spał, a pół nic nie 
robił. Kras. — Nikomum żle nie zrobił, ani mnie nikt dobrze. Karp. — 
Róbcie sobie co chcecie. Niemc. 

Po tem wyższego męża poznać można w tłumie, 

Że on to tylko zawsze zwykł robić, co umie. Mick. 

Z opieki nie wypuścił, aż człowiekiem zrobił. Mick. 
Ale z tej pociechy 

Zrobię Bogu ofiarę za me dawne grzecliy. Mick. 
CZYNIĆ (ros. HHHHTb, naprawiać czesk. czynitj) znaczy używać sił mo- 
ralnych, ażeby co się stało. Różnica między słowem czynić i robić 
na tćm zależy^ że czynić nigdy się nie stosuje do rzeczy materyal- 
nych, a robić stosując się do pracy fizycznej, może być niekiedy 
i do moralnych rzeczy zastosowane. 

Gorzej bez wątpienia jest nie chcieć dobrze czynić, niż nie umieć. Gorn. 
Nie mamy czynić złych rzeczy, aby przyszły dobre. Wuj. Rom. 33. — 
Co chcecie żeby wam ludzie czynili, toż i wy im czyńcie. Wuj. — Nie 
odkładaj do jutra, gdy dziś dobrze uczynić możesz. Skar. — Nic czło- 
wiek tak boskiego nie ma , jako gdy drugim dobrze cz3'ni. Skar. — Mało 
na tćm iż przestaniemy żle czynić, jeśli dobrze czynić nie poczniemy. 

2 



18 Robid 

Skar. — Jakobym się najadł i ubogacił , gdy komu co dobrego uczynię. 
Skar. — Jakobym nic nie jadł, gdym nikomu nic dobrego dzi6 nie uczy- 
nił. Skar. — Nic tak własnego Panu Bogu nie jest , jako ludziom wszyst- 
kim dobrze czynić: i kto taki jest, boskie naśladowanie i obraz na sobie 
nosi. Skar. — Złemu gdy dobrze czynisz, często się do dobrego przy- 
wodzi. Skar. — Daruj mi Panie cierpliwość i łaskawość ku przeciwni- 
kom moim; abym im żle nie czynił, ale dobrćm za złe oddawał. Skar. 
J^ie w sobie człowiek nie ma twrdziej boskiego jak dobrze czynić. Birk. 
Lepiej złym przy dobrych dobrze czynić , nił dobrym dla złych ujmować. 
Knap. — Niewiadomość grzechu nie czyni. Rys. — Co czynisz, czyń mą- 
drze, a patrzaj końca. Przysł. — Wiele ten czyni, co musi. Przysł. — 
Broda mędrcem nie czyni. Przysł. — Co tobie nie miło, drugiemu nie 
czyń. Przysł. — Nie czyń przez drugich, co sam przez siebie uczynić 
możesz. Kras. — Na to jesteśmy w górze, żeby dobrze czynić. Moraw. 
PRACOWAĆ (czesk. pracowatj) znaczy używać z pewnćm natężeniem 
sił fizycznych , alł)o moralnych , nie dla zabawy, ale dla jakiejś mniej 
więcej pożytecznej czynności. 

Mówi się: pracować ciężko, pracować w pocie czoła, pracować od 
rana do nocy, pracować jak wół, pracować około roli, pracować gło- 
wą, pracować nad samym sobą, pracować dla dobra kraju, praco- 
wać w winnicy pańskiej. 

Obaczcie, żemci nie sam sobie pracował, ale wszystkim szukającym 
prawdy. Wuj. — Kto nie praciy e , ten niechaj nie* je. Wiu. — Przez 
całą noc pracigąc niceśmy nie ułowili. Wuj. — Przypatrzcie się lilijom 
polnym, jako rosną, nie pracują, ani żną. Wuj. — W winnicy pańskiej 
pracował. Skar. — Dorabiać się, pracować rękoma własnemi. Klon. — 
Pracować na kawałek chleba. Kras. — Uczeni ludzie głową pracują. Kras. 
Jak wół pracował. Zyo. Kras. 

Pracowały dwie głowy klecąc kilka słówek, 

I zrobiły to razem, coby mógł półgłówek. Epig. 
TWORZYĆ (słowian. TBopniH, ros. TBopnTb, czesk. twoKti) nadawać cze- 
mu bj^t i życie potęgą własnego ducha; i ztąd wysnuwać myśli z wła- 
snej głowy i w zmysłowe obrazy je wcielać, czyli dawać im życie, 
np. tworzyć światy, tworzyć systemata. 

Starzec dziecinną mowę znowu tworzy sobie. Grochów. — Nie twoja 
wina żeś głupich natworzył. Kras. — On sam (geniusz) tworzy dzieła 
godne wieków. Dmoch. — Gdzie nie masz ani nowej rzeczy, ani nowej 
myśli, ani nowego obrazu i poruszenia, tam nowego wyrazu tworzyć się 
nie godzi. Jan Śniad. — Rozum tworzy sobie wyobrażenia ogólne. Cyan. 

Tworząc notę żałosną tej smutnej piosenki 

O żołnierzu tułaczu. Mick. 
DZIAŁAĆ (ros. A^ftcreoBaTb dawniej znaczyło to samo co robić (slow. 
^-hjiaTH, ros. A^jiaib). Dziś to znaczenie wyszło z użycia i działai^. 



Robi<* — t^obotnik. IJ) 



znaczy rozwijać czynność moralną; wprowadzać w ruch siły, ńrodki, 
sprężyny, ażeby co się stało; a ze sfery myńli i słowa, przeszło 
w sferę czynu. Pod względem fizycznym znaczy: moc swoję wywie- 
rać, albo skutek sprawiać. 

Mówi się: działać na umysł, na imaginacyą, na massy; działania wo- 
jenne, armija działająca. Słońce działa, lekarstwo działa, machina dzia- 
ła, telegraf działa, (nie można powiedzieć : robi , czyni , albo pracuje). 
To było trzeba działać, i owego nie opuszczać. Wuj. — Nie dla pró- 
żnych okrzyków działa wielka dusza. Kras. — Nie odkładaj do jutra, co 
dziś zdziałać możesz. Kras. — Nie mówić. Bracia, lecz działać przy- 
stoi. Kras. 

SPRAWIĆ, SPRAWIAĆ i SPRAWOWAĆ znaczy uczynić co za swoją 
albo cudzą sprawą, to jest: albo sam do tego rękę przykładając, 
albo też wywierając wpływ, łożąc koszta i t p. np. sprawić ucztę, 
wesele, suknie; sprawić przyjemność, przykrość; sprawić komu ła- 
źnię. Sprawować urząd, iwselstwo (t. j. pełnić przywiązane do nich 
obowiązki). 

Sprawił gody małżeńskie synowi swemu. Wuj. — Przez nie, wszystko, 
przy boku je swym zawżdy mając, sprawował. Skar. — Nie zbywaj sta- 
rej sukni, póki nowej nie sprawisz. Rys. — Gniewając się, nie wiele 
sprawisz. Knap. — Stryjaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele. Mick. — 

SKUTKOWAĆ znaczy sprawiać skutek czyli działać tak, żeby skutek 
działania nastąpił, np. lekarstwo skutkuje, środki użyte skutkują. 
Rady uczonych nie wiele skutkują. Modrz. 

ODDZIAŁYWAĆ znaczy działać w kierunku przeciwnym sile, ażeby 
ją zrównoważyć, alt>o jej działanie mniej skutecznćni uczynić. Gdzie 
tedy niema dwóch sił przeciwnych, tam może być działanie, nie 
zaś oddziaływanie. 

Robocizna 9 patrz: praca. 

Roboczy, patrz: pilny. 

Robota, patrz: praca. 

Robotnik, pracownlii, wspól-pracoiniiiii, rzemlesil- 
niifc, wyrobnlifc, czeladnik, parobc^k, n«-ijemnik. 
W ogólności człowiek z pracy żyjący. 

ROBOTNIK (ros. paóoTHHKt, czesk. robotnik) ściśle biorąc oznacza czło- 
wieka, który fizycznie po całych dniach pracuje. Niekiedy jednak 
stosuje się i do rzeczy moralnych. 

Oto zapłata robotników, którzy żęli pola wasze, woła na was. Wuj. — 
Żniwo wielkie, ale robotników mało. Wuj. — Zawołaj robotników i od- 
daj im zapłatę. Wuj. — Godr^ jest robotnik zapłaty swojej. Wuj. — Do- 
bieżał. kresu swego szczęśliwy robotnik. Skar. — Pracy i cierpienia nie 
żałuj wiemy robotniku i naśladowco Chrystusów. Skar. — Nieprzepraco- 
wany robotnik. Skar. 

2* 



20 Robotnik — Rocznica. 



PRACOWNIK oznacza człowieka, który z zamiłowaniem oddaje się 
pracy mianowicie umysłowej, np. pracownik w winnicy pańskiej. 

WSPÓŁPRACOWNIK oznacza tego, którj' wspólnie z innemi nad je- 
dnem dziełem pracuje, lub swojemi pracami do niego się przykłada, 
np. współpracownik pisma peryodycznego. 

Byłem świadkiem i współpracownikiem robót Komissyi Edukacyjnej. 

KOŁŁĄT. 

RZEMIEŚLNIK jest człowiek, którego professyą jest jakie rzemiosło, 
np. kowal, stolarz, szewc, krawiec i t. p. 

Bractwa albo cechy, które rzemieślnicy między sobą zachowi^ą. Her- 
BURT. — Dobry rzemieślnik z lada czego uczyni co dobrego. Knap. — 
Rzemieślnikami miasta stoją. Knap. 
WYROBNIK mówi się o człowieku, który nie mając ani własności nie- 
ruchomej, ani sposobu do życia, ani stałego zatrudnienia, ciężką 
pracą fizyczną ledwie na utrzymanie zarobić może. 
CZELADNIK oznacza rzemieślnika, który jeszcze tytułu majstra nie ma; 
lecz jako podmajstrzy w cudzym warstacie pracuje. 

Po odbytej wędrówce, gdy w którem mieście czeladnik zechce osieść. 
An. z AM. — Uczeń u majstra, po wyjściu terminowania zostaje czeladni- 
kiem. An. Zam. 
PAROBEK jest rocznie umówiony roł)otnik do odbywania prostych go- 
spodarskich robót. 

Posłał swego parobka po żyto. Akta Warec. 1420. — Przykazał Booz 
parobkom swoim, mówiąc: by też i żąć z wami chciała. Wuj. — Paro- 
bek ma być troskliw3\.. około pługa, sochy, cepów i t. d. Kluk. 
NAJEMNIK jest ten, który najmuje się na robotę czy na dzień, czy 
na czas dłuższy, nie biorąc na siebie żadnych innych zobowiązań. 

Najemnik, który nie jest pasterzem. Wrj. — Najemnik bez roboty. 
Skar. — Jako dzienny najemnik , cały dzień robiący, czeka wieczora. Skar. 
Rocznica « obchód. 

Dzień do którego przywiązana jest jakań pamiątka. 
ROCZNICA jest dzień doroczny, w którym co {Mtmiętnego zaszło, np. 
rocznica urodzin, ślubu, śmierci, czterechsetletnia rocznicia urodzin 
Kopernika. 

Panowie wielcy wspaniale rocznice narodzin obchodzą. Kras. — To ro- 
cznica, czułości mojej i pożądana i miła. Kras. — Mowa w dzień ro- 
cznicy otwarcia towarzystwa do ksiąg elementarnych Piramowicza. — Ob- 
chodziliśmy rocznico narodzin Zbawiciela naszego. Woro^. 
OBCIiOD oznacza uczczenie publiczne jakiej pamiątki religijnej, naro- 
dowej, lub familijnej, np. obchód uroczystości, pogrzebu, rocznicy, 
mowa na obchód pamiątki. 

Wszystek pogrzebu Pana tego obchód byl przystojny Tarnowskiemu. 
Orzech. — Chrześcianie pamiątki męczenników nabożnemi obchodami 



Rocznica -- Rodzony. 21 



święcą. Wuj. — Na stoletni obchód zwycicztwa Jana lllgo pod Wiedniem 
wiersz Kmiaźnina. — Patrz jak skromny jest obchód iebraka pogrzebu. 
An. Gor. 

Ród, rodzeństwo, rodzina, patrz: familija. 

Rodowity, patrz: ojczysty. 

Rodaii, patrz: ziomek. 

Rodzaj, gatuiicflŁ. 

RODZAJ jestto odrębny dział istot lub rzeczy, który rozpadając się na 
rozmaite gatunki, zachowuje w każdym z nich swoje główne cechy. 
Mówi się: cały rodzaj ludzki, rodzaj zwierząt, rodzaj życia, rodzaj 
pracy, rodzaj poezyi, rodzaj malarstwa. ^ 

Kto wyliczyć mofte 
Wszystkie rybie rodzaje, które żywi morze? J. Koch. 
Żadnej w tym rodzaju nie ogłosił pracy swojej. St. Pot. — Różne są 
śmierci rodzaje. Mick. 

GATUNEK (niem. GałtungJ jestto jedna z odnóg rodzajowych, która 
zachowuje główne cechy, wykazujące wspólność pochodzenia: ale ma 
pewną charakterystyczną odmianę, pewny odcień, który go od innych 
wyraźnie odróżnia. Rodzaj jeden gatunków może mieć wiele. Rodzaj 
pozostaje zawsze ten sam ; a gatunki mogą się zmieniać , albo i nowe 
powstawać. Pies jestto rodzaj; a gatunkami jego są: chart, wyżeł, 
pudel , brytan i t. p. Sukno może być gatunku lepszego, lub gorszego 
(nie zaś rodzaju). Mówimy: rodzaj męski i żeński (nie zaś gatunek). 
Trojaki gatunek psów znajdujemy. Trzyc. — Trawy jest wiele gatun- 
ków. SvREN. — Różne gatunki ziemi. Kluk. — Z wiciu bierze ziarna 
w najlepszym gatunku. Mick. 

Rodzony, przyrodiil, 

RODZONY (ros. po;^Hoif) mówi się o braciach i siostrach urodzonych 
z jednego ojca i matki. Ci stanowią pierwszy stopień pokrewieństwa. 
Dzieci urodzone z dwóch braci zowią się stryjecznemi. Urodzone 
z dwócli sióstr, lub też z brata i siostry zowiemy ciotecznemi. Ci 
stanowią drugi stopień pokrewieństwa. 

Leliwa rodzona siostra tym innym herbom była. Orzech. — Żyjąc z nami 
z rodzoną Bracią swą. Orzech. — Bracia królowej Barbary, Mikołaj Kan- 
clerz — Stryjeczny, a Wojewoda Trocki — rodzony. Gokn. — Najświętsza 
Panna Siostry inne nie rodzone, nie z jednej matki ani ojca mieć mogła 
i miała. Skar. — W piśmie świętem zowią się bracią nietylko rodzeni, albo 
od dwóch sióstr, ale i dalszy. Skar. — Rodzoniutki braciszek owego wą- 
sala. Mick. — Dzień dzisiejszy podobny był do wczorajszego jak brat ro- 
dzony. Krasz. 

PRZYRODNI mówi się o braciach i siostnich urodzonych z jednego ojca, 
a nic z jednej matki ; lub z jednej matki a nie z jednego ojca. Liczą 
się jednak oni w pierwszym stopniu pokrewieństwa tak jak rodzeni. 



22 Rodzaj ny — Rolnictwo. 



Rodząjny* patrz: żyzny. 

Rodzeństwo* patrz: familija. 

Rodzic, patrz: ojciec. 

Rodzica, patrz: matka. 

Rodzimy, patrz: wrodzony. 

Rodzina, patrz: familija. 

Rodzinny, patrz: ojczysty. 

Rohatyna 9 patrz: kopija. 

Roie, patrz: myśleć. 

Roifcowac, patrz: obiecywać. 

Rola, patrz: pole. 

Rolnictmo, grospodarstwo, agronomia. 

ROLNICTWO znaczy nprawę roli w tym celu, ażeby posiane na niej 
ziarno wielokrotny owoc przyniosło. Jestto najbliższe natnry i naj- 
pierwsze obok pasterstwa zajęcie rodu ludzkiego. Biblia odnosi je do 
pićrwszych wieków świata, bo jnż Kain nazwany jest oraczem. Na 
dwa tysiące lat przed Chrystusem, kiedy Józef w Egipcie przez siedm 
lat urodzajnych robił zapasy zboża, to już było upowszechnione rol- 
nictwo. U Mojżesza już jest prawo o zbieraniu zboża i odpoczywaniu 
ziemi. U ludów Aryjskich rolnictwo nietylko znajome było ; ale Zend 
Awesta zo^ie świętym człowieka, który się uprawą roli zajmował. 
Słowianie w czasach przedhistorycznych byli przeważnie narodem rol- 
niczym. Co się najwyraźniej odbiło w naszym języku , który nietylko 
jest niezmiernie bogaty w wyrazy rolnicze, ale one wszystkie są czy- 
sto słowiańskiego pochodzenia. W rękopismie królodworskim zacho- 
wało się podanie o pługu I^emysława, a w Słowie o półku Igora 
znajdujemy prawdziwie rolniczy i w żadnym języku nie spotykany 
obraz: 

Na Niemidze trupy ścielą jak snopy, 
Kładą żywot na toku. 
Młócą stalowemi cepami. 
Wieją duszę z ciała. 
ToMAszFAYSia napisał poemat pod tytułem: Rolnictwo. 

GOSPODARSTWO (ezesk. hospodarstwi od gospodarz t. j. głowa domu) 
ma znaczenie bardzo obszerne, bo oI)ejmuje wszystko co do utrzy- 
mania domu mUeży, to jest: cały porządek, czeladź, stół, kuchnią, 
spiżarnią, oborę, ogrody i t. p. Rolnictwo tedy jest tylko jedną jego 
gałęzią. 

Mówi się: gospodarstwo domowe, wiejskie i miejskie, męzkie i ko- 
biece, gospodarstwo trzypolowe, płodozmienne ; gospodarstwo krajowe, 
leśne, rybne, osiąść na gospodarstwie, zajmować się gospodarstwem, 
znać się na gospodarstwie, wzorowe gospodarstwo, narodowe gospo- 
darstwo. 



Rolnict\vo — Roślina. 23 

Nowe zaczynać gospodarstwo. J. Kocu. — Co mężczyzna siłą a dziel- 
nodcią swoją majętnoóci przybawi ; to białogłowa gospodarstwem i pilno- 
ścią w dobrej mierze zachowa : za co nie mniejszej pochwały godna. Gorn. 
Piotra Krescentyna l^sięgi o gospodarstwie tłumaczone przez Trzycieskiego. 
fol. 1549. — Domowe gospodarstwo. Skar. — Opnścili domy, gospodar- 
stwo, czeladkę. Skar. — Gospodarstwo, kłopotarstwo. Przysł. 

Gospodarstwo, węzłowate słowo: 

Nie wnet łiędzie, co rzeczesz, gotowo. Rys. 

Gdzie nie masz porządku, tam nie masz gospodarstwa. Kras. — Za- 
jąć się gospodarstwem, albo interesem. Mick. . — Gospodarstwa, obaczysz 
jak ja się wyuczę. Mick. 
AGRONOMIA (z greek.) jestto nauka podająca prawidła umiejętnej 
uprawy roli. Uczyć się agronomii, znać agronomią, pisać o agrono- 
mii, wykładać agronomią. 
Rolnik, patrz: kmieć. 

Roślina, liwiat, ziele, chwast, drzewo, krzew. 
ROŚLINA (czesk. rostlina od rość) wyraz najogólniejszy, obejmujący 
jedno z trzech królestw natury, mające niższą od zwierząt organiza- 
eyą. Roślinami tedy zowiemy: drzewa, krzewy, zioła, zboża, tra- 
wy, mchy. 

Mówi się : układ roślin , opisanie roślin, rośliny pastę wne , okopowe 
olejne, farbierskie, lekarskie, włókniste i t. p* 

Roślin potrzebnych utrzymywanie. Kluk. — Opisanie roślin w Wiel- 
kićm X. L. JuNDZiŁŁ. 
KWIAT (słowian, i ros. i;B'hrB, czesk. kwot) ściśle biorąc oznacza sarnę 
koronę i kielich rośliny, ze słupkami i pręcikami. W pospolitóm je- 
dnak użyciu kwiatami zowiemy te rośliny, które kwitnąc, mają pię- 
kne barwy, lub zapach. Bierze się i w znaczenia przenośnóm. Kwiaty 
polne, ogrodowe, pełne, siać, sadzić, pielęgnować kwiaty, rwać 
kwiaty, kwiat się rozwija, więdnie, opada, wieniec z kwiatów, kwiat 
młodości, kwiat rycerstwa, kwiaty wysłowienia. 

Ja kwiat polny i lilija padolna. Wuj. — Uschła trawa i kwiat opadł. 
Wuj. — Był ten młodym, a gdzie teraz kwiat młodości jego? Skar. — 
Każda tu radość jako kwiat usycha , i jako trawa pod kosą się wali. Skar. 
Gdy się we wszelkie szczęście ludzkie jako lilija i róża rozkwitnęła, owo 
zły wiatr na miękki, wonny i wszystkiemi farbami ozdobiony kwiat ude- 
rzył; i nwiądł, i usechł, i ozdoba jego upadła. Skar. — Ludzie jako 
kwiaty, rozwiną się rano, a w wieczór ich nie masz. Jabł. — Kwiat gdy 
ostra kosa zetnie , prędko usycha. Jabł. — Każdy się kwiat rozwija. Nar. 
Bujno rośnie, odludnie kwiat stepowy ginie. Małgz. 
ZIELE (słowian, i ros. aciie, czesk. żeli) w liczbie mnogiej zioła, bo 
dawniej mówiło się zioło, w XVI wieku oznaczało wszelkiego rodzaju 
rośliny. 



24 Roślina 



Tak Spyczyński pisze : O ziołach tutecznyeh. Dzisiaj używa się mia- 
nowicie na oznaczenie roślin lekarskich, np. zbierać zioła, leczyć zio- 
łami, pić ziółka. Lecz w języku ludowym, do którego wyraz roślina 
nie przeszedł, ziele w dawnćm znaczeniu pozostało. Zielskiem z po> 
gardą nazywamy rośliny samorodne a bujno rosnące , które zanieczy- 
szczają ogrody, jak np. pokrzywa, łopian, marcbewnik, bylica i t p. 

Wyszedł w pole, aby narwał ziół polnych. Leop. — Znam cię ziółko, 
żeś pokrzywa. J. Koch. — Niech pł^^nie jako rosa wymowa moja: jako 
deszcz na ziele, a jako kropla na trawę. Wuj. — Kaidy człowiek ziół- 
kiem , każdego chwała i szczęście jako kwiat polny : uschło ziółko i spadł 
kwńat, gdy wiatr od Boga wionął. Skar. — Nie w każdym ogrodzie to 
się ziółko rodzi. Rys. — Pasł się trawką, ziółkami, w polu i ogrodzie. 
Kkas. — 

Wieśniaczki dziś na ołtarz Matki Zbawiciela 

Niosą pierwszy dar wiosny, świeże snopki ziela. Mick. 
CHWAST oznacza wszelkiego rodzaju zielska, które nie siane rosną 
na grzędach, lub między zbożem zanieczyszczając je, albo i zagłu- 
szając, np. kąkol, świerzop, oset, rzepak i t p. Między zielskiem 
a chwastem ta tylko jest różnica, że zielsko używa się pospolicie, 
a chwast w języku ludowym prawie jest nieznany. 

Mówi się: chwastem zarosły, z chwastów oczyścić. 

Trzeba aby około młodego drzewka chwast nie rósł. Rej. Od tego Pan 
Bóg rodzice daje, aby z nich skłonności złe, jako z roli chwasty wy- 
korzeniali. Skar. 

By nie mróz na złe pokrzywy, 

Byłby ten chwast zawsze żywy. Rys. 

Łotrów skie te chwasty i kąkole . . . wykorzenił do szczętn. BmR. — Za- 
miast zl>oża wszedł kąkol, i chwast się urodził. Kras. 
DRZEWO (słowian, ap^bo, ros. ;^epeBo, czesk. dfewo) jestto ogólna na- 
zwa roślin tworzących pień, który dochodzi do znacznej nieraz wysoko- 
ści i grul>ości, np. dąb, sosna, jodła ^ wierzba i t. p. 

Mówi się: drzewo opałowe, budowlo we, towarne, masztowe, ścinać 
drzewo, rąbać drzewo, drzewo owocowe, drzewo wiadomości złego 
i dobrego. W Słowie o pólku Igora spotykamy piękne wyrażenie: 
drzewo myśli. 

Nie może dobre drzewo owoców złych rodzić. Wuj. — Te w^^sokie 
drzewa więcej wiatrom mocnym podległy. Skar. — Rózga od drzewa od- 
cięta, wnet umiera, i rzeczka bez źródła wnet usycha. Skar. — Na po- 
chyłe drzewo i kozy skaczą. Knap. — Jakie drzewo, taka kora; jaka 
matka, taka córa. Przysł. — Skrzypiące drzewo dłużej stoi. Przysł. — 
Każde drzewo ma swego robaka. Kras. 
KRZEW jest gatunkiem roślin drzewiastych, które rosną krzakami, 
i nie wysoko od ziemi odrastają, np. porzeczki, agrest, berberys i t. p. 



Roślina — Ró^wny. 25 



Dnewo jedeo tylko pieii, knewy xaś więcej ich pospolicie z korzenia 
wydają. Kluk. 

Gdzie między krajowemi mnieszczoDe drzewy, 

Sa z Libanu y z Atlasu, z Antypodów kizewy. Tkcb. 

Drzewa i krzewy liśćmi wzięły gic za ręce. Mick. — Tratują łąki , i ni- 
szczą krzewy. Boh. Zajl. 
KatktYn patrz: wysoki. 
Równina 9 patrz: powierzchnia. 

Rónrnjr^ podobny^ wykapany* Jednaki, Jednostajny* 
rówienny. anaiogiesny. 

W o^lnośoi mający jednakowe cechy, lab rysy. 
KOWNY (slowiaii. pasbir^ ros. poBHUH, czesk. równy) znaczy mający 
wszystkie cechy jednakowe, to jest: taką sarnę jak dmgi miarę, wagę, 
silę, objętość, wiek, wzrost i t. p. np. równa dłagośc lub szerokość, 
równa odległość, równe samy, podzielić eo na dwie części równe, 
nie niieć sobie równego, iść do równego działa, równy w oblieza 
Boga , równy w oblicza prawa. Nazywamy też równam t4>, co nie jest 
w jednem miejsca grubsze, a w drągiem cieńsze ; albo też co nie ma 
dołów, wzgórków, chropowatości; ale w tóm znaczeniu równy jest 
synonimem gładkiego. 

Ani po nim kto powstał jemu równy. Biel. Zof. Pisow. dziś. — Stara 
przypowieść : iż równy równio zawżdy bardzo rad widzi. Rej. Wizer. — 
On nasz sławny i wiecznej pamięci hetman , Fabiusom i Scypionom równy, 
pan Jan Tarnowski. Orzech. — Równi plewom, które się walącą przy 
ziemi. J. Kuch. — O Panie! który nie masz nic równego sobie. J. Kck^h. 
Równego jeden cierpieć nie umiał, a dmgi wyższego. J. Koch. — Ró- 
wnych intrat nie mając, równym mu być chce. Skar. — By to, co dzie- 
sięć sobie równych postanowi, jeden imze równy alxi jeszcze niższy- roz- 
parać miał, światby nigdy rządu nie miał. Skar. — Urody była takiej, 
iż jej w piękności żadnej równej nie było. Skar. — Mało sobie równych 
towarzyszów w tej mierze miał. Skar. — Twórcą swoim gardzić i jemu 
równi być chcieli. Skar. — Równego jemu na ziemi nie masz. Skar. — 
Szlachcic na zagrodzie, równy Wojewodzie. Przysł. — Któremu równego 
nie miała Polska. Opaliń. — Nie widziałem nic temu przepychowi ró- 
wnego. Kras. — W porządku natury wszyscy ludzie są równi. Kras. — 
W równym on ze mną wieku. Dmoch. — Równego nic nie mają dzieje. 
Trcb. — Któż był w lasach litewskich Rejtanowi równym? Mick. — To 
zaszczyt, jakiemu równego nie ma podobno na świecie. Stan. Tarn. 
PODOBNY (słowiaii. iiOAOÓbH'B, ros. uo^oókuii, czesk. podobny) mówi 
się o osobach , lab rzeczach , mających niektóre tylko cechy jednako- 
we, czyli tak zbliżających się do siebie pod względem formy, składu, 
własności lub rysów, że na sam widok jednej przypomina się druga. 
Mogą być tedy osoby lub rzeczy podobne do siebie, ale nie równe. 



24 Roślina 



Tak Spyczyński pisze : O ziołach tatecznych. Dzisiaj używa się mia- 
nowicie na oznaczenie roślin lekarskich, np. zbierać zioła, leczyć zio- 
łami, pić ziółka. Lecz w języka lądowym, do którego wyraz roślina 
nie przeszedł, ziele w dawnćm znaczenia pozostało. Zielskiem z po- 
gardą nazywamy rośliny samorodne a bujno rosnące , które zanieczy- 
szczają ogrody, jak np. pokrzywa, łopian, marchewnik, bylica i t. p. 

Wyszedł w pole, aby narwał ziół polnych. Łeop. — Znam cię ziółko, 
żeś pokrzywa. J. Koch. — Niech płynie jako rosa wymowa moja: jako 
deszcz na ziele, a jako kropla na trawę. Wuj. — Każdy człowiek ziół- 
kiem , każdego chwała i szczęście jako kwiat polny : uschło ziółko i spadł 
kwiat, gdy wiatr od Boga wionął. Skar. — Nie w każdym ogrodzie to 
się ziółko rodzi. Rys. — Pasł się trawką, ziółkami, w polu i ogrodzie. 
Kkas. — 

Wieśniaczki dziś na ołtarz Matki Zbawiciela 

Niosą pierwszy dar wiosny, świeże snopki ziela. Mick. 
CHWAST oznacza wszelkiego rodzaju zielska, które nie siane rosną 
na grzędach, lub między zbożem zanieczyszczając je, albo i zagła- 
szając, np. kąkol, świerzop, oset, rzepak i t p. Między zielskiem 
a chwastem ta tylko jest różnica, że zielsko używa się pospolicie ^ 
a chwsist w języku ludowym prawie jest nieznany. 

Mówi się: chwastem zarosły, z chwastów oczyścić. 

Trzeba aby około młodego drzewka chwast nie rósł. Rej. Od tego Pan 
Bóg rodzice daje, aby z nich skłonności złe, jako z roli chwasty wy- 
korzeniali. Skar. 

By nie mróz na złe pokrzywy. 

Byłby ten chwast zawsze żywy. Rys. 

Łotrowskie te chwasty i kąkole . . . wykorzenił do szczętu. BmK. — Za- 
miast zboża wszedł kąkol, i chwast się urodził. Kras. 
DRZEWO (słowian. ap<?B0j ros. ^cpeno, czesk. dfewo) jestto ogólna na- 
zwa roślin tworzących picu, który docliodzi do znacznej nieraz wysoko- 
ści i grubości, np. dąb, sosna, jodła, wierzba i t. p. 

Mówi się : drzewo opałowe, bndowlowe , towarne , masztowe , ścinać 
drzewo, rąbać drzewo, drzewo owocowe, drzewo wiadomości złego 
i dobrego. W Słowie o półku Igora spotykamy piękne wyrażenie: 
drzewo myśli. 

Nie może dobre drzewo owoców złych rodzić. Wuj. — Te wysokie 
drzewa więcej wiatrom mocnym podległy. Skar. — Rózga od drzewa od- 
cięta, wnet umiera, i rzeczka bez źródła wnet usycha. Skar. — Na po- 
chyłe drzewo i kozy skaczą. Knap. — Jakie drzewo, taka kora; jaka 
matka, taka córa. Przysł. — Skrzypiące drzewo dłużej stoi. Przysł. — 
Każde drzewo ma swego robaka. Kras. 
KRZEW jest gatunkiem roślin drzewiastych, które rosną krzakami, 
i nie wysoko od ziemi odrastają, np. porzeczki, agrest, berberys i t. p. 



Roślina — Równy. 25 



Drzewo jeden tylko pień, krzewy zad więcej ich pospolicie z korzenia 
wydają. Kluk. 

Gdzie między krajowemi umieszczone drzewy. 

Są z Libanu, z Atlasu ^ z Antypodów krzewy. Trcb. 

Drzewa i krzewy liśćmi wzięły się za ręce. Mick. — Tratują łąki, i ni- 
szczą krzewy. Boh. Zal. 
Rosi4'jr9 patrz: wysoki, 
Ró^wiilna* patrz: powierzclinia. 

Róii^iijr, podobny, wykopany. Jednaki, JcMinostaJny, 
rówleuuy* analog^lczny. 

W ogólności mający jednakowe cecliy, lub rysy. 
RÓWNY (słowian. paBbH'B, ros. poenuH, czesk. równy) znaczy mający 
wszystkie cechy jednakowe, to jest: taką sarnę jak dmgi miarę, wagę, 
siłę, objętość, wiek, wzrost i t. p. np. równa długość lub szerokość, 
równa odległość, równe sumy, podzielić co na dwie części równe, 
nie mieć sobie równego, iść do równego działu, równy w obliczu 
Boga , równy w obliczu prawa. Nazywamy też równćm to, co nie jest 
w jednćm miejscu grubsze, a w drugiem cieńsze; albo też co niema 
dołów, wzgórków, cliropowatości ; ale w tćin znaczeniu równy jest 
synonimem gładkiego. 

Ani po nim kto powstał jemu równy. Biel. Zof. Pieow. dziś. — Stara 
przypowieść : iż równy równego zawżdy bardzo rad widzi. Rej. Wizer. — 
On nasz sławny i wiecznej pamięci łietman , Fabiusom i Scypionom równy, 
pan Jan Tarnowski. Orzech. — Równi plewom, które się walają przy 
ziemi. J. Kocu. — O Panie! który nie masz nic równego sobie. J. Kck^h. 
Równego jeden cierpieć nie umiał, a drugi wyższego. J. Koch. — Ró- 
wnych intrat nie mając, równym mu być chce. Skar. — By to, co dzie- 
sięć sobie równych postanowi, jeden imże równy abo jeszcze niższy* roz- 
parać miał, światby nigdy rządu nie miał. Skar. — Urody była takiej, 
iż jej w piękności żadnej równej nie było. Skar. — Mało sobie równych 
towarzyszów w tej mierze miał. Skar. — Twórcą swoim gardzić i jemu 
równi być chcieli. Skar. — Równego jemu na ziemi nie masz. Skar. — 
Szlachcic na zagrodzie, równy Wojewodzie. Przysł. — Któremu równego 
nie miała Polska. Opaliń. — Nie widziałem nic temu przepychowi ró- 
wnego. Kras. — W porządku natury wszyscy ludzie są równi. Kras. — 
W równym on ze mną wieku. Dmoch. — Równego nic nie mają dzieje. 
Trcb. — Któż był w lasach litewskich Rejtanowi równym? Mick. — To 
zaszczyt, jakiemu równego nie ma podobno na świecie. Stan. Tarn. 
PODOBNY (słowian, iio^^oóbhi, ros. uo^^oÓHuft, czesk. podobny) mówi 
się o osobach , lub rzeczach , mających niektóre tylko cechy jednako- 
we, czyli tak zbliżających się do siebie pod względem formy, składu, 
własności lub rysów, że na sam widok jednej przypomina się druga. 
Mogą być tedy osoby lub rzeczy podobne do siebie, ale nie równe. 



26 Równy. 

Syn może być podobnym do ojca, nie będąc ran równym. Wszystkie 
koła podobne są do siebie, chociaż nie są równe. Dwa trójkąty są 
podobne, jeżeli mają kąty równe i boki proporcyonaine. Żeby zaó 
były równe , trzeba żeby miały powierzchnią jednostajną. Grał)y łiłąd 
popełnia, kto mówi: podobny na kogo. 

Jako deszcz perłowej podobien rosie. J. Koch. — Każda rzecz do po- 
dobnej sobie rzeczy, z przyrodzenia jakoby, rada się gamie. Gorn. — 

Mogą rzeczy być sobie podobne, a przedsię nie we wszystkiem równe. 
Wuj. — Podobne jest lutilestwo niebieskie ziarnu gorczycznemu. Wuj. — 
Kto chodzi z mądrym, mądrym będzie; przyjaciel głopich stanie się po- 
dobny. Wuj. Przyp. 13. — Wzrost twój podobny jest palmie. Wuj. — 
Uroda do jedlin wysokich podobna. Bbnd. 

Oczki gwiazdom podobne, 

Usta jako koralowe. Groch. 

Twarzą i wszelką postacią był mu podobny, iż go wszyscy za brata 
jego mieli. Warg. — Dzień dzisiejszy podobny był do wczorajszego jak 
brat rodzony. Krasz. 
WYKAPANY znaczy tak podobny dó kogo innego jak dwie krople 
wody, np. wykapany ojciec, to jest: najzupełniej podobny do ojca. 

Jak dwie krople wody, wykapany. Boh. Zal. 
JEDNAKI i JEDNAKOWY (ros. o^^HHaKOBuit, czesk. jednakj) znaczy 
taki sam jaki był wprzódy, albo taki sam jak dmgi. Między jedna- 
kim i jednakowym ta tylko zachodzi różnica, że jednakowy jest wy- 
razem potocznym ; a jednaki książkowym. Brodziński mówi : rzeczom 
jednakim przeciwna jest różność » jednakowym rozmaitość; jednakość 
ściąga się do rzeczy samych, jednakowość do ich przymiotu. Ta ró- 
żnica nie potwierdza się użyciem najpoważniejszych naszych pisarzy. 

Widzisz iżeć mało nie jednaki blask od mosiądzu , jako i od złota. Rej. 

Na szczęście wszelakie 

Serce ma być jednakie. J. Koch. 

Śmierć sprawiedliwa 

Jednakiego na wszystkie prawa używa. J. Koch. 

Nie wszyscy ludzie jednacy. Skar. — Prawda wszędzie jednaka. Skar. 

Myśmy wsz^^scy jednej natury... jeden i jednaki na sobie obraz Boży 
nosim. Skar. — Sprawiedliwemu każda śmierć jednakowa. Skar. — I wielcy 
i mali wszyscy jednako niech prawa słuchają. P. Koch. — Chciał po- 
módz mu i z nim jednakiej doli zażyć. Magzuski. 

W niejednakowej sztuce każdy z nas wygrywa; 

On w darze krasomówstwa , ja w szkole Grady wa. L. OsiŃ. 
JEDNOSTAJNY (czesk. jednostejny) znaczy stojący zawsze w jednej 
mierze; taki sam potćm, jakim jest teraz i jakim był pierwej. Jedna- 
kowy w niczćm się od drugiego nie różni ; jednostajny albo jest na 
kształt drugiego, albo wciąż jest taki sam bez żadnej odmiany. 



Równy — Rozmaitość. 27 



Różnica tedy jaką położył Brodziński między jednakim i jednako- 
wym włańciwie zacliodzi między jednal^owym i jednostajnym, to jest: 
że jednakowy daje wyobrażenie przeciwne różnemn; a jednostajny 
przeciwne rozmaitemu. 

Wszyatkę trzodę jednostajnej barwy, to jest białej, abo czarnej wełny, 
oddał w ręce synom swoim. Wuj. — Jednostajny bieg, gdy ciało w ró- 
wnych czasach przebiega drogi równe. Jan Śniad. — Bieg jednostajnie 
przyspieszony i jednostajnie opóźniony (nie zaś jednakowo). Hubę. 

ROWIENNY a niekiedy rówiedny mówi się o ludziach mających jeden 
wiek, czyli też same liczbę lat od urodzenia. Ztąd i rzeczownik ró- 
wiennik i rówieśnik, rówiennica i rówieśnica. 

Z rówiennikarai biesiad używać począł. Skar. — Między rówiennikami 
chciał być we wszystkićm pićrwszy. Skar. — Rzuciwszy rówienników 
grono, do starca bieży. Mick. 

ANALOGICZNY (greek, aindoym) mówi się o przedmiotach, które cho- 
ciaż są różne od siebie, ale pod jakimś szczególnym względem oka- 
zują takie podobieństwo, że je nie tylko z sobą porównywać , ale na- 
wet z jednego można brać miarę o drugim. Albo też jeżeli dwa przed- 
mioty są do siebie w kilku punktach podobne, to prawie z pewnością 
wnioskować można , że w obu podobna jakaś własność albo działanie 
znajdować się musi , np. choroby analogiczne , które mają syniptoraata 
podobne. Lekarstwa analogiczne, któi^e mają działanie podobne. Ana- 
logiczne fakta, zjawiska, prawa. 

Rozbestwiony, patrz: srogi. 

Rozbierać*, patrz: zastanawiać się. 

RozbUac, patrz: łamać. 

Rozbrat, patrz: niezgoda. 

Rozczarowanie, patrz: rozpacz. 

Rozczulić, patrz: wzruszyć. 

Rozdwojenie, patrz: niezgoda. 

Rozejni , patrz: pokój. 

Rozerwany, patrz: roztargniony. 

Rozg^l-os, patrz: sława. 

Rozjuszony, patrz: srogi. 

Rozkazywać, patrz: panować, p. kazać. 

Rozkosz, patrz': radość. 

Rozkoszny* patrz: miły. 

Rozleg^ac się. patrz: brzmieć. 

Rozleg'4'y, patrz: obszerny. 

Rozlew, patrz: powódź. 

Rozliczny, patrz: różny. 

Roziroaysty, patrz: obszerny. x 

Rozmaitość, patrz: różnica. 



28 , Rozmaity — Rozpacz. 



Rozmiiity^ patrz: różny. 

Rozmaisylac* patrz: mówić. 

Rozmiar* patrz: miara. 

Rozmowa* pog^adanka, g^awędka* koiiwersacya. 

Udzielanie sobie nawzajem swoich myśli. 
ROZMOWA oznacza mówienie naprzemian dwóch lab kilka osób o jednym, 
albo o rozmaitych przedmiotach, czyli co jedno jest: wzajemna wymiana 
myśli. Może być i pisana, ale wówczas formą tylko od rozprawy się różni. 
Mówi się: rozmowa potoczna, poufała, zajmująca, mieszać się do 
rozmowy, przerwać rozmowę, zakończyć rozmowę, Rozmowy Orze- 
chowskiego, Krasickiego, Rozmowy Platona przez Karpińskiego. 
Ta rozmowa na sali była. Gorn. — Złe rozmowy psują dobre oby- 
czaje. Wuj. — W modlitwie jest obcowanie i rozmowa z Bogiem. Skar. — 
Uprzejma miłość zawsze chce na umiłowanego patrzeć i z jego sie roz- 
mowy cieszyć. Skar. — Wiele nam pomagają towarzystwa i rozmowy 
z ludźmi mądrjrmi. Skar. — Rozmowa ucieszna przy stole leda potrawy 
okrasi. Knap. — Rozmowa gdy jest ucieszna, droga przy niej spieszna. Knap. 
Kot zawsze gotowy, 

Nie uchybił minuty, stanął do rozmowy. Kras. 
Powiedziałem to, żeby ciągnąć dalej rozmowę. Kras. 
U panćw rozmowa 
Była to historya żyjąca, krajowa, 
A między szlachtą dzieje domowe powiatu. Mick. 
POGADANKA, wyraz XIX wieku, Lindemu jeszcze nie znany, oznacza 
rozmowę dla zabicia czasu, o tem, co na myśl przyjdzie; chociaż 
mówi się niekiedy: pogadanka naukowa. 

Wesoła pogadanka. Kar. Kaczk. — Chwile konwalescencyi na długicli 
pogadankach często u niego spędzałem. Kar. Kaczk. 
6AWĘDKA wyraz XIX wieku, Im) w dawnej polszczyżnie miał zna- 
czenie obrażające skromność, jestto poufała rozmowa, dla samej roz- 
rywki i zaspokojenia potrzełiy gadania. 

Człek prędki. 
Nie daje czasu szukać mody i gawęd ki. Mick. 
A przy miodzie, mówią starzy, 

Słodziej się gawedka gwarzy. Odyniec. — Gawędką zajął wszystkie 
wolne chwile. Kar. Kaczk. — Humorem swoim podsycał gawędke. K. Kaczk. 
KONWERSACYA (z łacin.) wyraz czysto łaciński znaczy prowadzenie 
towarzyskiej rozmowy, mianowicie salonowej. 
Trzy kowersacye Ign. Chodźki. 
Rozmyślać, patrz: zastanawiać się. 
Rozmyslr, patrz: uwaga. 

Rozpacz, zwątpienie, desperaeya, rozczarowanie. 
W ogólności utrata nadziei. 



Rozpacz. 29 

ROZPACZ (czesk. rozpad) jest okropny stan duszy, w którym człowiek 
pozbawiony wszelkiej nadziei i doprowadzony do ostateczności, albo 
życie sobie odbiera, albo na oślep się rzuca nie pamiętając co czyni. 

Mówi się: być w rozpaczy, wpaść w rozpacz, dojść do rozpaczy, 
doprowadzić do rozpaczy, miotany rozpaczą, rozpacz o zbawieniu, 
poddawać się rozpaczy, strzedz się rozpaczy, życie sobie odjąć 
z rozpaczy. 

Chodził jako błędny w rozpaczy swojej, Rej. — Gdy kto w rozpaczy 
ma ostatnią nadzieję w kim, tak mówi: na nim ci jako na Zawiszy. 
Orzech. — Aza nie wiesz, że bardzo niebezpieczna jest rozpacz ? Wuj. — 
W rozpaczy, bez pokuty umarł. Wuj. — Wpaść w Kaimowę i Judaszowe 
rozpacz. Skar. — Wpadłszy w wielkie ubóstwo, długi, frasunki, z rozpa- 
czy wielkiej a niecierpliwości zabić się sam umyślił. Skar. — Od miło- 
sierdzia jego niechaj nas żadna rozpacz nie odgania. Skąr. — Z rozpaczy 
szaty na sobie rozdziera, rwie włos. Bardz. — Rozpacz jest ostatnim 
skutkiem zbytecznej bojażni. Kras. 

Tu rozpacz, a tu nadzieja zwycięstwa. 

Zajadłym tłuszczom dodawały męstwa. Kras. 

Jął hamować srogą rozpacz grzesznika. Brodz, — Nie tyle przejdzie 
uczuć przez serce w rozpaczy. Mick. 

A nie godzi się wątpić i rozpaczą grzeszyć. 

Bo kiedy świat zasmuci, Bóg może pocieszyć. Pol. 

Nieraz rozpacz taka mnie rozdziera, że modlę sie o prędki zgon. 
Zyg. Krasiń. 
ZW^ĄTPIENIE jest zupełna utrata wiary w swoje siły, czego skutkiem 
jest poddanie się tej myśli, że już żadnego nie ma ratunku. W roz- 
paczy człowiek nakształt szaleńca rzuca się w ogieu i wodę, wytę- 
żając ostatek sił swoich ; w zwątpieniu upada na duchu i ręce opusz- 
cza. Rozpacz rwie włosy, głową tłucze o ścianę i nieraz się do samo- 
bójstwa posuwa; zwątpienie czując swoje niedołężność, nawet sił swych 
próbować nie śmie. 

Nie myślmy, aby tu Pan nasz (Chrystus) jaką niecierpliwość, abo zwą- 
tpienie jakie, temi słowy dał po sobie znać. Skar. — Chwili jednej, 
zwątpienia, pomieszania nie dojrzeć. Zva. Krasiń. — Poznałem okropność 
zwątpienia, które toczy serce podczas dnia, a które znajdujemy jeszcze na 
poduszkach zlanych łzami naszemi, podczas nocy. Ziem. — Niemira, który 
szedł z największemi nadziejami, powrócił smutny ze zwątpieniem w du- 
szy. Krasz. 
DESPERACYA (łacin, desperałio) tćm się różni od rozpaczy, że nie jest 
wyrazem czysto polskim i że zwykło się desperacyą nazywać, gdy się 
co komu tak uporczywie nie wiedzie, że mu znika nawet ostatni 
promyk nadziei. 

Kaimowska desperacyą. Skar. 



30 Rozpacz — Roztargniony. 



ROZCZAROWANIE wyraz nowy ale już ntarty, właściwie znaczy zdjc: 
cie czarów, czyli nrokn. Ztąd w XIX wieku zaczęto nazyi/i-ae tym 
wyrazem taki stan duszy, kiedy zawód nadziei, rzeczywistość, lub do- 
świadczenie odjęły człowiekowi nie tak nadzieję, jak złudzenia życia ; 
ostudziły w nim zapał, a wiarę w ideały, albo i w ludzi, jeśli nie 
c^kiem zabiły, to do gruntu zachwiały. 

W szlachetnej jego piersi utrata złudzeń młodych i tego idealnego 
świata, który człowiek z sobą przynosi z lepszej ojczyzny przedziemskiej, 
nie pociągnęła za sobą rozczarowania i chłodu. Krasz. — Rozczarowanie 
nastąpiło zbyt szybko. Ks. Jamiszew. — Ileż razy spotykały nas gorzkie 
zawody i rozczarowania. Mścis. Godł. — Jakiej wiary, jak silnego uczucia 
obowiązku potrzeba wówczas by na duchu nie upaść i wytrwać na tern 
stanowisku pomimo pewności przegrzanej; ten chyba pojmie, kogo zawody 
i rozczarowania w szkole nieszczęścia wyćwiczyły. SzczęsNir Feliń. 

Roxplrywac slę« patrz: cieszyć się. 

Rozporządzać* patrz: kazać. 

Rozrywka* patrz: zabawa. 

Rozrzewnić* patrz: wzruszyć. 

Rozrzut iioiir* patrz: marnotrawstwo. 

Rozrzutny* patrz: stratny. 

Rozutrzyyac* patrz: rozwiązywać. 

Roztarg^liiony* rozerwany* abstrakt* dystrakt. 

ROZTARGNIONY, oznacza tego, który coś czyniąc, np. czytając, słu- 
chając, modląc się, myśli o czem innem, czyli jak mówią o niebie- 
skich migdałach. 

Człowiek myśli ma roztargnione, nikczemne, próżne, których się i sam 
wstydzi. Skar. — Roztargniony będąc, o tern nie myśli, co czyni. Skar. — 
Roztargniona, znudzona do koła spoziera. Mick. — Ludzie powiadają 
o nim, że roztargniony, ja go mam za głupiego. Teatr. — Dla czego roz- 
targniony wzdycham bez ustanku. Mick. — Kręciła się z drugiemi, ale 
roztargniona i zaspana. Krasz. 

ROZERWANY, którego myśl dla braku uwagi, albo od nawału czyn- 
ności, odrywa się co chwila od przedmiotu, którym jest zajęta. 

ABSTRAKT (łacin, abstraho)^ który tak jest zatopiony w myślach , że 
nie uważa co się dzieje około niego, a słuchając nie słyszy, i patrząc 
nie widzi , skutkiem czego nieraz' powie co , lub uczyni jakby nie- 
przytomny. 

DYSTRAKT (z łaciu. distraho), którego myśli błąkają się we wszyst- 
kich kierunkach, tak że co innego robi, a o czćm innóm myśli, skut- 
kiem czego nieraz odezwie się, albo uczyni co niestosownie, lub nie 
do rzeczy. Dystrakt nie może zatrzymać myśli swojej na jednym 
przedmiocie; abstrakt nie umie jej oderwać od jednego przedmiotu, 
bo on cały jego umysł pochłonął. 



Rozterki — Rozum. 31 



Rozterki, patrz: niezgoda. 

Roztrącać, patrz: łamać. 

Roztropność, patrz: rozum. 

Roztrząsać, patrz: zastanawiać się. 

Roztrzepany, patrz: płochy. 

Rozum, rozsądek, umysł-, dowcip, mądrość, roztro- 
pność. Instynkt, spryt, rozg^arnlenie, Intelligreiicya. 

ROZUM (slow. i ros. paayMT*^ czesk. rozum) jest najwyższa władza 
umysłowa, za pomocą której człowiek pojmuje rzeczy, myśli o tćm co 
pojął, porządkuje swoje wyobrażenia, porównywa i wysnuwa jedno 
z drugiego, obejmuje ogół, opiera się na zasadach, bada przyczyny 
i skutki ; a odziedziczywszy wynalazki i nabytki umysłowe przeszłych 
pokoleń i sam nie raz do nowych prawd i wynalazków dochodzi. 
Może się on częstokroć mylić i wziąć błąd za prawdę, ale nigdy nie 
przestanie być charakterystyczną cechą rodu ludzkiego. A chociaż 
niekiedy mówimy o rozumie zwierząt, ten stoi na bardzo nizkim sto- 
pniu: bo ani porządkować wyobrażeń, ani wysnuwać jedno z dru- 
giego, ani objąć ogółu nie potrafi. 

Mówi się: mieć rozum, pojmować rozumem, pójóć po rozum do 
głowy, granica rozumu, stracić rozum, odchodzić od rozumu, obrano 
z rozumu, mówić do rozumu. 

Największy rozum, kto pozna sam siebie, 
A z bujną myślą nie lata po niebie. Rej. 

Przeciw prawdzie rozum nic. Mar. Bielski. — I rozumieją oni, by to 
był największy rozum tak mówić, abo pisać, jakoby abo mało ludzi, abo 
żaden nie rozumiał. Gorn. — Nie bądźcie jako koA i muł, którzy nie 
mają rozumu. Wuj. — Pan Bóg na to dał przyrodzony rozum, aby go 
sobie człowiek pracą swoją pomnażał. Skar. — Rzeczy boskie nad rozum 
nasz są, i pojęcie nasze. Skar. — Iw młodych leciech znajdiye się cza- 
sem stary rozum. Skar. — Czyś oszalał, a od rozumu odszedł? Skar. — 
Życzmy sobie tego, abyśmy nie tylko w lata rośli, ale w rozum. Skar. — 
Nie na papierze rozum znać, ale na uczynku. Skar. — Raczej chęć ludz- 
kiej woli pobudzać, aniżeli rozum ciekawością karmić. Nucbryn. — Niech 
o tern myślą i to sobie dobrze w rozum wbiją. Nuceryn. — Rozum bez 
cnoty, miecz w ręku szalonego. Rys. — Co głowa, to rozum. Przygł. — 
Nie pożyczam u sąsiada rozumu. Knap. — Żaden się na świat z rozu- 
mem nie rodzi. Rys. — Ludzi słuchaj, a swój rozum miej. Przysł. — 
Gdy kogo Bóg chce skarać, rozum mu odejmuje. Przysł. Rys. — Głupi 
i w Paryżu rozumu nie kupi. Przysł. — Komu Bóg rozumu nie dał, ko- 
wal mu go nie ukuje. Przysł. Knap. — Więcej u niego rozumu w pięcie, 
jak u ciebie w głowie. Knap. — Pytał głupi mądrego, na co rozum zda 
się ? I^AS. — Rozumiała, że wszystkie rozumy posiadła. Kras. — Różni- 
my się ludzie od zwierząt rozumem i mową. Kopcz. 



32 Rozum. 

Pan Bóg kiedy karę na naród przepuszcza, 

Odbiera naprzód rozum u obywateli. Mick. 

To jest nad rozum człowieczy. Mick. 
ROZSĄDEK (ros. poacy^OK-b, czesk. rozsadek) jestto gospodarz ^ gło- 
wie, który utrzymuje porządek w całej umysłowej dziedzinie czło- 
wieka. Naturalna logika^ którąAmy zwyidi nazywać chłopskim rozu- 
mem, jestto właśnie rozsądek. Mówimy niekiedy, że zwierzęta mają 
rozum (nie zaś rozsądek). W dzieciacli widzimy częściej rozum, ani- 
żeli rozsądek, bo rozsądek jest cechą dojrzałości umysłu, która zależy 
na zdrowem sądzeniu o rzeczach i nigdy nie wydaje stanowczego 
sądu o tóm, czego nie zna. 

Mówi się: naturalny rozsądek, zdrowy rozsądek. . Mówi się: błędy 
rozumu, ale nie rozsądku. Niedołężność rozumu ludzkiego, ale nie 
rozsądku. Pycha rozumu, ale nie rozsądku. 

Rozsądek miał zdrowy. Skar. — Zygmunt stary boskim prawie był 
obdarzon rozsądkiem. Błaź. — Ludziom wielkiego rozsądku, urzędy mają 
by6 dane. Pbtrygy. — Rozsądek, grunt wszystkich rozumnej duszy przy- 
miotów i mistrz ich użycia. Piram. — Przez rozsądek człowiek widzi 
i wie co o rzeczacłi sądzić, gdzie i jak mówić i czynić. PmAM. — ^ Roz- 
sądek jest tćm w rzeczach społecznych, czem miara i waga w nauce 
przyrody. Stawiski. — Rozum bez rozsądku jest najwyższem, bo uczonem 
głupstwem. Majork. 
UMYSŁ (czesk. umysł) w praktycznćm użyciu oznacza ognisko wszyst- 
kich władz myślenia i pojmowania w człowieku. Ztąd rozum, pamięć, 
imaginaeyą nazywamy władzami umysłowemi, za których siedlisko 
bierzemy głowę, lak jak za siedlisko uczuć bierzemy serce. Lud też 
prawie nie zna wyrazu umysł, a nazywa go po prostu głową. 

Mówi się: przymioty umysłu i serca, oświecać umysły, pracować 
nad ukształceniem umysłu, natężać umysł, władać umysłami, potęga 
umysłu, słabość umysłu, rozwijać władze umysłowe, wspaniałość umy- 
słu, przytomność umysłu. 

Na umyśle prawdziwe bogactwa zależą. J. Koch. — Wielkość umysłu 
na wzgardzeniu rzeczy doczesnycli zależy. J. Kocu. — Kto nie ma pier- 
wej w umyśle swym gotowych nie ladajakich rzeczy, temu słowa nie po- 
płyną. GoRN. — Takiż to gniew i boskie zapala umysły? Dmoch. — 
Serce uzacnić, umysł podnieść. Lblbw. — Wszystkie nauki doskonalą 
umysł ludzki. Jan Sniad. — Nigdzie zapewne nie pokazuje się niedo- 
łężność ludzkiego umysłu, jak w^ religijach, różnych pogańskich i dzikich 
narodów. Jan Sniad. 
DOWCIP (czesk. dAwtip) u pisarzy XVI i nawet XVIII wieku oznaczał 
zdolności umysłowe (ingemum), które to znaczenie prawie całkiem 
wyszło z użycia. Dzisiaj pod imieniem dowcipu rozumiemy zdolność 
do żartów, ncinków, konceptów, która między rzeczami najniepo- 



Rozum. *Ąii 

dobniejszemi , wypatrzy jakieś podobieństwo, a między najpodobniej- 
szemi różnicę, która bawiąc rozśmieszyć, a niekiedy i ukąsić umie. 
GouNiCKi nazywał go trefnośeią, który to wyraz teraz wyszedł 
z użycia. 

Mówi się: wesoły dowcip, ostry dowcip, złośliwy dowcip, pełen 
dowcipu. 

Dowcip wrodzony i skłonność do cnót świętycli. Skar. — Dowcip 
prawdziwie polski, pełen rzntkości i samorodnego humoru Ad. Czartor. — 
Duszą stylu lekkiego powinien być dowcip. Jąn Śniad. — Są to płody 
dowcipu zaprawionego żółcią. Jan Śniad. — Błyskotki dowcipu. Lelew. 
MĄDKOSC (słów. M-isąpocTb, czyt. mądrost, ros. anT^pocTb, czesk. mou- 
drost') daje wyobrażenie przeciwne głupstwu, i oznacza to światło 
wewnętrzne, które dając człowiekowi poznać samego siebie, tak jego 
wolą kieruje, żeby zawsze ku dobrym tylko celom zmierzała i dot)re 
tylko dla icłi osiągnienia obierała środki, a tcm samem podnosiła 
ducha ludzkiego na najwyższy stopień godności moralnej. Jestto tedy 
nauka życia,, której częstokroć uajrozleglejsza wiedza i najbystrzejszy 
rozum uie daje, a której w Salomonie i Sokratesie najpiękniejsze 
typy podają dzieje rodu ludzkiego. 

Mądrość ciała jest śmierć, a mądrość ducłia żywot i pokój. Wuj. — 
Mądrość za doświadczeniem, a z laty przychodzi, Wi;j. — Idż do mrówki, 
o leniwcze, a ucz się mądrości. Wuj. — Cóż pomoże głupiemu, że ma 
bogactwa? ponieważ mądrości kupić nie może. Wuj. Przyp. — Bojażń 
pańska początek mądrości. Wuj. — Uprzedzała mądrość lata. Skar. — 
Miłujcie światłość mądrości, którzy nad ludem przełożeni jesteście. Skar. — 
Daj nam mądrość na oddalenie tych niebezpieczeństw, które nad głowami 
naszemi zawisły. Skar. — Izali co dobrego kto bez mądrości począć 
i sprawić może? Skar. — Mądrość świętych jest z nieba.... która nie 
tylko rozum oświeca, ale i serce, a wolą do dobrego zapala. Skar. — 
Mniemają, iż są mądremi, a oni drogi do mądrości nie wiedzą. Skar. — 
Jeśli jaka iskierka jest mądrości w tobie. BmK. — Mądry Polak po szko- 
dzie. Przysł. — Mądrość największa każdego, znać dobrze siebie samego. 
Knap. — Mądry po niewczasie. Kras. 

Nauką i pieniędzmi drudzy cię bogacą, 

Mądrość musisz sam z siebie własną dobyć pracą. Mick. 

Najwyższą podobno mądrością jest dojść do tego, by swej mądrości nie 
wierzyć. Krasz. — Wszystko mądrości wiec7.nej prawa głosi. J. Brodowicz. 
ROZTROPNOŚĆ oznacza tę praktyczną stronę umysłu, która nakształt 
sternika, w sprawach życia rozsądkiem się jakby rudlcm kieruje. Ona 
dyktuje człowiekowi w każdej okolicznojści, jak ma uajstosowniej po- 
stąpić, ażeby , nie tylko nierozmyślnego kroku nie uczynił, ale jednego 
nierozmj^jSlnego słowa nie wyrzekł. Ona mu podaje najwłaściwsze 
i najskuteczniejsze środki, dla dojścia do zamierzonego celu. Może 

n. 3 



34 Rozum. 

ona być i w prostaczka. Nie stoi tak wysoko jak mądrość, ale jest 
przymiotem, którego iiic nie zastąpi w życiu, zwłaszcza dla tych, 
którzy rządzą innenii. Roztropność jako cnota kardynalna, jest obie- 
ranie takich środków i postępowanie taką drogą, która najpewniej do 
zbawienia wiedzie. 

Matka cnót roztropność. Statut Wiślic. — Naród Polski z przyrodzenia 
ostry, a roztropny jest Rej. — Okrom roztropności żaden nie może ani 
sobie dobrze poradzić, ani drugiemu pomódz. Bazylik. — Roztropność jest 
najlepszą wszystkiego żywota ludzkiego rządzicielką. Bazylik. — Wyćwi- 
czył go w umiejętności, a drogę roztropności ukazał mu. Wuj. — W sta- 
rych jest mądrość, a w długim wieku roztropność. Wuj. — Sędziwością 
jest roztropność człowiecza, a wiek starości żywot niepokalany. Wuj. — 
Roztropność większa, niżeli lata jego wyciągały. Skar. — Roztropność 
nie tak temu służy co usługuje, jako temu co rozkaząje. Skar. — Roz- 
tropność alłM) dyskrecya jest jako woźnica cnót wszystkich. Skar. — Dla 
tej i innych cnót.... tudzież dla osobliwszej roztropności, miał zlecone 
sobie urzędy przełożeństwa. Skar. — Roztropność jest woźnicą cnót 
innych. Skar. — Na duchu roztropności panience tej nie schodziło. 
Skar. — Roztropność jest poznawanie, obieranie i używanie środków 
skutecznych do końca upatrzonego. Boh. — Kunszt rządzenia ludźmi tak 
wielkiej roztropności potrzebuje, iż sprawiedliwie mówić o nim można, że 
jest najtrudnieJRzem człowieka dziełem. Kras. — Roztropność każe wszyst- 
ko i bacznie roztrząsać. Kras. 

Słabszy zwierz, ale który wziął roztropność w podział, 
Zjadł wołu, wsiadł na słonia, lwią skórą się odział. Trcb. 
INSTYNKT (z łaciii. tnstinctns) w zastosowaniu do ludzi jest głos we- 
wnętrzny, który niekiedy traihie dyktuje nam to, co w żaden sposób 
wy rozumować się nie da. W zastosowaniu do zwierząt jest Iiezwie- 
dny kierunek działalności, zmyślność czyli pojętność zwierzęcia do 
jednej wyłącznie rzeczy, do której cały jaki gatunek zwierząt ma 
wrodzony popęd i usposobienie, że nie ucząc się, wykonywa ją z taką 
niekiedy zręcznością, że ledwiebyśmy tego rozumem nie nazwali. Tak 
bobry budują zadziwiające domki, tak wyżeł staje do ł>ekasa, tak kot 
łowi myszy, tak pszczoła zbiera miód i lepi najregulamiejsze plastry 
i t. p. Wyrazu instynkt u naszych pisarzów XVI wieku nie spotka- 
liśmy. Że zaś Linde przytacza Skargę, przeto musieliśmy zajrzeć do 
źródła i sprawdzić. Cóż się okazało? Że w piem^szych edycyach Ży- 
wotów SKAR(a tego wyrazu niema. Że on się znalazł dwa razy 
w późniejszych dopiero edycyach. W Żywocie świętej Heleny zamiast 
wyrażenia: „podał Bóg do serca instynkt" w dawnych edycyach czy- 
tamy : podał Bóg do serca myśl. „W Żywocie zaś św. Makarego za- 
miast wyrażenia „odebrał instynkt" w dawnych edycyach czytamy: 



Rozum — Rozwiązywać. 35 



„miał tę wiarę/ Linde miał pod ręką jedno z nowszy cli wydań 
i stałszowania ani się domyślał. 

Dziewczyna zgadnie 
Instynktem zawsze, co jej do twarzy przypadnie. Mick. 
Instynkt zachowawczy. Krasz. — Na wylot świat widzę żywym jakimś 
instynktem; niepojętą siłą serca i przeczucia. Krasz. — Bezsilny, zdajesz 
twe losy na instynkt koński. Hbn. Cibszk. 

SPRYT, odcień dowcipu, jest szczególna giętkość umysłu, znajdująca 
we mgnieniu oka zręczną odpowiedź, zręczny zwrot, albo wybieg. 
Wyraz potoczny, w wyższym stylu się nie używa. 

Sprytu i łatwego pojęcia odmówić mu nie było można. Krasz. — 
Z oczu szarych i głęboko osadzonych pod nawisłemi brwami spryt patrzał 
i wytrawność. Krasz. 

ROZGAUNIENIE oznacza rozwinięcie na tyle władz umysłowych a mia- 
nowicie zdrowego rozsądku, żeby rzecz zrozumieć, pomyśleć o niej 
i sąd pewny w myśli utworzyć. 

INTELLI6ENCYA (łacin, intelligo rozumiem) wyraz czysto łaciński, 
ale około połowy XIX wieku wprowadzony u nas od Niemców, ozna- 
cza jużto rozbudzenie i rozwój życia umysłowego, już osoby, w któ- 
rych to życie rozbudzone zostało, a które stanowią jakby arystokra- 
cyą umysłową. Nie wzbogacił ten wyraz języka, a ucho polskie czuje 
w nim coś niepolskiego. 

Rozuinlee9 patrz: pojmować. 

Ro%uinowae, patrz: dowodzić. 

Rozwag^a* patrz: uwaga. 

RoKważaCf patrz: zastanawiać się. 

Rozwiązywać, rozstrzygnąć, decydować. 

W ogólności otrzymać tak stanowczy rezultat wziętego pod uwagę 
zadania, lub zagadnienia, żeby wszelka zawiłość znikła i wątpliwość 
usunięta została. 

ROZWIĄZYWAĆ i dok. ROZWIĄZAĆ (ros. pasBiraaTb) właściwie mówi 
się o tćm, żeby to co jest zaciągnięto na węzeł, tak rozdzielić od 
siebie, iżby już węzłem nie było. Przenośnie znaczy rzecz zawiłą, 
albo wymagającą długich rozumowań i kombinaeyj jakby z kłębka 
wywinąć, np. rozwiązać zadanie. 

Ja dwoma słowy ten węzeł wam rozwiążę. Biel. — Wierz mi, iż to 
trudny węzeł, a trudno go rozwiązać. Rej. — Co zwiążecie na ziemi, 
będzie związane i w niebie, a co rozv<^iążecie na ziemi, będzie rozwiązane 
i w niebie. Wuj. — Trudny to bardzo do rozwiązania węzeł. Wojsznar. — 
Edyp wątpliwe gadki rozwiązuje. Bardz. — Jakkolwiek dowcipne są w tej 
mierze uczonych domysły, nie rozwiązują oni jeszcze tego zadania, którego 
węzeł kryje się może w odwiecznych i niedocieczonych faktach. Adam 
CzARTOR. — To zagadnienie sprawiedliwa publiczność rozwiąże. Jan 

3* 



3() Rozvviązy>vać — Różnica. 



Śniaii. — Na tej drodze niepodobna rozwiązać najwyższych zagadnień 
w sposób zaspakajający człowieka. Józ. Goluch. — Co będzie, czas roz- 
wiąże. Jan Czeczot. — Rozwiązać zadanie. Pou 

ROZSTRZYGAĆ, właściwie przecinać co nożyczkami. Ztąd przenośnie 
używa się tam, gdzie idzie o nsnnięcie wątpliwości między jednem 
a drngiem, i znaczy przechylać stanowczo szalę na jedne stronę, up. 
rozstrzygać spór, bitwę, wątpliwość i t. p. 

Szabla ostra przy boku to Pan, ten rozstrzyga. J, Koch. — Podczas 
szabla w pojedynku sprawy Polaków rozstrzygała. Blaź. — Przerabia 
towarzystwo na zgraję oprawców, gdzie siła i przemoc wszystko rozstrzyga 
i kończy. Jan Sniad. — Rozstrzygać najdelikatniejsze spory. Mick. — 
Zdaje mi się, że wkrótce to się rozstrzygnie. Zyo. Kkasiń. 

DECYDOWAĆ (fran. decidery łacin, decidere) słowo nie polskie, ale 
używane, znaczy wydawać o ezem zdanie stanowcze, jakby z trój- 
nogu deliickiego, opierając się tylko na swoim osobistym choćby na- 
wet nie uzasadnionym sądzie. 

Powziął ton decydujący jakby na trybunale siedział. Kras. — Gdzieby 
zachodziło nowy alians albo traktat handlowa- zawrzeć, tam należy, ab}* 
trzy części przeciw czwartej decydowały. Kolląt. — Więc ja w domu 
podobnych spraw nie decydigę. Mick. 

Rozwód* seperaeya, rozirąka. 

Zenvanie węzła małżeńskiego. 

* 

ROZWÓD (ros. pa3B0^) znaczy unieważnienie małżeństwa na drodze 
prawnej, tak że rozwiedzeni małżonkowie godziwie w nowe związki 
wstępować mogą. 

Mówi się: iść do rozwodu, starać się o rozwód, otrzymać rozwód, 
dać rozwód, nastąpił rozwód, przyczyna rozwodu, zagęściły się 
rozwody. 

Helwecyusz powiedział dobre są rozwody. Kras. 

SEPARACYA (łacin, separałioj wyraz łaciński ale utarty znaczy roz- 
łączenie się męża z żoną co do łoża i wspólnego |)ożycia, na mocy 
wyroku władzy duchownej. Ta jednak separacya nie daje prawa 
małżonkom w nowe związki wstępować. 

ROZŁĄKA, dosłownie znaczy to samo co separacya, ale jest wyrazem 
mało używanym. W statucie Litewskim rozłączka oznacza rozwód. 

Różnica, odeleii, rozinaltofir« póanośr. 
Czćm się jedno od drugiego różni. 

RÓŻNICA (ros. pasimi^a) oznacza, że jedna rzecz jest w czemś do dru- 
giej nic }K>dobna, i samo to, co je czyni niepodobnemi do siebie. 
W arytmetyce ta ilość, o którą jedna liezł)a jest większa lub mniej- 
sza od drugiej. 

Mówi się: jest różnica, zachodzi różnica, upatr/yć różnicę, podo- 
bieństwo i różnica. 



Różnica. 37 



Wielka bardzo różnica Panie Boże nasz, shiżyć Tobie, a służyć i w nie- 
woli być u panów ziemskich. Skar. — I lekarstwo może piżmem pachnąć, 
ale ta różnica jest, że piżmo tylko pachnie, a lekarstwo i leczy i pachnie. 
Maczuski. — Wielka różnica, pan Baranowski a woźnica. Rys. — Jako 
wielka różnica między czasem , a wiecznością. Birk. — To , co wewnątrz 
nas jest, to czyni różnicę istotną między wiekiem a wiekiem. Kras. — 
W oczach boskich wszyscy są równi, a jeżeli jest jakowa między ludźmi 
różnica, sama ją tylko cnota sprawuje. Kkas. — Ta tylko między niemi za- 
chodzi różnica. Woron. — W wieku możeby była największa różnica. Mick. 
ODCIEŃ (ros. oirbiioKT.) właściwie oznacza ten sam kolor, ale jaśniej- 
szy albo ciemniejszy. Ztąd bierze się za bardzo małą i ledwie zna- 
czną różnicę między dwoma przedmiotami, które w tym tylko jednym 
pankcie od siebie się różnią. 

Mówi się: lekki odcień, nieznaczny odcień, delikatny odcień, naj- 
drobniejsze odcienie. Błędnie piszą niektórzy w liczbie mnogiej od- 
cienia, bo odcień jest rodzaju męzkiego i jak cień ma liczbę mnogą 
cienie, tak odcień odcienie. 

Na czem ten odcień właściwie zależy, ja ci tego powiedzieć nie umiem. 
A. E. Odyn. — Farby i odcienie, dźwięki' i promienie zbieram dla ciebie. 
Zyg. Krasiń. — Wszystkich naszych najsubtelniejszych odcieni doskonała 
w nim znajomość. Zyg. Kras. — Przodkom naszym nie brakowało nigdy 
głowa na wyrażenie najdelikatniejszego odcienia myśli. Jul. Bartosz. — 
Wszystkie niedostrzeżone odcienie pochwycić. Krasz. 
ROZMAITOŚĆ daje wyobrażenie przeciwne jednostajności i oznacza 
przesuwanie się przed oczyma jakby w kalejdoskopie coraz innych 
obrazów albo widoków, które nie tylko nie nudzą jednostajnością, ale 
zmieniając się i coraz nowe wywołując wrażenia, zajmują i bawią. 

Wolałbym raczej umrzeć nie mogąc zabieżeć rozmaitości różnych w sobie 
myśli. Nuceryn. — Rozmaitość słodzi rzeczy. Knap. — Rozmaitość 
bawi. Kras. 
RÓŻNOŚĆ (slow. pfl3HbCTB0, ros. pasnocTb, czesk. rużnost) daje wy- 
obrażenie przeciwne podobieństwu i oznacza, że między pewnemi rze- 
czami niema żadnych cech spólnych, to jest, że one nie w jednym 
tylko jakimś punkcie, ale pod wszystkiemi względami i zupełnie co 
innego przedstawiają. Różnica może być między przedmiotami, któ- 
re mają z sobą większe lub mniejsze podobieństwo, z których jeden 
od drugiego jest albo większy, albo lepszy, albo piękniejszy. Różność 
zaś tylko między temi, z których jeden stanowi całkiem co innego, 
niż drugi, np. różność płci, różność stanów, różność mniemań i t. p. 

Fortuny i cnoty różność. Tytuł książki z r. 1524. 

Bujna myśl... nadętość, a próżność, 

A to wszystko z rozumem, wierz mi, wielka różność. Rej. 

Tertulian księgi o tern napisał, jako złe jest małżeństwo w różności 



38 Różny — Ruch. 



wiary. Skar. — Wielka różność zacząć dobrze, a unueć statecznie do- 
kończyć. Mąkb. Frkdro. 

Htriny. rozmaity* rozliczny, różnorodny. 

• » 

ROŻNY (slow. pmbwh, ros. paaiiiiiii, ezesk. rftżny), mówi się o przed- 
miotach, z których jedne nie są takieipi jak drogie, czyli z któ- 
rych każdy jest zapełnię innym, np. różne osoby, narody, stany, 
zdania i t. p. 

My chrześcianie od żydów i pogan różni bądźmy. Skab. — O jako 
różny widok Golgoty od góry Tabor. Miask. — Różne są ludzkie zdania. 
Kras. — Różno myśli snuły się po głowie. Mick. 

ROZMAITY (czesk. rozinanity) pierwotnie znaczył różnoł)arwny, mówi 
się o przedmiotach jednej natury, lub mających do siebie jakie podo- 
bieństwo, ale z tysiącznemi odcieniami, które jużto w coraz nowych 
obrazach, już w coraz innćm świetle przedstawiają się oku, lub umysłowi, 
np. rozmaitość widoków, kolorów, ozdób i t p. Rozmaitość l)awi, ale 
nie różność. 

Mówi się: dwie rzeczy zupełnie różne od siebie (nie zaś zu{)elnie 
rozmaite). Przy największej rozmaitości może być jedność i harmonia. 
Dusza i* ciało są całkiem od siebie różne (nie zaś rozmaite). Ogieii 
i woda są rzeczy różne, (nie zaś rozmaite). 

Jął im rozmaite rzeczy powiedać o swej męce. Op£ć. — Jako gdy 
pszczółka znosi miód z rozmaitych ziółek. Rej. — Kwiatki barwy rozmaitej. 
Jan Koch. — Rzecz o której w tym liście (Apostoł) pisze, nie jest jedna, 
ale rozmaita i rozliczna. Wuj. — Rozmaitość odzienia, i życia, i reguł, 
różności i niezgody nie czyni; ale kościół Boży zdobi. Skar. 

ROZLICZNY (slow. pa3.iHMbiii>, ros. pa3.iuHHbiJi, czesk. rozlieny) maluje 
razem dwa pojęcia, to jest: wielką ilość a razem rozmaitość przed- 
miotów. Co tedy jest i rozmaite i liczne, to zowiemy rozlicznem. 

Wychwalając mądrego Ulissesa, chwalę tę jemu daje, że on rozliczne 
miasta i obyczaje ludzkie widział. Orzech. 
A ziemia skoro słońce jej dogrzeje, 
W rozliczne barwy znowu się odzieje. J. Koch. 

RÓŻNORODNY daje wyobrażenie przeciwne jednorodnemu i mówi się 
o przedmiotach nie będących jednej natury, np. ciała różnorodne, 
pierwiastki różnorodne. W arytmetyce liczby różnorodne, np. dukaty, 
ruble, grosze, sążnie, łokcie, cale i t. p. 

Rubaszny, patrz: gruby. 

Rucii, ch<>d« bieg^, lot« pęd, obrót. 

RUCH daje wyobrażenie przeciwne spoczynkowi, i oznacza objaw walki 
dwóch lub więcej sił z sobą, i przemaganie jednej nad innenii ; skut- 
kiem czego ciała lub ich części zmicni<ają miejsce, czy położenie swoje, 
albo też wciąż są w działaniu. 
Mówi się: ruch ręki, ruch głowy, ruch ziemi, ruch wody, ruch wi- 



k 



Ruch. 39 

rowy, ruch powietrza, być w rucha, nadać ruch, pobudzić do ruchu, 
wywołać ruch, wprawić w ruch, potrzebować ruchu, używać ruchu, 
ruch ciał, ruch jednostajnie przyspieszony, jednostajnie opóźniony, 
prawa ruchu, mch umysłowy, ruch naukowy. 

Często się obzierał i ruchy ómieszne robił. Biuk. — W zegarku ruch 
indeksu od ruchu wewnętrznych kółek pochodzi. Kopcz. — Uważając naj* 
mniejsze nieprzyjaciół ruchy. Dmoch. — ChciiUbym żeby dzieci zawsze 
były w ruchu i pracy. Jcdr. Śniad. — Cała w mchu jak na igle. Massal. — 
Sam ruch i głos jego miał cod żołnierszczyzny. Mick. 
CHÓD (ros. xo;^'b, czesk. chód) oznacza jak samo cłiodzenie, tak sposób 
chodzenia. 

Mówi się: chód powolny, prędki, ciężki, naturalny, poznać kogo 
po chodzie. 

Chód mój, odpoczynek mój tobie wiadomy. J. Kocu. — Ślepym oczy, 
chorym chód wracał. Skab. — Beda miał wzrost przystojny, chód po- 
ważny. Skar. 
BIEG (ros. ótrb, czesk. bćh) właściwie jest szybłd ruch nóg człowieka, 
lub zwierzęcia. Lecz przenośnie używa się do rzeczy nie żyjących, 
a nawet oderwanych. Sprawuje go przcmaganie jednych sił nad 
' drngiemi. 

Mówi się tedy : bieg konia, bieg sarny, bieg wody, bieg koła, bieg 
ciał niebieskich, bieg czasu, bieg życia. 

To wszystko przyrodzonym biegiem się dzieje. J. Koch. — Kto dał 
bieg bardzo gwałtownemu dżdżowi i drogę grzmiącemu gromowi? Wuj. 
Hiob. — Tak szybkim był w biegu, że żadnego śladu nie zostawił na 
piasku. Jabł. Telem. 

Po ciężkiej pracy i gwałtownym biegu. 

Miło odetchnąć i spocząć na braegu. Kras. 

Gdzie bystrym biegiem Dniestr szumiący płynie. Kras. 

Gdy już okręt ku mecie dążył w bystrym biegu. 

Gdy już portu dotykał, rozbił się na brzegu. Kras. 

Mnie w biegu sam wiatr nie upędzi. Kniaźn. — Konie się w biegu 
pieniły. Węgier. — Gdy siły działające na ciało .... albo sobie pomagają 
nawzajem, albo jedne przemagają nad drugie, rodzi się bieg ciała. 
Jan Śniad. 

Ten bieg Dniepru, ten szczyt wieży. 

Jak mi wiele przypomina. Ant. Gorec. 

Ślad wyraźny, lecz lekki, odgadniesz, że w biegu 

Chybkim był zostawiony nóżkami drobnemi. Mick. 
LOT (ros. JiCTB, czesk. let) mówi się o szybkości z jaką co leci po 
powietrzu, czy za pomocą skrzydeł, czy w skutek siły rzutu, czy in- 
nych fizycznych przyczyn, np. lot ptaka, lot kuli, strzały, balonu 
i t. p. Przenośnie lot myśli. 



40 Ruch — Rwać. 

Mówi się: wzbijać sie bystrym lotem, nmieć co w lot, strzelać 
w lot. 

Niedościgłe loty myśli ludzkiej. P. Kuch. — Prędki lot sławy dobrej. 
GośL. — Orzeł górnym wybujały lotem. Kras. — Orła lotem ku niebu 
sie wznosić. Lud. Osin. — Lotem sokoła tuż Zaporożce. Bon. Zal. 

PĘD oznacza szybkość biega posuniętą do bardzo wysokiego stopnia, 
np. i)cd wiatru, pęd wody, lecieć pędem, z największym pędem, w ca- 
łym pędzie. 

Lodź moja przed sio swym pędem pobieży. J. Kocu. — Jakim pędem 
wicher leci. J. Kocu. — Persowie wielkim pędem do miast*i uciekali. 
GoiiN. — Przywiedzie na cię pan naród zdalcka i z ostatnich granic 
ziemi, na podobieństwo orła z iM*dera lecącego. Wuj. — Pędem wielkim 
bieżeli. Skau. — Jako ten, który bystrą rzekę przechodzi, nie patrzy na 
wodę pędem wielkim płynącą, aby mu się głowa nie zawróciła. Skar. — 
Ztąd jedni za dnigiemi owczym bieżąc pędem. Kras. — Pędem niezwy- 
kłym wpadł do refektarza. Kras. Leciał pędem panicz młody. Wccuer. — 
Pędem buray lecieli. Malcz. 

OBRÓT, jestto rneh, jaki czyni około osi, naprzykład ziemia, koło, 
kamień młyński, albo w ogólności ciało obracające się około inne- 
go ciała. 

Mówi się też : obroty wojenne (zamiast manewry), wziąć kogo 
w obroty. Ziemia obrotem około swojej osi tworzy dzień i noc; obro- 
tem zaś około słońca, tworzy rok. 

Wszystkie miesiące, które w obrocie rocznym po sobie następują. Wuj. — 
Obrót planet około swych osi, albo bieg wirowy. Jan Śni ad. — Cóż są 
nasze zegary, jeżeli nie machiny pokazujące nam bieg ziemi około słońca, 
i obrót jej dzienny około swojej osi? Jan. Śkiad. 

Ruczaj, patrz: rzeka. 

Rudera* patrz: gruzy. 

Ruina, patrz: upadek. 

Ruiny « patrz: gruzy. 

Rujnować, patrz: niszczyć. 

Rumaii, patrz: koń. 

Runąć, patrz: padać. 

Runy, patrz: abcc.idło. 

Rwać, targ^ac, szarpać » drzeć, siiubacs szamoiac, 

siepac*. 

* 

RWAĆ (slow. p-bBaTii, ros. pnaib, czesk. rwatj) znaczy ciągnąć co tak 
gwałtownie i z takiem naprężeniem, żeby all)o j>ckło, albo sie oddzie- 
liło od tego, do czego było ])rzytwierdzone; all>o z korzeniem wydo- 
było się z ziemi, np. rwać powrozy, łańcuchy, rwać kwiaty, owoce 
z drzewa, rwać len, rzodkiew, rwać zęby, rwać włosy. 



Rwać. 41 

Komuiii ja kwiateczki rwała ? Ja\ Koch. — Rwahi sic sieć ich. Wuj. — 
Cicha woda brzegi rwie. Przysł. — Gdzie cienko, tara sio rwie. Przysł. — 
Z rozpaczy szaty na sobie rozdziera, rwie włos. Bard. — Szumiący potok 
rwie skaliste brzegi. Kras. — Gdy nie padną trzesione, nie trzeba rwać 
gruszek. Kra«. — Wlazł na gruszkę, rwał pietruszko. Praysł. — W ogro- 
dzie zrywał najpiękniejsze róże. Szyman. 
Ti\RGAC (słów. Tp-BpaTH, czesk. trhati, w rossyjskini pozostało tylko 
w pochodnych słowach HCiopruyTŁ, oTTopriiyTb) znaczy pociągać raz 
po raz, sprawiając drganie lub zaniieszanic. W stylu wyższym używa 
się zamiast rozrywać. W formie zaimkowej targać się znaczy po- 
rywać sie na co. 

Jedni za brodę go targali. Opeć. — Targnąć się na bliźniego swego. 
Rej. — Stargawszy białe żagle. J. Koch. — Długoż się na mą sławę 
łjędziecie targali V J. Kuch. — Targnął się z motyką na słońce, Stryjk. — 
Potargałeń pęta moje. Wlv. — Pokój i zgodę krain nam poddanych targa. 
Wuj. — Doszedł (Mardocheusz) iż się chcieli targnąć na króla Artak- 
serksa i dał o tem znać królowi. Wuj. — Targać tych łańcuchów tak 
mocnych nie możem. Skar. — Nie targaj miłości i zgody, bo jej z tobą 
Chrystus nie targa. Skar. — Powrozy jako nici potargał. Skar. — Któ- 
rzy językiem uszczypliwym zwykli na dobre rzeczy się targać. Gwacj. — 
Czemu miłość i zgodę chrześciańską targacie? Birk, — Targano się na 
dobrą sławę jego. Birk. — Ta włosy targa, a ta gryzie palce. Kras. ' — 
Darmo się targasz słaby na mocnego. Kras. — Targa kłaczystą brodę. 
Malcz. 
SZARPAĆ (nicm. scharhen rznąć) znaczy urywać po kawałku, lub roz- 
dzierać gwałtownie na szmaty. 

Mówi się: szarpać zębami, kleszczami, pazurami. Przenośnie za6: 
szarpać cudzą sławę. 

Poczęli go szarpać. Opeć. — Szarpali go wszyscy idący drogą, stał 
się pośmiewiskiem u sąsiadów swoich. Wuj. Ps. ^^. — Lada kto was 
szarpać może, Skar. — Dla żartu dowcipnego szarpać cudzą sławę. 
Kras. — Szarpie kot szczura. Kras. — Wy mi sławo szarpiecie. Trcb. 
DRZEĆ, DKĘ, DARŁ, (słów. Aparn, ros. Acpeib, czesk. drati) znaczy 
rozrywać wzdłuż lub wpoprzek tkaninę jaką, skórę, papier, luł) co 
podobnego; jako też odejmować z czego gwałtem okrywającą je po- 
włokę, np. drzeć odzienie, obuwie, drzeć łyka. Drzeć z kim koty, 
znaczy mieć zajście. 

Drae łyka kędy może i z drzewa suchego. Rej. — Dawid rozdarł 
szaty swoje. Wuj. — Drzeć łyka kiedy się drą. Przysł. 
SKUBAĆ (słów, CKyfiaTH, czesk. sskubi) właściwie znaczy ołłrywać pie- 
rze na ptaku. Przenośnie: obdzierać kogo po trochu, jak gdyby wy- 
rywając po piórku. 



42 Rwa<5 — Rząd. 

Miasto pomocy i mui«to obrony. 
Skubie on te nędzniki, jako jastrząb wrony. Rej. 
Skubie prostaka. Klon. — Gdyby pierze miały (ryby) toby je sku- 
bano. Kocuow. 
SZAMOTAĆ; wyraz potoczny znaczy trząść czćm gwałtownie jakby rzu- 
cając we wszystkie strony. 

Za włosy rwali, między sobą niemiłosiernie szarpali i szamotali. Opbć. — 
Poczęli go szarpać, szamotać i siepać. Opeć. 
SIEPAC, wyraz gminny, rzadko używany, znaczy rzucać kim, popy- 
chając gwałtownie i niby pastwiąc się. Ztąd siepacz. 

Poczęli go siepać i niemiłosiernie szarpać. Opeć. — Wszędy icli sie- 
pąją. Klon. 
Rycerz* patrz: ł>ohater. 
Rydwan* patrz: wóz. 
Ryifor, patrz: karność. 
RyK« patrz: głos. 
Rysować* patrz: malować. 
Rząd* azereg:* linija. 

KZĄD, RZĘDU (slow. pM'^^ ros. pha'b, czesk. fad) oznacza pewną 
ilość przedmiotów wzdłuż lub wszerz ustawionych pod liniją, np. po- 
stawić co w jeden, lub we dwa rzędy, stać w jednym rzędzie, sadzić 
drzewa w rzędy. 

Niechaj zły nie l)ędzie 

Położon w jednym z dobremi rzędzie. J. Koch. 

Ani równo z innymi w rzędzie postępujesz. Bemd. — Wokoło chatki 
mojej we dwa rzędy sadził. Nar. — W pierwszym wśród zwierząt umiesz- 
czony rzędzie. Nibmc. — Drzewa owocne zasadzone w rzędy. Mick. — 
Czarne krzyże stoją rzędem. Mick. — Dwa rzędy białych zęt>ów l)łysncły 
z pod warg rumianych. Kjłasz. 
SZEREG (ros. mepeura, łaciu. seriea) właściwie znaczy oddział żołnie- 
ray, w liniją jak do boju uszykowanych, np. szeregi wojskowe, albo 
tylko szeregi, stać w szeregu, wyjść z szeregu, pierwszy szereg. f*rze- 
nośnie: szereg liczb, szereg lat, szereg czynności. 

Zbrojne Mojżesz prowadził szeregi. Miask. — Kazał się w lektyce mię- 
dzy szeregi wnieść, kędy swoim serca dodawał. Waro. — Idą w szeregu 
cnoty. Miask. — Szerokim lata swoje rachować szeregiem. Wojsznar. — 
Szereg jest rząd ludzi jeden przy drugim stojących. ŁęsKi. — U lUymian 
w tyle wszystkich szeregów stawiano odwodowych żołnierzy. Papr. Weo. 
A od brzegów Dunaju, aż do morza brzegów, 
Nie zliczyć Ottomańskich rozpierzchłych szeregów. Woron. 
Któż policzy przez lat szereg długi, 
Oddane tobie usługi? Niemc, 



Rząd — Rząd. 43 



Szereg dzieł dobroczynnych i wspaniałych. Jan Śniad. — Idzie szereg 
za szeregiem. Malcz. — Ciągną szeregi krzyżowe. Mick. 

Tam bieżąc w ogień morderczy, 

Polskie szeregi padały. Ant. Gor. 
LINIJA (łac linea) jako synonim rzędu i szeregu mówi się o wszelkich 
przedmiotach idących w prostym kierunku od jednego do drugiego 
punktu, np. sadzić dnsewa pod liniją, budować domy pod liniją, linija 
graniczna, linija bojowa. 
Rząd, ^zarząd, admiiiistracyo, zu^ierzchiiuic. 
KZĄD, KZĄDU, oznacza władzę, trzymającą w ręku ster państwa, 
a zatem czuwającą nie tylko nad zabezpieczeniem bytu i prawnego 
porządku społeczeństwa , ale nad rozwojem wszystkich jego sił i wszech- 
stronnej jego pomyślności. On więc trzyma w ręku jak politykę ze- 
wnętrzną, tak wszystkie gałęzie wewnętrznego zarządu. Co się tyczy 
jego formy, ta bywa rozmaita. Może być patryarchalny, monarchiczny, 
samowładny, republikański. 

Mówi się: objąć rządy, rząd państwa, rządy Europejskie, rząd na- 
rodowy, tymczasowy, a także rząd prowincyi. 

Tam dopiero bezpieczeństwo jest i rząd dobry, gdzie ludzie nie dla 
bojażni jakiej, ale z cnoty swej dobrze czynią. J. Koch. — Rychlejby 
bez słońca świat być mógł, niźli ludzie bez rządu. Skar. — Gdzie ludzie 
mają bojażń Boi^ą i cnoty pobożności i sprawiedliwości , tam rząd dobry 
i łacny. Skar. — Zgromadzenie ludzi bez rządu i sprawiedliwości trwać 
żadną miarą nie może. Skar. — Uchowaj Boże takiego rządu, abo raczej 
nierządu, gdzie pospólstwo władnie. Skar. — Iż saip jeden Pan Bóg rzą- 
dzi wszystkim światem, lepszy się należć rząd nie może, jako na ten wzór 
Boski uczyniony. Skar. — Gdzie wszyscy równi, tam żaden rząd być nie 
może. Skar. — Zginęła w tem królestwie karność i dyscyplina, bez któ- 
rej żaden rząd uczynić nic nie może. Skar. — Z dobremi łacny rząd*. 
Skar. — By to, co dziesięć sobie równych postanowi, jeden imże równy, 
at>o jeszcze niższy rozparać miał, światby nigdy rządu nie miał. Skar. -- 
Nie tyło myśleniem, ale działaniem i dotykaniem się rzeczy i długiem 
doświadczeniem, roście i nabywa się mądrość do rządów ludzkich. Skar. — 
Gdzie rozumu nie masz, tara i rządu. Knap. — Nowy pan, nowy rząd. 
Knap. — Bez rządu żadne państwo długo stać nie może. Star. — Rzadki 
przykład u nas dobrego rządu. Kras. — Dorwał się panicz rządów. 
Kras. — Uciekłem, Jejmość w rządy, pełno w domu wrzawy. Kras. — 
Rząd dobry wzniósł małe państwa, wielkie nierządem upadły. Kras. — 
Napróżno ten prawodawca zamyśla o trwałości i dobroci rządu, który go 
na niespmwiedliwości usiłtye zakładać. Kołłąt. 
ZARZĄD nie ma tak obszernego znaczenia jak rząd, i oznacza kiero- 
wanie szczególną jakąś gałęzią, lub wydziałem, albo też sprawami 
tyczącemi się prywatnej własności swojej, lub cudzej, np. zarząd pro- 



44 Rząd — Rzadki. 



wincyiy parafii, zarząd dóbr, majątka, folwarka, interesów, fabryki, 
główny zarząd szkół. 

Mówi się: oddać co koniu w zarząd, wziąć pod swój zarząd. 
ADMINISTRACYA (łaciii. admuuitłrare zarządzać) najogólniej oznacza 
zawiadywanie w cndzem imienia sprawami ciała zł)iorowego, lab osoby 
prywatnej. Administracya krajowa oznacza te gałęzie służby publicz- 
nej, którj'ni rząd porncza władzę wykonawczą i kierowanie pewnym 
rodzajem spraw publicznych w ściśle zakreślonycti obrębach. Nie na- 
leży tedy do administracyi ani władza prawodawcza, ani władza 
sądownicza. 

Mówi się: administracya kraju, prowincyi, dyecezyi, majątku, wziąć 
majątek w administracya. 

Wydoskonalić sztuko administracyi wei^nętrznej. Jan ^niad. 
ZWIERZCHNOŚĆ oznacza jużto władze przełożonego czyli zwierzchnika 
nad podwładnemi, już same osoby, pinl których bez|)ośrednią władzą 
podwładni zostają. Nie ma tedy tak obszernego znaczenia jak rząd, 
ale stanowi wszelkiego rządu podstawę. 

Mówi się : zwierzchność świecka, wojskowa, duchowna, zwierzchność 
szkolna, klasztorna, być posłusznym zwierzchności, za pozwoleniem 
zwierzchności. 

A wam więc nad mniejszemi zwierzchność jest dana: 

Ale i sami macie nad sobą Pana. J. Kocu. 

Wy, którym ludzi paść poniczono, 

I zwierzchności nad stadem Bożćm zwierzono. J. Koch. 

Mnie ta jest zwierzchność zlecona. Oorn. — Nic masz zwierzchności, 
jedno od Boga. Wuj. — Kto sic sprzeciwia zwierzchności, sprzeciwia się 
I>o8tanowieniu liożemn. Wix — Każda zwierzchność, nie dla tego jest, 
co na niej siedzi; ale dla tych, któremi rządzi. Skar. 

RiLadkI, iiiezwyk-ły* iiies-łycliaiiy, bczprzyk-łndny. 

Który nie często się zdarza. 
RZADKI (slow. pt;^bKi», ros. pt;^Kih, czesk. fidki) daje wyołirażenie 
przeciwne częstemu i mówi się o tćm, z czćm się nie wszędzie, nie 
zawsze i nie każdy spotyka, np. rzadka książka, rzadki kwiat, rzadki 
wypadek, rzadki gość. 

Rzadki ptak jest między bracią zgoda. Rej. — Tego wieku bardzo 
rzadlsi przyjaciel prawdziwy. Gorn. — Rzadki ptak, dobry a doskonały 
na urzędzie człowiek. Skar. — Rzadki jest, któregoby nędza bliźniego, 
brata, aąsiada nie bolała; rzadki, któryby jej pomocy dać nie chciał. 
Skar. — Rzadkie wsi ziemiańskie, w którychby uciśnienia i krzywdy 
ubodzy |>oddani i kmiecie nie cierpieli. Skar. — Rzadki młody chętnie 
się uczy. Rys. — Gdzie złe przypadki, tam przyjaciel rzadki. Rys. — 
Sąsiedzka zgoda rzadka. Knap. — Biały kruk, abo kawka, nie jest rzecz 
tak rzadka, jak poczciwość na świecie. Opal. — Im rzecz rzadsza, tćm 



Rzadki — Rzeka. 45 



droższa. W. Por. — Skarb to jest rzadki: dobry, zdolny i przywiązany 
sługa. Kras. 
NIEZWYKŁY mówi się o tóm, co w zwyczajnym rzeczy porządku albo 
zg(da nie bywa, albo nie zwykło bywać takicm, jakiem jest 

Rzecz niezwykłą uszom waszym powiem. J. Koch. — Uczynek jego 
niezwykły, szkaradny, a nieprzystojny. Gorn. — Niezwykłą mocą martwe 
zwłoki ściska. Kras. — Pędem niezwykłym wpadł do refektarza. Kras. — 
Widać z postawy i z miny. 

Że ważnej i niezwykłej jest posłem nowiny. Mick. 
NIESŁYCHANY (ros. Hec;ibixaHni>iii) mówi się o tóm, o czóm dotąd 
nikomn słyszeć się nie zdarzyło, a może nawet przez myśl nie przeszło. 
Dziw to jest niesłychany. Opeć. 

Pasą oczy swoje. 
Na niesłychane patrząc męki moje. J. Koon. 

Rzecz tak sroga i niesłychana. Gorn. — Niesłychane nigdy rzeczy 
jawić się poczęły. Skąr. — Rzecz się stała niesłychana. Skar. — Cóż to 
za rozruch n was niesłycłiany. Kras. — Zbrodnia to niesłycliana. Mick. 
BEZPRZYKŁADNY (słów. 6ecnpHK.7ia;^hH'B, czesk. ł)ezpHkladny) mówi 
się o tćm, na co przykłada znaleźć nie można, co tedy ledwie raz 
jeden jako coś wyjątkowego zdarzyć się mogło. 

Przy obcych ludziach, w bezprzykładnym gniewie. Mick. 
Tam, bezprzykładną w dziejach polowania sztuką, 
Uszczułem sześć zajęcy pojedynczą suką. Mick. 
Bezprzykładna chytrość. Szajnoch. 
Rządny, patrz: gospodarny. 
Rządzie, patrz: panować. 
Rzec« patrz: mówić. 
Rzecz, patrz: przedmiot. 
Rzeczy %« i stoŹ€« patrz: prawda. 
Rzeczy unisty, patrz: prawdziwy. 

Rzeka« struinleii, potok, strugro* ruczaj, ponik. 
RZEKA (słów. i ros. ptKa, czesk. feka) jest wielkie zebranie wody 
korytem płynącej, która albo do morza, albo do innej rzeki wpada, 
i ma swoje własne nazwisko. W zdrobniałej formie mówi się : rzeczka 
i rzeczułka; ale te zwykle są małe i osobnego nazwiska mogą 
nie mieć. 

Mówi się: bystra, głęboka, spławna rzeka, koryto rzeki, brzeg rzeki, 
źródło rzeki, ujście rzeki, bieg rzeki, nad rzeką, most na rzece, prze- 
prawa przez rzekę. Praeuośnie: rzeki łez, rzeki krwi, rzeka niepa- 
mięci, rzeka wieczności. 

Hzekę bystrą przepłynąć. J. Kocu. — Nad rzekami Babilonu. Wuj. — 
Rzeka z brzegów wylewając szkody niezmierne ludziom czyniła. Skar. — 
Wielkie rzeki cicłio płyną. Fred. Niemnie, domowa rzeko moja. Mick. 



46 Rzeka — Rzemiosło. 



STRUMIEŃ (słów. i ros. cTi)yfl, czesk. strnmen) oznacza nie wielką 
rzekę bystro płynącą. Wyraz ten znajduje się w dyplomacie XIII 
wieku r. 1250 fad torrentem vulgariter strnmieii Lei.) W zdro- 
bniałej formie strumyk i strumyczek (dawniej pisano strumyszczek). 

Bystre strumienie wezbrały. J, Koch. — Wstańcie, a przejdźcie stru- 
mieA Amon. Wuj. — Widział lud płynącą krew strumieniami z ciała mę- 
czennika. Skar. — Żleby6 nazwał rzekę strumieniem , albo domek gma- 
chem. Włodek. — Mruczące po kamieniacłi gdzieniegdzie strumyki. Kras. 

POTOK (slow. noTOKT*, Ostrom., ros. noToicb, czesk. potok) jest woda 
nakształt bystrej rzeki tocząca się czyli spadająca z góry. Przenośnie 
mówi się: łez potoki, krwi potoki. 

Potok któregom nie mógł przebrnąć. Wuj. — Potok, z wierzchołka góry 
płynący z hałasem. Kras. — Szumiący potok rwie skaliste brzegi. Kras. — 
Potok płynie doliną. Karp. — Zagarnął wszystko potok burzliwy. 
Bon. Zał. 

STRUGA (slow. i ros. cTpyfl, czesk. stmha) wyraz potoczny, rzadko 
używany, w znaczeniu strumyka. 

Strugi przezroczyste między lasami pięknemi płynące. P. Kocu. — 
Struga, woda wytryskająca ze zdrojów i małćm kor>tem płynąc w rzeki 
lub strumienie wpadająca. Kluk. — 8ą to deszczu strugi. Mick. 

RUCZAJ (ros. pyHeft) wyraz prowincyonalny, to samo znaczący co stru- 
myk. Używany w Litwie i na Białej Rusi. 
Nad brzegiem ruczaju. Mick. 

PONIK dawniej oznaczał podziemną rzekę, która znika kryjąc się pod 
ziemią, i znowu się gdzieś wydobywa. Dzisiaj bierze się w znaczeniu 
małego strumyczka, który jak nitka ze źródła wypływając bieży. 

Izali źródło z tegoż ponika wypuszcza słodką i gorzką wodę? Wuj. — 
Nigdy ponikiem się nie krył. Skar. — Ponikami pewnerai wraca też wody 
morze, których oko ludzkie nie widzi. Birk. 

Rzeiitieii^ patrz: skóra. 

Rzfiiili^ilnlk, patrz: rot)otnik. 

Rzoinlos-ło, kunszt. 

Zajęcie się wyrabianiem przedmiotów powszechnego użytku. 

RZEMIOSŁO, dawniej rzemiesło (słów. pemecio i peMbCTso, ros. peme- 
c.io, czesk. femeslo) jestto sztuka wyrabiania mechanicznie pewnego 
rodzaju przedmiotów do potrzeby, wygody, lub zbytku służących, 
przy pomocy narzędzi stosownych, które rzemieślnicy nazyw<ają zwykle 
naczyniem. Stosuje się też do wszelkiego rodzaju pracy rutynicznej, 
w której człowiek pracuje raczej ręką, niż głową, np. kowalstwo, sto- 
larstwo, krawiectwo i t. d. 

Mówi się: znać swoje rzemiosło, uczyć się rzemiosła, zajmować 
się rzemiosłem, a także wojskowe rzemiosło. 

Szlachta się rycerskiem rzemiosłem bawiła. J. Koch. — To jest lekkich 



Rzemiosło — Rzucać. 47 



ludzi dzieło, a nie jego ćwiczenia i-zemiosło. Gorn. — Niegdy i królowie 
jakiekolwiek rzemiesło w ręku miewali^ dla uchodzenia próżnowania. 
Skar. — Każdego rzemiosła uczyć się potrzeba. Skar. — Wielkie to 
rzemiosło, ludzie (ludźmi) rządzić. Skar. — Rodem był Włoch, rzemie- 
słem mularz. Birk. — Rzemiosło stoi za folwark. Knap. — Niechby każdy 
pilnował swojego rzemiosła. Tręb. 

KUNSZT (niem. die Kunst) mówi się o rzemiosłach mistemiejszyeh, 
które trzymają środek między rzemiosłem a sztuką piękną, np. zło- 
tnictwo, jubilerstwo, zegarmistrzowstwo. 

Zegarmistrzowstwo jeden z najsubtelniejszych kunsztów. Haur. 

RcesKii* patrz: mnóstwo. 

Rzeszoto, patrz: sito. 

Rzetelny, patrz: poczciwy. 

Rzewny, patrz: czuły. 

Rznąc, patrz: ciąć. 

Rzucać, ciskać, iniotac. 

Wypuszczać silnie przedmiot z ręki, żeby przeleciał pewną odle- 
głość i upadł. 

RZUCAĆ i dokon. RZUCIĆ, znaczy, że przedmiot ulegając przemagającej 
sile, leci do pewnej odległości, w nadanym mu kierunku, póki się 
o co nie uderzy, albo na ziemię nie padnie, np. rzucać w górę, rzu- 
cać na ziemię, rzucać kamieniem, kijem i t d. Przenośnie: rzucać 
oczyma, rzucać promienie, światło, rzucać na cfi cień, rzucać kość 
niezgody, rzucać losy, rzucić most (t, j. zbudować naprędce), rzucić 
kotwicę, rzncić jałmużnę, rzucić komu rękawicę (t. j. wyzwać do 
walki). W formie zaimkowej rzucać się na kogo, lub na co, rzucić 
się w przepaść, rzucić się do czego, do nóg komu, na szyję; rzucać 
się jak ślepy, jak szalony. 

Kto z was bez grzechu jest, niech na nię pierwszy rzuci kamień. Wuj. — 
Podzielili sobie szaty moje, a o suknią moje rzucili los. Wuj. — Ujrzaw- 
szy ojca (Józef) rzucił się na szyję jego i płakał. Wuj. — Nie rzucajcie 
pereł przed wieprze. Wuj, — Do oręża się rzucili. Skar. — I na słońce 
się i gwiazdy rzucą. Skar. — Rzucili się do niego uczeni, jako do uczo- 
nego ; kołnierze, jako do walecznego hetmana. BmK. — Rzuć za się, a przed 
sobą najdziesz. Jagód. — Groch na ścianę rzucać. Knap. — Kość rzucić 
między drugich. Knap. — Złoto rzucał .... a dumą rozśmieszył. Kras. — 
Na kogo okiem rzuci, każdy się uśmiechnie. Kras. — Rzucił nań Ajax 
dzidę. Dmoch. — Nikogo przez nogę rzucić nie chcemy. Pilch. — Rzu- 
cił wzrok surowy. Mick. — Rycerz jej w oczy rękawiczkę rzucił. Mick. — 
Oczy zakrył rękami, z pod rąk łez potok się rzucił. Mick. 

CISKAĆ i CISNĄĆ znaczy rzucać gwałtownie, to jest: z całą siłą i na- 
tężeniem. 

Procami ciskając. Bibl, Zof. — Iż nań cisnął kamieniem. Akta Czersk. 



50 Sądzić. 

8Z3rwe i t. p. Kto sądzie ten mnsi 8ię opierać albo na znajomości 
rzeczy, albo na pewnych danych, albo na swojćm wewnętrznym prze- 
konania. Ztąd też sądzić znaczy aznawać kogo za winnego, lub nie- 
winnego, i wyrok wjdawać. 

Ani ślepy o farbach, ani głuchy o dźwiękach sądzić mogą. Bazylik. — 
Nie sądź nikogo po minie. Trcb. — Ludzie jesteśmy, sądźmy więc lepiej 
o ludziach po ludzku. Kołł. — Po ludzku sądząc. 

Choć mnie nigdy na me wady, 

Miłość własna nie zaślepi; 

Sądziłbym jednak że lepiej 

Zasięgnąć twej mądrej rady. Odyniec. 

MNIEMAĆ (czesk. mnitj) znaczy opierać swój sąd nie na czćmś pewnćm, 

ale na tćm co się nam wydaje, a co rzeczywiście może nie być 

takićm, za jakie jest uważane. Wyraz raczej książkowy, niż potoczny, 

np. mniemana mądrość, to jest uważana za mądrość, chociaż nią nie jest. 

Nie mniemaj, gdy cię ogień popali, woda potopi, na polu zginie, w obo- 
rze pozdycha, aby to tobie zkąd inąd rosło, jedno z prawdziwych dekre- 
tów Pana twego. Rej. — Iżby ci, którzy słuchać będą, zapomniawszy się, 
mniemali, że to przed oczyma ich teraz się dzieje. Gorn. — Idzie go- 
dzina, że wszelki, który was zabija, mniemać będzie, że czyni posługę 
Bogu. Wuj. Jan IC. 2. — Mniema, że jest mądry, a on złośliwy i zdra- 
dliwy. Skar. — Nie mniemaj , iżeby to ci święci doktorowie z palca wys- 
sali. Kromer. — Lepiej wiedzieć, niż mniemać. Rys. 

Bezbożny mniemał, że to ludzka siła 

Zniesie, co boska ręka uczyniła. Kras. 

Próżno się stan mniemaną potęgą nasrożył, 

Który na gruncie cnoty rządów nie założył. Kras. 

Priyąc przejrzyste wody zwierciadło. 

Mniemali płynąć po zórz błękicie. Boh. Zał. 
ROZUMIEĆ bierze się niekiedy za synonim słowa mniemać, i znaczy 
myśleć podług swojego rozumu, czyli brać co za takie, jakiem je so- 
bie nasz umysł przedstawia. 

Różni o tern różnie zawżdy rozumieli. Rej. 

Ja mówię co rozumiem, kto ma co lepszego. 

Niechaj powiada, będę rad słuchał każdego. J. Koch. 

Inaczej ludzie o nas rozumieją, niż my o sobie. Gorn. — Najmniej 
o sobie rozumieć, tak wiele waży, jako największe rzeczy czynić. Skar. — 
lizeczy przyrodzone takie są, jakie mają przyrodzenie, a nie takie, jakie- 
miby je chcieli rozumieć ludzie. Bazylik. — Inaczej ludzie o nas rozu- 
mieją, niż my o sobie. Knap. — Jaki kto sam jest, tak rozumie o dru- 
gich. Knap. — Rozumiała, że wszystkie rozumy posiadła. Kras. — Jam 
rozumiał że kasza, a to dyamenty. Kras. 
UTRZYMYWAĆ przenośnie znaczy stać przy swojem zdaniu, chociażby 



Sądzić — Sąjm. 5 1 



się inni na nie nie zgadzali. Kto tedy co ntrzymaje, ten musi swoje 
zdanie na pewnych racyach opierać. 

Ci, co to utraymiyą, są nie lada ludzie. Gorm. 
TadeuBZ utrzymywał, że będąc silniejszy... 
Chciał wyręczyć hrabiego. Mick. 

Sajdak, patrz: kołczan. 

Saldf patrz: izba. 

Sani* patrz: jeden. 

Samorodny* patrz: wrodzony. 

Samotnik, patrz: pustelnik. 

Sąsiedni* patrz: blizki. 

Sążnisty, patrz: długi. 

Sclinąc, więdnąc. 

SCHNĄC (słów. c'bxH*TH, ros. coxHyTb, czesk, schnouti) znaczy pozby- 
wać się wilgoci i przez to stawać się suchym, np. schnie siano, zboże, 
drzewo, bielizna. 

Uschła trawa i kwiat jej opadł. Wuj. — Będą ludzie schnąć od stra- 
chu i oczekiwania tych rzeczy, które będą przychodzić na wszystek świat. 
Wuj. — Zły schnie, gdy nie czyni żle. Rys. — Jak trawa .uschło serce 
me bez ciebie. Karp. — I poddał się rozpaczy, i sechł Jak stare drzewo. 
Jul. Słów. 

WIĘDNĄC (ros. BflnyTb, czesk. wadnouti) mówi się o kwiatach i liściach, 
które zerwane albo podcięte, tracą świeżość i życie, marszczą się 
i spuszczają głowę. Schnie to, co było wilgotne i mokre, a więdnie 
tylko to, co miało życie i świeżość. 

Kwiat libański uwiądł. Wuj. — Zwiądłem jako siano i wyschło serce 
moje, iżem zapomniał pożywać chleba mego. Wuj. — Wziąwszy wonny 
kwiatek, pomyślisz, iż wnet zwiędnie. Skąr. — Zły wiatr na miękki 
i wonny i wszystkiemi farbami ozdobiony kwiat uderzył. I uwiądł, i usechł, 
i ozdolM jego upadła. Skar. — Uroda jako polna trawa więdnieje. Skar. — 
Jako trawa kosą podcięta od letniego znoju usychać zwykła, takem zwię- 
dniał i usechł. Bembus. — Włóżmy na głowę, wieńce różane, póki nie 
zwiędną. Birk. < — Ja w pustyni schnę i więdnę. Boh. Zal. — Usechną 
trawy i róże uwiędną. Mick. — Jako różyczka przy cedrze więdnieje. 
Jul. Słów. 

Sciiylreiif patrz: koniec. 

Scielf patrz: sklepienie. 

Ścieżiia* patrz: droga. 

Ścig^aCf patrz: pędzić. 

Ścis-fry^ patrz: dokładny. 

Sędziu^y, patrz: stary. 

Sejm, u^iece. 

SE^M (starosł. c'bH'ŁM'Ł, Olagol. Closian., ros. coHM'b, czesk. snćm, ozna- 

4* 



54 Sen — Serce. 

przez kilka dni najmniejszego znaku d^ycia nie okaznje, tak że nawet 
może być wzięty za umarłego. 

W nierządzie i letargu naród zanurzony; 
Raz we dwa lata sejmem bywał przebudzony. Niemo. 
Moiemyż się nie ocknąć z tego letargu i zamoru, którym znaczyliśmy 
poprzednicze lata ? Woron. — Już uznawano potrzebę obudzenia się z umy- 
słowego letargu. Brodź. — Zda się w letargu zasypiał głęboko. Mick. — 
Myśl głęboka w letargu spi od lat tysiąca. Mick. 

DRZEMKA jestto półsen^ kiedy oczy mimowolnie się kleją , a jednak 
człowiek nie zupełnie jest pogrążony we śnie, i za najmniejszym sze- 
lestem się budzi. 

Seu« marzenie. 

SEN , w drugićm znaczeniu jest to^ co się komu roi wtenczas kiedy spi. 
Mówi się : mieć sen , dziwny sen , straszny sen , okropny sen y wie- 
rzyć w sny, tłumaczyć sny, znika co jak sen , gadać przez sen. Wu- 
jek pisze: widzieć sen, lecz to wyrażenie wyszło teraz z użycia. 

Jako sen znikomy. J. Koch. — We sny nie wierzcie, bo się wam nie 
wyjawią. Gorn. — Widziałem przez sen jakoby mi się słońce i księżyc 
i jedenaście gwiazd kłaniało. Wuj. — Jako który chwyta cień i wiatr 
goni , tak i który wiarę daje snom kłamliwym. Wij. Ekkl. 342. — Prze- 
minął wiek nasz jako sen. Starowol. — Sen mara. Bóg wiara. Przysł. 
Sny okropne nie są znakiem zdrowia. Pii^cu. — Wszystko jako sen zni- 
kło. Mick. — Urocze sny młodości. Pol. 

MARZENIE oznacza rojenie imaginacyi i jakby sen na jawie. Patrz 
marzenie. Ztąd i sny, zwłaszcza gorączkowe, które wtenczas kiedy 
zmysły są uśpione, tworzy rozbujała imaginacya, zowiemy marze- 
niami, np. marzenia chorego. 

Marzenia się okropne tylko w oczach snuły. Teatr. 

Sens« patrz: znaczenie. 

Separacya* patrz: rozwód. 

8eree« dusza, uezueit*. 

SERCE (słowian, cep^i^e, ros. cepAi^e, czesk. srdce) pod względem ma- 
teryalnym, jako jeden z najgłówniejszych organów życia, synonimów 
nie ma. Pod względem moralnym we wszystkich językach bierze się 
za siedlisko uczuć i skłonności, tak jak głowa za siedlisko myśli. 
Nie idzie tu o fizyologiczne znaczenie, ale o powszechne użycie jak 
w mowie, tak w piśmie. 

Mówi się: dobre i złe serce; szlachetne, złote, anielskie, czułe 
serce, bije serce, boli serce, skrytości serca, głos serca, w głębi 
serca, na dnie serca, calćm sercem, czytać w sercu, mówić do serca, 
trafić do serca, oddać komu swe serce, pozyskać serce, panow*ać nad 
sercami, mieć co na sercu, brać co do serca, ściska się serce, kraje 
się serce, krwią się serce zalewa, zakrwawić komu serce, otworzyć 



Serce. 56 

komu serce, przyjmować z otwartćm sercem, przyjaciel od serca, 
znajomodć serca Indzkiego, to mówię co mi serce dyktuje, czy masz 
Boga w sercu? 

Serce jej było na krzyżu zawieszone z synem jej miłym. OpeO. 

Czy cię podobno szczęście pomału dotknęło? 

A nie pół prawie serca z piersi twych wyjęło. J. Kocu. 

Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje, 

A serce swej pociechy darmo upatruje. J. Koch. 

Który serca nasze i myśli wszystkie widzisz z góry. J. Koch. — Mu- 
siałby częstokroć się usty śmiać, kiedyby serce płakało. Gorn. — Które 
słowa, kamienne serce poruszyćby mogły. Gorn. — Wszystkie niebezpie- 
czeństwa pod nogi sobie włoży, sercem nad serce człowiecze. Gorn. — 
Z obfitości serca usta mówią. Wuj. — Będziesz miłował Pana Boga twego 
ze wszystkiego serca twego. Wuj. — Lud ten ustami mnie chwali, lecz 
serce jego daleko jest odcmnie. Wuj. — Pan Bóg na serce patrzy. Skar. 
A cóż ja, ubogi kmieć twój, tobie, królowi memu, postawić za potrawę 
mogę? postawię wszystko serce moje tobie. Skar. — Nie palmy w ręku, 
ale wszystko serce moje tobie niosę. Skar. — Ten z Boga jest, którego 
Pan Bóg serce do siebie pociąga; i ducha mu takiego daje, iż mu nie- 
bieskie rzeczy smakują, a ziemskie brzydną. Skar. — Czego serce pełne 
jest, o tem język rad mówi. Skar. — Usta to mówią, czego w sercu 
pełno. Skar. — Nie na karciem to pisał, ale na sercu. Skar. — To co 
z oczu zeszło, kłaść sobie na sercu i na myśli możem. Skar. — Du- 
chem świętym do serca mówił. Skar. — Poprawę z całego serca obiecał. 
Skar. — Tćm się więcej prawej mądrości napyał, miłując to sercem, co 
pojmował rozumem. Skar. — Taką nam daj Boże pieśń zaśpiewać weso- 
łem sercem. Skar. — Aczkolwiek ciałem od nich był daleko, ale myślą 
i sercem od nich się nie dzielił. Skar. — Ostre żelaza stępili (męczen- 
nicy), ogieA w rosę niebieską sobie obrócili ; a sami kamienni i żelazni na 
sercu i myśli swej ku Panu Bogu zostawali. Skar. — Aby serce nie stwar- 
działo, gdy się rozum ostrzy. Skar. — Pan Bóg sam serce ludzkie ma 
w swej ręce, i sam widzi, co się w nićm dzieje. Skar. — Serce nasze 
żadną się rzeczą stworzoną nie uspokoi , ani napełni , jedno samym Panem 
Bogiem. Skar. — Aby się ta nauka do serca wpoiła, i w pamięć mocno 
wbiła. Skar. — Sam Pan Bóg do komory serca naszego klucz nosi. Skar. 
Któż niebem i sercem ludzkiem władnie? jedno Bóg. Skar. — Otworzyć 
serce. Skar. — Utopić serce w świecie. Skar. — Mówi on pewnie do 
serca (Bóg), gdy do niego z serca się uciekamy. Nuceryn. — 8. Grze- 
gorz Nazyanzeński zowie miłość magnesem, który ciągnie do Boga serce 
ludzkie. Nuceryn. — Czy nie lwie serce było w Hetmanie naszym ? Birk. 
W Boga nie wierzą , l)o go w sercu nie mają. Birk. — Tam myśl, gdzie 
i serce. Opal. — Co na sercu u trzeźwego, to na języku u pijanego. Rys. 
Dzićcię za rączkę , matkę za serce. Przysł. Rys. — Niechaj serca ich nie- 



56 Serce — Sia<*. 

rozerwEDym węzłem miłość spoi. Kochów. — Serce Die sługa, nie zna 
co to pany. Przysł. — W kilku które przemówił słowacłi, odzywało się 
serce przez usta. Kras. — Powiedz kto jesteś ? ty co sercy władasz ? Kras. 
Serca zawsze polskiego nic mi nie odmieni. Trcb. — Miej serce i patrzaj 
w serce. Mick. — Czy wy Boga w sercu macie ? Mick. — Sieroty szukają 
serca, jak ubodzy cłileba. Krasz. 
DUSZA jako istota niemateryalna , nieśmiertelna, która ożywia ciało 
człowieka, patrz: pod wyrazem: dncłi. Jako synonim serca oznacza 
jużto całą potęgę uczuć, jui najczystszą ich stronę. Serce oł)ejniujc 
same uczucia; dusza obejmuje uczucia, chęci i myśli. Serce może ł)yć 
przedstawione w zmysłowym obrazie ; duszy zaś w zmysłowym obra- 
zie przedstawić sobie nie podobna. 

Mówi się: głos duszy, język duszy, mówić do duszy, chwj-tać za duszę. 

Gdzie jest jedno serce, a dusza jedna, tam też mowa musi bye jedna. 
Orzech. — A mnóstwa wierzących było jedno serce i jedna dusza. Wrj. 

Dwaj, trzej wierni przyjaciele, 

Jedna dusza w różnćm ciele. Knap. 

Chciałby uniknąć bitwy z całej duszy. Kras. — Zdołaż sic gK)8 mój 
przedrzeć do tkliwej gdzie duszy? Wal. Górski. 

Wam pieśni , ludzkie oczy, uszy nie potrzebne. 

Płyńcie w duszy mej wnętrznościach, 

Świećcie na jej wysokościach. 

Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy podniebne. Mick. 

Taka pieśń moja o Aldony losach; 

Niechaj ją anioł muzyki w niebiosach, 

A czuły słuchacz w duszy swej dośpiewa. Mick. 

Jeśli wspomnisz mu o żonie, 

domowym jego progu, 

1 o dziatwie, i o Bogu; 

Toś mu zabrał duszę całą. Pol. 
UCZUCIE, patrz: czucie. 
Merdecziiy* patrz: szczćry. 
ilfera« patrz: kula. 
Siać, sadzie, szczepie. 

SIAĆ (słowian, ctam, ros. ctflTb, czesk. saty) nió\*i się o zboifeu i ró- 
żnych nasionach, które się na to rzucają w rolą, żeby wschodziły 
i rosły. Sieje się też przez sito mąka, lub co podobnego. 

Mówi się : siać zboże, siać rzepę , kwiaty, trawę , siać gęsto, rzadko, 
siać pod bronę, pod sochę, siać wcześnie, siać z lodu i t. p. Prze- 
nośnie: siać niezgody, siać plotki, siać postrach. 

W nadzieję ludzie orzą, i w nadzieję sieją. J. Kocu. — Sieją między 
niemi zazdrość. Gorn. — Co będzie siał człowiek , to też będzie żął. Wuj. 
Galat. — Którzy sieją ze łzami, żąć będą z radością. Wrj. ps. 125. — 



Siać — Sied. 57 



Wiele siejecie, a mało użynacie. Skar. — Kto skąpo sieje, będzie też 

żął skąpo. Skar. — Niezgody i rozterki siejecie. Skau. 

* 

SADZIĆ (słowian. ea^uTH, ros. ca;^HTi>, czesk. saditj) znaczy wkopywać 
do ziemi korzenie drzew lub innych roślin, jako też wtykać w zie- 
mię pojedyncze nasiona, np. sadzić grusze , jabłonie, szczepy, maliny, 
kapustę , kwiaty i t. p. 

Nasiejesz ziółek potrzebnych, rzodkiewek, sałatek, rzerzuszek; nasa- 
dzisz maluneczków, ogóreczków. Rej. — Kto sadzi winnicę, a z owocu 
jej nie pożywa? Wuj. — Gdy szczep winny Adam zasadził. Kras. 

Oto te gruszki, oto te orzechy, 

Com je przed laty, by rai skwar letni nie wadził. 

Około chatki mojej, we dwa rzędy sadził. Nar. 
SZCZEPIĆ znaczy wsadzać zraz czyli latorośl ogrodowego drzewa w roz- 
szczcjńony picniek spiłowanej dziczki; ażeby rodziła owoce podol)ne 
temu drzewu, z którego rószczka wzięta została, np. szczepić jabło- 
nie, grusze, wiśnie. Przenośnie mówi się: szczepić ospę, szczepić nauki. 

Gdy szczepisz a pniaczek rozbijesz, tedy nożykiem nadobnie gniazde- 
czka gdzie masz gałązkę wsadzić, wybierz; tedy i gałązka pięknie przy- 
stanie, i wnet ją snadniej sok obleje, iż się prędko przyjmie. Rej. — 
Gdy się latorośl wszczepiona przyjmie, trzeba jej dać podporę, przywią- 
zawszy do żerdzi. Trzyc. — Niech szczepi między ludźmi dobre obyczaje. 
J. Koch. — Jam szczepił , Apollo polewał , ale Bóg dał pomnożenie. Wuj. 
Co Bóg szczepił, ręka ludzka nie wykorzeni. Skar. — P. Bóg na to po- 
stanowił kościelne przełożone, aby wyrywali i rozmiatali złe; a budowali 
i szczepili dobre. Skar. — Przykłady wielkich cnót swoich w domu onym 
jako w pięknym ogrodzie szczepił. Skar. — Siejesz na ziemi , a w niebie 
roście: szczepisz w ubogich reku, a kwitnie u Boga. Skar. — W cieniu 
laurów spoczywa, które sam zaszczepił. Kras. — Stoletni starzec szcze- 
pił. Kniaź. 
liłec, nici¥4>(l, matnia. 

SIEC (słowian, i ros. cttb, czesk. sitć) jest ogólna nazwa przyrządów 
rybackich i myśliwskich, z mocnej przędzy w większe, lub mniejsze 
oka wiązanych. 

Mówi się: zarzucać sieć, wyciągać sieć , łowić siecią, wpaść w sieć 
lub do sieci, zastawiać sieci. 

Zagarnęli ryb mnóstwo wielkie , i rwała się sieć ich. Wuj. — W złego 
ducha sieci próżnowaniem wpadają. Skar. — Do sieci wpadnie , kto z głu- 
pim kradnie. Rys. — Rybak zmoczone sieci przed słońcem rozpina. Niemc. 
NIEWÓD (słowian, i ros. Heno/^t, czesk. newod) jest sieć rybacka ma- 
jąca najmniej kilkadziesiąt sążni, złożona z matni i skrzydeł. W dy- 
plomacie z r. 1251 czytamy: Rete, quod Newod dicitur. 

Na morzu, abo na wielkiem jeziorze łowią ryby niewodem, abo knieją. 
Trzyc. — Przed niewodem ryby łowi. Rys. 



56 Serce — Siać. 



rozerwanym węzłem miłość spoi. Kochów. — Serce nie sługa, nie zna 
co to pany. Przysł. — W kilku które przemówił słowacłi, odzywało sic 
serce przez usta. Kras. — Powiedz kto jesteś ? ty co sercy władasz ? Kras. 
Serca zawsze polskiego nic mi nie odmieni. Tręb. — Miej serce i patrzaj 
w serce. ^Mick. — Czy wy Boga w sercu macie ? Mick. — Sieroty szukają 
serca, jak ubodzy clileba. Krasz. 
DUSZA jako istota nieniateryalna, nieśmiertelna, która ożywia ciało 
człowieka, patrz: pod wyrazem: dach. Jako synonim serca oznacza 
jużto całą potęgę uczuć, już najczystszą iełi stronę. Serce oł)ejninje 
sanie uczucia; dusza obejmuje uczucia, chęci i myśli. Serce może być 
przedstawione w zmysłowym obrazie ; duszy zaś w zmysłowym oł)ra- 
zie przedstawić sobie nie podobna. 

Mówi się: głos duszy, język duszy, mówić do duszy, chw)'tać za dusze. 

Gdzie jest jedno serce, a dusza jedna, tam też mowa musi być jedna. 
Orzech. — A mnóstwa wierzących było jedno serce i jedna dusza. Wrj. 

Dwaj, trzej wierni przyjaciele. 

Jedna dusza w różnćm ciele. Knap. 

Chciałby uniknąć bitwy z całej duszy. Kras. — Zdołaż się gKis mój 
przedrzeć do tkliwej gdzie duszy? Wal. Górski. 

Wam pieśni , ludzkie oczy, uszy nie potrzebne. 

Płyńcie w duszy mej wnętrznościach, 

Świećcie na jej wysokościach, 

Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy podniebne. Mick. 

Taka pieśń moja o Aldony losach; 

Niechaj ją anioł muzyki w niebiosach, 

A czuły słuchacz w duszy swej dośpiewa. Mick. 

Jeśli wspomnisz mu o żonie, 

domowym jego progu, 

1 o dziatwie, i o Bogu; 

Toś mu zabrał duszę całą. Pol. 
UCZUCIE, patrz: czucie. 
Hordecziiy-, patrz: szczćry. 
Sfera* patrz: kula. 
Siać, sadzie, szczepie. 

SIAĆ (słowitaA. cfeflTH, ros. cfentb, ezcsk. saty) mó\łi sie o zbożu i ró- 
żnych nasionach, które się na to rzucają w rolą, żel)y wschodziły 
i rosły. Sieje się też przez sito mąka, lub co podobnego. 

Mówi się: siać zl)oże, siać rzepę, kwiaty, trawę, siać gęsto, rzadko, 
siać pod bronę, pod sochę, siać wcześnie, siać z lodu i t. p. Prze- 
nośnie: siać niezgody, siać plotki, siać postrach. 

W nadzieję ludzie orzą, i w nadzieję sieją. J. Kocu. — Sieją między 
niemi zazdrość. Gorn. — Co będzie siał czło\viek , to też będzie żął. Wuj. 
Galat — Którzy sieją ze łzami, żąć będą z radością. Wrj. ps. 125. — 



Siać — Sieć. 57 



Wiele siejecie y a mało użynacie. Skąr. — Kto skąpo sieje, będzie też 
żął skąpo. Skar. — Niezgody i rozterki siejecie. Skau. 

SADZIĆ (słowian. o«%^iith, ros. cji^^htl, czesk. saditj) znaczy wkopywać 
do ziemi korzenie drzew lub innycłi roślin, jako też wtykać w zie- 
mię pojedyncze nasiona, np. sadzić grusze , jabłonie, szczepy, maliny, 
kapustę, kwiaty i t. p. 

Nasiejesz ziółek potrzebnych, rzodkiewek, sałatek, rzerzuszek; nasa- 
dzisz maluneczków, ogóreczków. Rej. — Kto sadzi winnicę, a z owocu 
jej nie pożywa? \Vi;j. — Gdy szczep winny Adam zasadził. Kras. 
Oto te gruszki, oto te orzechy, 
Com je przed laty, by rai skwar letni nie wadził. 
Około chatki mojej, we dwa rzędy sadził. Nar. 

SZCZEPIĆ znaczy wsadzać zraz czyli latorośl ogrodowego drzewa w roz- 
szczepiony picniek spiłowanej dziczki; ażeby rodziła owoce podobne 
temu drzewu, z którego rószczka wzięta została, np. szczepić jabło- 
nie, grusze, wiśnie. Przenośnie mówi się: szczepić ospę, szczepić nauki. 
Gdy szczepisz a pniaczek rozbijesz, tedy nożykiem nadobnie gniazde- 
czka gdzie masz gałązkę wsadzić, wybierz; tedy i gałązka pięknie przy- 
stanie, i wnet ją snadniej sok obleje, iż się prędko przyjmie. Rej. — 
Gdy się latorośl wszczepiona przyjmie, trzeba jej dać podporę, przywią- 
zawszy do żerdzi. Trzyc. — Niech szczepi między ludźmi dobre obyczaje. 
J. Koch. — Jam szczepił , Apollo polewał , ale Bóg dał pomnożenie. Wuj. 
Co Bóg szczepił, ręka ludzka nie wykorzeni. Skar. — P. Bóg na to po- 
stanowił kościelne przełożone, al)y wyrywali i rozmiatali złe; a budowali 
i szczepili dobre. Skar. — Przykłady wielkich cnót swoich w domu onym 
jako w pięknym ogrodzie szczepił. Skar. — Siejesz na ziemi , a w niebie 
roście: szczepisz w ubogich ręku, a kwitnie u Boga. Skar. — W cieniu 
laurów spoczywa, które sam zaszczepił. Kras. — Stoletni starzec szcze- 
pił. Kniaź. 

liiec, iiicw4>(l, matnia. 

SIEĆ (słowian, i ros. cfeit, czesk. sitć) jest ogólna nazwa przyrządów 
rybackich i myśliwskich, z mocnej przędzy w większe, lub mniejsze 
oka wiązanych. 

Mówi się: ziirzucać sieć, wyciągać sieć , łowić siecią, wpaść w sieć 
lub do sieci, zastawiać sieci. 

Zagarnęli ryb mnóstwo wielkie , i rwała się sieć ich. Wuj. — W złego 
ducha sieci próżnowaniem wpadają. Skar. — Do sieci wpadnie, kto z głu- 
pim kradnie. Rys. — Rybak zmoczone sieci przed słońcem rozpina. Niemc. 

NIEWÓD (słowian, i ros. iieno^^t, czesk. ncwod) jest sieć ryl)acka ma- 
jąca najmniej kilkadziesiąt sążni, złożona z matni i skrzydeł. W dy- 
plomacie z r. 1251 czytamy: Rete, quod Newod dicitur. 

Na morzu, abo na wiełkiem jeziorze łowią ryby niewodem, abo knieją. 
Trzyc. — Przed niewodem ryby łowi. Rys. 



68 Sieć — Silny. 



MATNIA nie jest osobnym gatunkiem sieci, ale główną jej częócią, 
mająca kształt wielkiego worka, do którego wpadają ryby zagar- 
nięte niewodem. Przenośnie mówi się : wpaść w matnią, t j. dać się 
tak złowić, że niema sposobu wydobycia się. 

Strzeż się matni zdradliwych. Kras. — Na fryców tu matnia. Pol. — 

Sięg^ac* dostać sic« piąć sie. 

SIĘGAĆ (słowian. c&rn&TH czytaj sięgnąti od siąg t. j. sążeń) właści- 
wie wyciągać rękę na sążeii po to, co jest wysokie all)o dalekie ; lub 
też sążnistym krokiem do czego zmierzać. Ztąd przenośnie: sięgać 
okiem, sięgać myślą. 

Dna morskiego i nieba sięgasz twoim duchem. J. Koch. — Prawda 
obłoków sięga. J. Koch. — Sława sięga nieba. J. Koch. — Zbudi\jmy 
sobie miasto i wieżę, której by wierzch dosięgał do nieba. Wuj. — Ła- 
komstwo ludzkie i do grobów sięga. Skar. — Nie sięgaj, gdzie nie dosię- 
żesz. Skar. — Którzy już nas blizko sięgają. Skar. — Zmierz się jeśliś 
tak wysoki , abyś do nieba ręką dosiądź mógł , a słońca palcem pomacał. 
Skar. — Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga. Mick. 

DOSTAĆ SIĘ dokąd znaczy znaleźć się na tem miejscu, do którego 
kto zamierzał, t)ez względu na sposób w jaki się to stało. 
Męstwem Alcydes dostał się do nieba. J. Koch. 
Boga się bać, dziatki, trzeba 
Kto się chce dostać do nieba. Mik. Koch. 

PIĄG SIĘ (czesk. pnauti se) znaczy natężać siły żeby się dostać do 
góry, jakby drapiąc się rękami i nogami. 

Będąc mądrym, nie piąłby się do tych rzeczy, które samym młodym 
ludziom należą. Gorm. — Do nierównej rzeczy nie mamy się piąć. Pbtrycy. 
Pną się gwałtem na mury wszystkiemi siłami. P. Koch. — Nie trzeba się 
piąć, gdzie wleźć nie podobna. Opal. — Stałbym sobie na dole, niech 
kto inny pnie się. Karp. — Pnie się na urzędy. Nar. — Pnie się przez 
gmin ludzi na pierwsze miejsce. Bohom. 

Siekać, patrz: ciąć. 

Siepac, patrz: rwać. 

Silić się, patrz: starać się. 

Silny-, mocny, potężny, moźuy, i^9;\% krzepki, czer- 
9tivy, Jędrny, sprężysty, eneru^iezny, zamaszysty, 
krępy, pieczy sty, barczysty, żylasty. 

SILNY (słowian. CH.ibH'By ros. cHJibHuii, czesk. silny) wyraz najogól- 
niejszy, znaczy mający nie małą silę, mianowicie fizyczną i mogący 
jej użyć czy to do pracy, czy do uderzenia, czy do podniesienia cię- 
żaru, czy wreszcie do oparcia się przeciwnej sile, np. człowiek silny, 
wól silny, koii silny, ręka silna, ramię silne, piersi silne, silne ude- 
rzenie, silny wiatr, silny jak lew, silny jak dąb. 
Mówi się też; silna woła, silne wrażenie, silna organizacya. 



Silny. 69 

Poraź ich moc, silną mocą twą. Bibl. Zof. — Silnej myśli bądź. Bibl. 
Zof. — Wyznam cię ojcem sierot i obrońcą silnym. J. Koch. — Silnym 
głosem zawołał. Gorn. — Ręce silne. Wuj. — Był Kazimierz piórwszy 
silny. Nar. — Nad ramię bez szwanku przeleciał gi*ot silny. Dmoch. 

Aż wybrawszy swą porę, w odwet silnym razem 

W kark niewierny dwięconóm utopił żelazem. Małcz. 

Starzec wysoki, silny. Mick. — Jednością silni. Mick. 

Uderzenie tak silne, tak było potężne, 

Ze struny zadzwoniły jak trąby mosiężne. Mick. 

Któż z nas tak silny, by się oparł łzom i wcstclinieniom ? Krasz. — 
Silna wola z pomocą Bożą podoła najzawikłańszym trudnościom. Krasz. 
Mężczyzna jak dąb silny. Krasz. — Dla silnej woli nie ma żadnej prze- 
szkody. Malisz. 
MOCNY (słowian. MOUiTbHt, ros. MomHbiił, czesk. mocny) pod względem 
iłiateryalnym znaczy mogący wytrzymać działanie niemałej siły; 
a więc który nie łatwo się rozbija, łamie, lub pęka, np. mocny po- 
wróz, mocna nić, mocny slup, mocne drzewo i t. p. a także działa- 
jący na systemat nerwowy, lub na cały organizm, np. mocne trunki, 
mocny zapach, mocna herbata, mocna tabaka, mocny ból i t. p. Pod 
względem moralnym znaczy mający wielką moc duchową, np. mocna 
wiara, mocna wola, mocne postanowienie, mocne przekonanie, mo- 
cne dowody, prawo mocniejszego i t. p. Silny i mocny pospolicie uży- 
wają się bez różnicy; lecz w silnym przemaga siła czynna , a w mo- 
cnym bierna. Silny może wiele zdziałać, mocny wicie wytrzymać. 
PowTÓz jest mocny, nie zaś silny. Spirytus jest mocny, nie zaś silny. 
Samson był silny, a rwał powrozy mocne. 

Mocne mury, miłość poddanych. Rej. — Stójcie przy nim mocno. Rej. 
Jakoby jaki mocny fundament zakładał. Bazylik. — Nic się do serca 
ludzkiego mocniej nie wlepi, jako to, do czego kto z młodu przywyknie. 
Bazylik — Postawił Uryasza na miejscu, gdzie wiedział że byli mężo- 
wie najmocniejsi. Wrj. — Jeśliśmy trzciną słabą, przywiązujmy się do 
mocnego dębu. Skar. — Jak mur mocny przy cnocie stał. Skar. — Jeśli 
się dąb tak mocny obalił, a cóż z małą wierzbinką będzie? Skar. — 
Wszystko ustaje z umarłym: z pana taki ubogi, z mocnego taki słaby; 
iż się sam nie ruszy. Skar. — Pokora, mocniejszego pokona. Knap. — 
Czasem też słaby mocnemu się przyda. Kras. — Racya mocniejszego za- 
wsze lepsza bywa. Trcb. — Zakładanie szkółek dla ludu opartych na 
mocnej podstawie religijnej. Henr. Kossow. 
POTĘŻNY, więcej jak silny i mocny, mówi się o tym, który wiele sił 
połączonych przemódz potrafi, i przed którym nawet silni slabemi 
się okazują. 

Dziwnie potężna za nami jego prośba. Skar. — Zawżdy siła jego po- 



60 Silny. 

tężna jest na pomoc nasze. 8kar. — Trudno nieprzyjacielowi tak potę- 
żnemu odpór dać. P. Grab. 

Tam poteżneg^o zbyt nieprzyjaciela, 

Zagryzły mężnie książęcia Popiela. Kras. 

Nie masz tak potężnego muru, któregoby złotym nie przełamał tara- 
nem. Pilch. — Wyi-ok o nim wyda wróg potężny. Mick. — A był to 
mocarz potężny i dobry. 
SPOTĘGOWANY wyraz XIX wieku, używany tylko przez pisarzy młod- 
szego pokolenia, znaczy podniesiony do wyższej potęgi, jak liczba 
kilkakroć rozmnożona przez siebie. 
MOŻNY (czesk. możny) mówi się o ludziach wysoko w społeczeństwie 
stojących, którzy odznaczając się rodem, bogactwy, lub godnościami 
mogą wiele i dobrego i złego czynić, np. możny pan, możny król. 
Zowiemy bogatym i możnym królem tego, który królestwa swego obronić 
może ludem swym własnym, przeciwko nieprzyjacielowi każdemu swemu. 
Orzech. — Ty ubogich trapić możniejszym nie dasz. J. Koch. — Króla 
przeprosił wyznając iż ta myśl, nigdy w nim nie była, żeby z tak mo- 
żnym monarchą walczyć miał. Gorx. — Nie wadź się z człowiekiem mo- 
żn}Tn, byś snadż nie wpadł w ręce jego. Wuj. — Oligarchia, rząd kilku 
osób możnych. Petrycy. — Ubogi, możnego gdy chce naśladować, gi- 
nie, Kopcz. 

Ojciec mój, pierwszy urzędnik w powiecie, 

Możny, uczciwy, bogaty. Mick. 
TłJGI (słowian. rarŁ tęg Mikl. ros. lyriił czesk. tuby) znaczy mocno 
natężony. Ztąd przenośnie znaczy tyle co walny, dzielny, łepski. Łuk 
tęgi, struna tęga, chłopak tęgi, gospodarz tęgi, mina tęga. 

Strzelec, tęgi hik nałożył. J. Koch. — Tęgą cięciwą pchniona strzała 
obu przebiła. Otwinow. — Tęgiemi kroki ziemięśmy zorali. Kras. — Twój 
pocisk nie jest tęgi. Trcb. — Raz tak był togi, że dwie odskoczyły 
głowy. Mick. 

Od tęgiego razu 

Rzęsiste iskry sypnęły się z głazu. Mick. 
KRZEPKI (słowian. KptiiTiK-b, ros. KptnKift, czesk. kfepky) wyraz rzadko 
używany, mówi się o tym, którego moc i siły fizyczne jakby stwar- 
dniały, czyli skrzepły; a wiec ani starością, ani chorobą, ani wyczer- 
paniem nie zostały nadwątlone, np. krzepki starzec, krzepka starość, 
trzymać się krzepko. 

Sędziwość ich (przodków) była krzepka, nie taka jak dzisiejszych pró- 
żniaków, co jej porę uprzedzają. Kras. 

Wszyscy Soplicowie 

Są , jak wiadomo , krzepcy, otyli , i silni. Mick. 
CZERSTWY (słowian. np-bCTB-b Mikł. ros. MepcTBMft, czesk. ćerstwy) 
mówi się o chlebie nie świeżym, który utraciwszy pulchność, stał 



Silny. •„ _ __ 61 

się nieco zsiadłym i twardym. Ztąd przenośnie mówi się o człowieku, 
Ictóry do późnej starości zaełiował zdrowie i siły. 

Jedni są, którzy się zrodzili w czerstwej młodości. Wuj. — Był Ka- 
zimierz I. silny i na zdrowiu czerstwy. Nak. — Starość jego była rzeżwa 
i czerstwa. Kras. — Starzec wysoki, siwy, twarz miał czerstwą, zdro- 
wą. MiCK. 

JĘDRNY (słowian, mjip^h prędki Mikl. czesk. jadrny) od jądra czyli 
ziarna w łupinie) właściwie ziarnisty, czyli pełen bujnego i zdrowego 
ziarna, np. kłosy jędrne, orzecliy jędrne. Ztąd przenośnie mówi się 
o tóm, w czem siła życia jest silnie rozwiniętii, a więc co jest pełne 
wigoru i treści. 

Naruszewicz wierszem i prozą pisarz jędrny. St. Pot. 

SPRĘŻYSTY właściwie mówi się o ciałach, mających tę własność, że 
pod działaniem siły zmniejszają swoje objętość, ale ją wnet odzyskują, 
jak tylko działanie siły ustanie, np. powietrze sprężyste, gazy sprę- 
żyste i t. p. Ztąd w moralnym sensie znaczy działający z natężoną 
mocą i niesłabiejący w działaniu, np. sprężysty charakter, spręży- 
sty rząd. 

ENERGICZNY, znaczy pełen energii , czyli mocy skutecznego działania 
albo też silnej woli , która nie przestaje na słowach , a co postanowi 
to potrafi do skutku doprowadzić, np. energiczny charakter, energi- 
czne środki, energiczne działanie, energiczna nota. 

ZAMASZYSTY właściwie mówi się o tćm, czem łatwo zamachnąwszy 
silniej uderzyć można. Ztąd stosuje się do tego, co powiększone za- 
machem, większej siły nabiera. 

I twoich ciosów, ciosów zamaszystych, 

Doznał niejeden na polach ojczystych. Kras. 

Na drugą wyszedł stronę pocisk zamaszysty. Dmoch. 

KRĘPY, (słowian. KpAm, krótki) wyraz potoczny, mówi się o człowieku 
niewielkiego wzrostu, przysadkowatym , raczej nizkim niż wysokim, 
ale silnie zbudowanym i w sobie skupionym, że nieraz bardzo zna- 
czna siła ani go z miejsca nie poruszy. 

Człowiek stary, lecz krepy i bardzo pleczysty. Mick. 

PLECZYSTY (słowian. n;iemTHcrb, ros. n.iC4HCTWH) mówi się o czło- 
wieku mającym szerokie plecy, co zwykłe bywa znakiem silnej Im- 
dowy, a tćm samem siły fizycznej. 

Wysłali swego zapaśnika na plac naznaczony, chłopa grubego, pieczy- 
stego. Strvjk. 

BARCZYSTY znaczy mający wydatne barki, tak iż zdaje się że mury 
łamać może. Mówi się tylko o człowieku. 

ŻYLASTY albo MUSKULARNY mówi się o człowieku, którego mu- 
skuły tak są rozwinięte, że na oko okazują w nim siłę fizyczną. 
Mogą być żylaste ręce , a człowiek pleczysty, albo barczysty. 



62 Silny — Skala 



Był A]exander óredniej urody... kościsty i iylasty. Biel. — Słuszny, 
krzepki, iylasty, ale nie otyły. Krasz. 
HARTOWNY właściwie stosuje się do żelaza i stali, którym nadano 
hart czyli potrzebną twardość, ażeby nacisk największej siły wytrzy- 
mać mogły, np. hartowny miecz, hartowna strz^a. Przenośnie bierze 
się w znaczeniu nieugiętego. 

Schował hartowne strzały do sajdaku swego. Birk. — Hartowną zbroją 
okryci w pole wyszli. Kochów. — Stal hartowna jak piorunem błyska. Kras. 
811*8, patrz: moc. 
8101*0, patrz: wieś. 
HHOę rzeszoto, przetak* 

Naczynia gospodarskie do przesiewania mąki zboża, piasku. 
SITO (ros. CHTo, czesk. sito) jest sprzęt gospodarski drewniany, na- 
kształt szerokiego t»ębna mający dno gęstsze lub rzadsze z tkaniny 
włosianej , a niekiedy drucianej, lub jedwabnej. Miasteczko Biłgoraj 
w Lubelskiem z wyrobu sit znane jest w kraju. 

Mówi się: przesiać mąkę przez sito, pokłóty jak sito, przecedzić 
przez sito. 

Otręby przez pytel , albo przez sito od mąki odłączone. Syren. — Nowe 
sitko na nowym kołku wieszają. Rrs. — Pójdą z sitem do wody. Kochów. 
Pytlowe mąki tak stają się miidkiemi jak gęste jest sito. Kluk. — Mączka 
przesiana przez gęste sito. Jakubów. — Deszcz wciąż pluszczy jak z sita 
w gęstych kroplach. Mick. 

Na północ świeci okrąg gwiaździstego Sita, 
Przez które Bóg, jak mówią, przesiał ziarnka żyta. Mick. 
PRZETAK (czesk. pfeteka) tćm się różni od sita, że ma dno dziurko- 
wate, nakształt siatki, z łyka albo drutu, do przesiewania zboża, 
lub oddzielania rzadkich części od gęstych. 

Drzewianych statków ma być wielki dostatek zawsze: sit, przetaków. 
Sebas. Gostom. — Kmieć ma mieć do młócenia: cepy, grabie, wór, ło- 
patę, przetak. Gostom. 
Wodę czerpie przetakiem, 

Kto bez książek chce być żakiem. Knap. (z łacin.) 
RZESZOTO (ros. pemero, czesk. fefieto) bierze się zwykle za jedno 
z przetakiem, i co w jednej miejscowości przetakiem, to w drugiej 
rzeszotem zowią. Knapski też mówi, iż się tylko użyciem różnią. 
Przy podsiewaniu jednak czyli oczyszczaniu zboża przez rzeszoto 
wypadają tylko drobniejsze ziarna; przez przetak zaś i bujniejsze. 
Jako wstrząsają pszenicę w rzeszecie. Wuj. — Jako w przesiewaniu 
rzeszota zostanie proch. Wuj. — Wodę czerpać rzeszotem. Petrycy. — Nie 
ostoi się woda w rzeszocie. Knap. — Jeden z nich kozła doi, a drugi pod nim 
rzeszoto trzyma. Kras. — Jużby mnie jak rzeszoto podziurawili. Kaczk. 
Skala* patrz: miara. 



Skała — Skąpy. 63 



Skai'.'!^ opoka. 

SKAŁA ros. CKajia grec. (rx(£^; czesk. skala) oznacza spójną massę je- 
dnorodnychy a niekiedy i różnorodnych minerałów, które znaczną prze- 
strzeń zajmując^ albo jak góra wznosi się nad ziemię, albo się pod 
wodą nkrywa, np. skały granitowe, porfirowe, bazaltowe i t. p. 

Mówi się: nagie skały, strome skały, niedostępne skały, urwiska 
skał, bryły skał, tarpejska skała. 

Uderzysz w skałę, i wyjdzie woda z niej, aby pił lud. Bibl. Zof. (pi- 
80W. dziś.) 

Tam ogromna skała, 

Z której wieszcza Sybilla odpowiedź dawała. J. Koch. 

Trwaj rowien skale. 

Której nie mogą 

Poruszyć wały. J. Koch. 

Upada, co się na mocnej skale nie buduje. Skar. — Łysej wierzch 
skały. K. Miask. — Na niedostępnej skale zamek stoi. W. Por. 

Noc jest, a ja opuszczona. 

Na tej skale zostawiona. Kras. 
OPOKA (słowian. onoKa, czesk. opoka Jungmann) jest gatunek skały 
mianowicie wapiennej, której pokłady szeroką zwykle zajmują prze- 
strzeń i głęboko w ziemię zachodzą. Ztąd przenośnie bierze się za 
niewzruszony fundament 

Mówi się: niewzruszona opoka, zbudować dom na opoce. 

Nogi moje na twardej opoce postawił. J. Koch. — Ty jesteś opoką, 
a na tej opoce zbuduję kościół mój. Wuj. — Opoka wiary. Skar. — 
Opoki wapienne często po całych rozlegają się krajach. Stasztc. 

Ilkąpy« sknera, kutwa « liczy krupa « harpai^on. 

Ogólne wyobrażenie jest zbytek oszczędności. 

SKĄPY (słowian. cKi^ui* czyt. skąp, ros. CKynoft, czesk. skaupy) znaczy 
zbyt oszczędny, który nietylko nie lubi wydawać, ale cierpi na tóm, 
gdy co wydać musi ; który nietylko swego, ale nawet cudzego żałuje. 
Godzi się bogatym być, ale się nie godzi skąpym być. Skar. — Skąpy 
dwa razy traci. Rvs. — Kto na cudzym skąpy, swego nigdy nie udzieli. 
Rys. — U skąpego zawżdy po obiedzie. Przysł, — Chciał się skąpy ob- 
wiesić, że talara stracił. Kras. 

SKNERA, wyraz pogardliwy, oznacza skąpca, który skąpstwo posuwa 
do najwyższego stopnia i do najmniejszych drobiazgów; który same- 
mu sobie odmówić gotów w uajpien^^szych potrzebach; głód i chłód 
cierpieć, w łachmanach chodzić, byle tylko grosza nie wydać. Skąpy 
jest zanadto oszczędnym i wydawać nie lubi ; lecz gdzie potrzeba tam 
wydaje, i może być najuczciwszym człowiekiem. Sknera do śmieszno- 
ści a niekiedy i plugawstwa skąpstwo posuwa. 



(>4 Skąpy — Skazać. 



Ow stary sknora. Knap. — Masz sio dobrze, a skiieraś. Kochów. ~ 
Zły sknera , brzydki chciwiec , co z głodu umiera. Kochów. — 

Tego humoru sa sknerowie chciwi: 

« 

Sam nie użyje, gościa nie pożywi. Zeol. 

Pfe, wstydź się mój kochany, jaki z ciebie sknera Trcb. — Bion przy- 
mówił łakomemu sknerze. Pilch. 

KUTWA, wyraz pogardliwy, mówi sit^* o takim skąpcu, u którego chci- 
wość zbiorów stawszy się panującą namiętnością tnk go zaślepiła, że 
o tern jedynie uiyśli, jak gronicidzić grosz do grosza, nabijając worki 
i niby kując pieniądze. Sknera trzęsąc się uad tern c^ ma, żałuje 
nietylko drugim ale i sobie; kutwa gotów bez butów chodzić, gotów 
wciąż pościć o chlebie i wodzie, byle grosz do grosza zbijać. 

Z młodu człowiek rozrzutnik , na starość kutwa łakomy. Nar. • - Mo- 
gąc żyć przystojnie jak uczciwy człowiek, w<di raczej być nędznym ku- 
twą. Monit. — Straszny kutwa, patrzy na pieniądze. Zabl. 

LICZYKRUPA, wyraz potoczny, mówi się o skąpym gospodarzu, lub 
gospodyni , którzy oszczędność w wydatkach nawet na samo jedzenie, 
posuwają aż do śmieszności , tak iż zdaje się że każdą krupę do ka- 
szy policzyćby chcieli. 

Liczy krupa lękał się aby z głodu nie umarł , a pieniądze korcami mie- 
rzył. Teati'. 

HARPAGON (z greek, anna^ drapieżny) jest główna osoba w komedyi 
Mcdiera pod tytułem: Skąpiec. Nazwisko to zostało typem skąpca 
i znaczy tyle co sknera i kutwa w najwyższym stopniu. 
Bóstwem Harpagona jest pokład pieniędzy. Ossol. 

Skarżyć nic* patrz: narzekać. 

Skaza, imtrz: plama. 

Skazać, potępić. 

Uznać otwarcie kogo lub co za przeciwne sprawiedliwości, prawu, 
albo sumieniu. 

SKAZAĆ znaczy wydać wyn»k na winowajcę osądzający go na śnuerć, 
albo na ciężką karę, uj). skazać na śmierć, na wygnanie, na wię- 
zienie, na galery, do ciężkich robót i t. p. 

Niewinną duszę już na śmierć skazali. J. Kocu. — Nie skazuj na śmierć 
okrutną człowieka dobrego. J. Kocu. -- Nero Piotra na krzyż, a Pawła 
pod miecz skazał. Skar. — Radbym nietylko nikogo na śmierć nie ska- 
zał, ale i umarłycli ożywił. Ks. Mat. Rkmui^s. 

POTĘPIĆ (czesk. potupitj pogardzić) znaczy uznać jawnie kogo albo 
co za tak złe i miganne, iż się niczem usprawiedliwić nie da, u za- 
tem iż na odrzucenie , lub surową karę zasługuje. Przysięgli ]>otępiąją 
obwinionego ogłaszając go winnym ; a sędzia skazuje go na karę po- 
dług prawa. 



Skazać — Sklepienie. (55 



Niechaj* sędziowie nie potępiają niewinnych. Kucza. — W czćm dru- 
giego sądzisz , samego siebie potępiasz. Wuj, Rom. 2. — Pierwej się było 
prawdy dopytać, niż potępiać. 8kar. — Próżno go potępiać mam, gdyż 
się sam takiego npadku boję. Skar. — Dla kilku nie potępiajmy wszyst- 
kich. KoŁŁ. — Lepiej obwinionego uwolnić, niż niewinnego potępić. 
Ostrów. 
S^kazic, patrz: psnć. 
likazówka, patrz: znak. 
Skinac, kiwać, machać, inriiii^ac. 

SKINĄĆ znaczy dać znak prawie nieznaczny lekkićm poruszeniem oka, 
głowy, ręki, lub palca. 

Skinął na tego Symon Piotr i rzekł. Wuj. — Skinął na Tadeusza. Mick. 
Zwrócił się ku nim twarzą, palcem na znak skinął. Mick. 
A ile razy krwawą chustką skinie, 
Tyle pałaców zmieni się w pustynię. Mick. 
KIWAĆ (słowian. KbisaTH, ros. KHoarb, ezesk. kywatj) znaczy podnosić 
raz po* raz i spuszczać czy głowę, czy nogę, czy rękę, czy tylko 
palec, np, kiwać głową, nogą; kiwać komu pod nos. Pies kiwa ogo- 
nem. Gdy kto kiwa nogą, lud nasz mówi: że djabła kołysze. 
Przyszedłem do wszech niemal ludzi w ohydę. 
Głową widzę kiwają, gdziekolwiek idę. J. Kocu. 

Kiwnął brodą na znak że nie odmawia. Mick. — I spojrzawszy przed 
siebie i kiwając głową zabrał głos. Mick. — Nad Talmudem kiwa się Żyd 
stary. Szujski. 
MACHAĆ (słowian. MaxaTii, ros. MaxaTb, czesk. machatj) znaczy szybko 
i z zamachem przecinać powietrze ręką, albo czćm długićm, np. ma- 
chać chustką, szablą, kosą, biczem, kijem i t. p. 

Śmierć przykro machnie kosą. Rej. — Skrzydłami machał. P. Koch. — 
Wtem machnął obuchem. Kras. — Machając rękami . . . wrzeszczałbym. 
WęGiER. — Jak się odsądzi, jak machnie. Frań, Moraw. 
MRUGAĆ (ros. MopraTb) znaczy ruszać powiekami, przymrużając je 
i otwierając. 

Mrugają oczyma. Wuj. — Mrugać na kogo. Knap. — Coraz na mnie 
pogląda, ómieje się i mruga. Kras. — Nie już ten kocha, co mruga. 
Karp. — Wlazł kotek na płotek i mruga. Piosenka gminna. 
Skinienie, patrz: znak. 

Sklepienie, ntolowanie, sufit, pulrap, strop, ściel. 
SKLEPIENIE oznacza łukowate, albo kuliste nakrycie jakiej budowy, 
kościoła, kopuły, sklepu i t. p. Robi się zwykle z kamieni lub z ce- 
g}}\ Może być ostre jak w gotyckich budowach, wysokie, płaskie 
i t. p. Mówi się też: niebieskie sklepienie, gwiaździste, błękitne skle- 
pienie. 

n. 6 



f,(i Sklepienie — Skłonność. 



Jak Atlas gwiaidzifitema dał wsparcie sklepieniu. J. Koch. — Tysiąc 
złotych gwiazd zdobi niebieskie sklepienie. Dmoch. 

Kędy kaganiec z środka sklepień ciemnych 

Zwieszony, blade promienie rozwodził. Niemc. 

Na wielki^m niebios sklepieniu 

Zapiszę czyny Sarmatów. Moraw. 

Sień wielka jak refektarz z wypukłem sklepieniem. Mick. — Herb Ho* 
reszków półkozie jaśniał na sklepieniu. Mick. 
STOŁOWANIE , wyraz prowincyonalny, używany w Litwie i na BiiJej 
Knsiy oznacza zwyczajny sufit z desek ułożonych na belkach. 

To na ziemię spuszcza oczy, 

To po stołowaniu toczy. Mick. 
SUFIT (z włosk. suflito) oznacza stołowanie ozdobne w mieszkaniach, 
gdzie belki są gładko ze spodu podbite. Może być podrzucany, tyn- 
kowany, malowany, złocony. 

Z stołowej izby belki wyrzuciwszy stare, 

Dała sulit, a na nim Wenery ofiarę. Kras. 

» 

PUŁAP i POŁAP znaczy to samo co stołowanie to jest pokrycie mie- 
szkania, nad którem dach się wywodzi. Wyraz ten nie we wszystkich 
prowincyaeh jest używany. 

Wszędy pułapy na oborach być mają. Gostom. — I przykrył dom pó- 
łapem cedrowym. Wuj. — W czasie pożaru cały się pułap zapadł. Pe- 

• RzvNA. — Lichtarz siedmioramienny wiszący u pułapu. Kil^sz. 

STROP (słowian, erpont, czesk. strop) oznacza spodnią, to jest wewnę- 
trzną stronę dachu, lecz bierze się i w znaczeniu wysokiego sufitu 
i używa się głównie w poezyi. 

Nie wiedzieć jak tam dolazł , bo pod samym stropem. J. Koch. — Ode 
tła domu aż do wierzchu ścian i aż do stropu okrył óciany drzewem ce- 
drowem. Wi'j. — Który czyni stn>py cedrowe i maluje je cynobrem. Wiu. 
Który nad stropami budynków gnieździć się jaskółce pozwoliłeś. Wesp. 
KoGHOw. — Nad głową u stropu miecz na nici zawiesić kazał. Birk. — 
Z gruzów powstają kolumny i stropy. Mick. — Strop niebieski. Mick. — 
Stropem buchał płomień biały. Bielów. 

ŚCIEL (małoros. stel) wjTaz prowincyonaluy, użnvany na Wołyniu i Po- 
dolu, oznacza proste stołowanie, czyli pułap deskami wysłany. 
Kruche i wątle krokiewki niemal leżały na ścieli. Krasz. 

Ski^onnosc* pociągr* popęd, sympatyka. 

Wewnętrzne usposobienie, które człowieka ku czemu jakby siłą 
pociąga. 

SKŁONNOŚĆ (ros. HaiciOKHOCTb, czesk. naklonnost) oznacza naturalne 
wewnętrzne usposobienie, zależące na tem, że wola człowieka nie 
tylko czuje w sobie w każdej chwili gotowość dobrowolnie wziąć się do 



Skłonność — Skonać. 67 



czego, ale się temu ehętnie i z upodobaDiem oddaje; na kształt tego 
wozu, co sam z góry na dół się toczy. 

Mówi się: mieć skłonność, czuć skłonność, skłonności dobre i złe, 
skłonność wrodzona, walczyć ze złemi skłonnościami. 

Człowiek... złe lub dobre ma skłonności z natury. Rej. — Wielka jest 
w nas skłonność do złego, z której też pochodzą wszystkie grzechy. Wuj. 
Odmienne i z sobą walczące myśli i skłonności miał. Skar. — Skłonność 
do grzechu nie jest grzechem, a uczynienie grzechu, to grzech. Skar. — 
Z wielką się skłonnością do złego ludzie rodzą; ale od tego P. Bóg ro- 
dzice daje , aby z nich skłonności złe , jako z roli chwasty wykorzeniali, 
a nie dopuścili im rość jak drzewo w lesie. Skar. — Nad sobą , i złemi 
swemi skłonnościami panem być. Skar. — Złym skłonnościom naszym nie 
dogadzając. Skar. — Królem prawym będziesz, jeśli sam sobie i skłon- 
nościom swoim złym i popędliwościom rozkazować nawykniesz. Skar. 

Do czego kto skłonność czuje, 

W to się niechaj zaprawuje. Knap. 

W każdem miejscu i czasie człowiek jest człowiekiem, 

•Te same w nas skłonności, co były przed wiekiem. Kras. 

Jeden fizyonomista złe bardzo z twarzy Sokratesa wyczytywał skłonno- 
ści. Kopcz. 
POCIĄG tćm się różni od skłonności, że nie jest stałćm usposobieniem 
duszy; ale tylko mimowolnym objawem, w którym czujemy, że jak 
magnes żelazo, tak nas do kogo, albo do czego, coś niewytłumaczo- 
nego pociąga. 

Ta piękność i słodycz twoja, 

Ten pociąg oczu tak miły. 

Nie dla człowieka stworzonemi były. Kniaź. 
POPĘD jestto iskra zapalająca jakąś namiętność. Ztąd pićrwsze, pra- 
wie bezwiedne wzruszenie, które pierwej wstrzęsło człowiekiem nim 
do świadomości przyszło. 

Mówi się: popęd serca, popęd namiętności, popęd płciowy, popęd 
szlachetny. 

Wszelaki zapał cielesności ugaszony był w nim, iż ani pierwszych po- 
pędów nie uznawał. Birk. — W niebezpieczeństwo ślepym pędem lecą. 
Baijs. — Popęd wrodzony do wszystkiego, co szlachetne i dobre. Kaczk. 
SYMPATYA (z greek, współcierpienie) oznacza tę własność organizmu, 
że co czuje jeden organ, to za pośrednictwem odpowiednich nerwów 
daje się uczuć innym organom. W pospolitćm użyciu oznacza tę in- 
stynktową siłę, która dwie osoby, od pićrwszego spotkania, pociąga 
nawzajem ku sobie. 
Skoczny* patrz: prędki. 
Skon, patrz: śmierć. 
Skoiiacs patrz: umierać. 

5* 



(]>^ Skop — Skóro. 



Skop , baran , Janinie. 

SKOP i BARAN oznacza samca z rodzaju owczego, i teni się różnią, 
że skop jestto baran trzebiony, a zatem nie przeznaczony do płodu. 
W XIX wieku zaczęto używać wyrażenia: barany Panurga. Littre 
w swoim słowniku tak je objaśnia. Rabelais przedstawia trzodę Din- 
denaułta, z której jednego barana wrzucono do morza. Co widząc 
inne barany, i sam Dindenault, rzucają się do morza. Ztąd tuk na- 
zywają ludzi, którzy l^ez najmniejszego zastanowienia się, ośłep za 
innenii bieżą. 

Ofiarujecie z stada cielca dwa (cielców), skopu jednego, baranów rocznych 
siedm. Wuj. — Pan drze chłopa jako skopa, djabeł pana, jak barana. 
Jabłoń. — Trawę jesz , jak baran. J. Koch. — Baranie , nie mąć wody. 
Przysł. — Baran , którego twoje utuczyły zioła. Trcb. — Cłiciał pokazać 
prawo (wilk), że clioćby nie chciał, musi zjeść barana. A. S. Kras. 

JAGNIĘ (ros. arnenoKt, czesk. jehnó, łaciii. agnns) oznacza młodą 
owcę alłio baranka, które jeszcze matka piersiami karmi. 

Kto barana pragnie, niech prosi o jagnię. Przysł. — Mógł mnie zjeść, 
zjadł mi tylko jagnię. Kras. 

Skóra « rzemień, kora. 

SKORA (ros. mnypa) żle szkura , jestto zewnętrzna powłoka ciała zwie- 
rzęcego. Powłokę też naturalną ciała ludzkiego zowiemy skórą. 

Mówi się: skóra zwierzęca, wołowa, końska, lwia, lisia i t. p. 
zdzierać skórę, wyprawiać skórę, dać w skórę, wy trzepać, wylatać, 
wytatarować skórę. Rwać się ze skóry, zalać komu za skórę (t. j. do- 
jeść do żywego); nie chciałbym być w jego skórze (t. j. w jego po- 
łożeniu). O drobnych zwierzętach mówi się zdrobniale: skórka. 

Kości tylko biedne , a skóra została. J. Koch. — Będzie tam tych fra- 
szek tak wiele, żebyś ich na wołowej skórze nie spisał. Gorn. — Na 
jedno skinienie twoje, ledwie ze skóry nie wyskoczy. Gorn. — Im o skó- 
rę idzie. Skar. — Na niedźwiedzią 8kói*ę pije, a niedźwiedź jeszcze 
w lesie. Rys. — Z jednego wołu dwóch skór nie drą. Przysł. — Kto nie 
słucha rodziców, ten będzie słucliał psiej skóry. (t. j. bębna). — Siedzi 
pod figurą , a djabła ma za skórą. Przysł. — Hamuj koła z gór}', a ochro- 
nisz skóry. Knap. — Wilk w baraniej skórze. Nar. — Skóra, a kości. 
Trcb. — Zdartą lwią skórą okrył swe pamiętne zwłoki. Woron. — Przy- 
sięgli strzelać się przez niedźwiedzią skórę. Mick. 

RZEMIEŃ (słowian, i ros. pcMCHb. czesk. femcn) jest skóra bydlęca 
lub końska wyprawiona czy na obuwie, czy na surowiec. Rzemyk 
jestto pasek wykrojony ze skór>'. 

Gdzie nie o rajemień, ale o całą skórę chodziło. Sejm. 1553. — Któ- 
regom ja nie godzien żebym rozwiązał rzemyk u trzewika jego. Wrj. Od 
łyczka do rzemyczka. Przysł. — Kto cudze łyczko straci , rzemykiem swo- 



Skóra - Skutek. 69 



im przypłaci. Przysl. — Kord obosieczny brzękał na spiekłym rzemieniu. 

WORON. 

KORA (słowian, i ros. KOpa) jestto powłoka grubsza lub cieńsza pokry- 
wająca jak pień, tak gałęzie drzew i krzewów, np. kora brzozowa, 
wierzbowa, lipowa i t. p. 

Naczynia z kory drzewnej. Knap. — Jakie drzewo, taka kora, jaka 
matka taka córa. Przysł. — Dąb ogołocony z liści , odarty z kory. Kolł. 
Tabakierka z kory. Mick. 
8kor>% patrz: prędki. 
Skr<idlic, patrz: orać. 
Skromność^ patrz: pokora, patrz: wstyd. 
Ukrucha, patrz: żal. 
Skrupulatny, patrz: dokładny. 
Skruszyć*, patrz: wzruszyć. 
Skryty, patrz: tajemny. 
Skrzętny, patrz: oszczędny. 
Skubać, patrz: rwać. 

Skutek, skutecznoiic, następstwo, rezultat, wynik. 
Co bezpośrednio, lub pośrednio nastąpiło przez działanie jakiejś 
przyczyny. 
SKUTEK (czesk. skutek , od kuć, pierwotnie znaczył coś ukutego, a w bi- 
blii Zofii uczynek) jest to, co jakaś przyczyna bezpośrednio sprawiła. 
Mówi się: dobry, zły, pomyślny skutek, szkodliwy skutek, skutek 
lekarstwa, skutek prośby, pracy, starań, zabiegów, sprawić skutek, 
nastąpił skutek, otrzymać skutek, przywieść lub przyprowadzić co do 
skutku, przyszło co do skutku, nie ma skutku bez przyczyny. 

Poznawaj nie po słowach człowieka, ale po skutkach. Rej. — Rady 
tak zbawiennej dotąd nie przywiodłeś do skutku. Modzr. — Skutkiem 
wypełnił, co obiecał. Wuj. — Jakie przyczyny takie też i skutki. Baz^l. — 
I najlepsze lekarstwo nie zaraz skutek swój czyni. Skąr. — Jakież ztąd 
skutki wyniknąć mogą.* Kras. — Żaden go nędzny bez skutku nie wezwał. 
Kras. — Żadna rzecz nie jest tak użyteczna, któraby przelotem skutek 
jaki sprawić mogła. Pilch. 

Nie bierzmy nadziei za skutki. Kołi.. 
Muszę Wać Państwu wyznać bez ogródki. 
Że z tych niewczesnych bojów złe wynikną skutki. Mick. 
SKUTECZNOŚĆ, oznacza własność i działanie tego, co sprawuje skutek, 
lub przez co się zamierzony cel daje osiągnąć. 
Skuteczna przyczyna. Karn. — ^ Znam ja sposób jedyny, straszny, sku- 
teczny niestety. Mick. 
NASTĘPSTWO różni sie od skutku tćm, że nie wprost i nie bezpo- 
średnio wynika z przyczyny; ale w dalszej czasu kolei z nieubła- 
ganą logiką, prędzej czy później nastąpić musi. 



70 Skutek — Ślad. 



I to zabójstwo, i wszystkie następstwa 
Tej zbrodni. Mice. , 

KEZULTAT (z frane.) oznacza to, eo za pomocą całego szereg działań 
i stosownych środków otrzymane zostało, czyli ostatecznie wypadło. 
WYNIK, wyraz książkowy, XIX wieku, Lindemu jeszcze nie znany, 
oznacza to, co wedłag niezmiennycli praw samej przyrody, musi ko- 
niecznie wyniknąć; jako też co z rozumowania, lab z uznanej prawdy 
jako logiczny wniosek się wywiązuje. 
Skwapliwy, patrz: prędki. 
Skwar, patrz: upał. 
Mad, trop, poszlaka. 

W ogólności znak przecbodu czyjego, albo bytności czego na ja- 
kiem miejscu. 
ŚLAD (słowian, i ros. c.Tfe;^^, czesk. sled) ściśle biorąc jest odcisk st4ip 
ludzkicb, lub nóg zwierzęcych na ziemi, piasku lub śniegu, pozostały 
po przejściu człowieka lub zwierzęcia. W obszerniejszym znaczeniu 
bierze się za znak mniej więcej wyraźny, że gdzie było to, co już 
do przeszłości należy. Januszowski wywodząc ten wyraz od słowa 
szedł, szła, szli, każe pisać szlad, nie zaś ślad. Ta jednak stara 
forma wyszła całkiem z użycia. 

Mówi się: świeży ślad, wyraźny, ślady niezatarte, widać ślad, zna- 
leźć ślad, iść ślad w ślad, ani śladu, wstępować w czyje ślady (na- 
śladować). 

Jako okręt,... którego gdy prząjdzie ślad się znaleźć nie może. Wuj. 
W ślady i przykłady przodków swoich starodawnych wstępi^ąc. 8kar. — 
Przeszli jako łódka na wodzie , ptak na powietrzu , śladu żadnego nie zo- 
stawi^ąc. Skar. — Zatrzeć ślady. Knap. — W ślady ubite swycli ojców 
wstępował. Kras. — Lądy i morza ślady przechodu jego z poszanowaniem 
wskazigą. Woron. — Zginął bez śladu, jak gdyby wpadł w wodę. Mick. 
Na piasku drobnym, suchym, białym nakształt śniegu. 
Ślad wyraźny, lecz lekki. Mick. 
Idąc w ślady swych przodków. Mick. 
TROP (słowian, i ros. rpona ścieżka) ściśle biorąc jest ślad, po którym 
poznać można którędy i jakie zwierzę przeszło. Niekiedy jednak sto- 
suje się i do ludzi, np. trop zajęczy, lisi, wilczy, wpaść na trop, go- 
nić tropem, zgubić trop, iść w też tropy, zbić kogo z tropu. 

Idź ty wprzód, ja za tobą w tropy. J. Koch. — Trop gesty. Miask. 
Drogi tam już nie było, tylko trop zwierzęcy. Tward. — Jego ti"opem 
poszedł. Bembus. — Łowiectwa umiejętni znają się na tropach zwierząt 
Kluk. — • To nie na trop daleki ogary napadły. Mick. — Nikomu zbić 
się z tropu nie dawał. Krasz. 
POSZLAKA oznacza ślad ledwie znaczny i ledwie gdzieniegdzie doj- 
rzany, jak gdyby po przejściu po szlaku, czyli bitej drodze. Ślad 



ślad — Słaby. 71 



i trop daje się widzieć wyraźnie: poszlaka za6 jest tylko niewyraźną 
skazówką zatartego śladu. W znaczenia moralnćm oznacza niekiedy 
podejrzenie oparte na niesprawdzonych dostatecznie i niepewnych do- 
wodach. 

Zbrodzień dał poszlakę, że się ku waszym granicom puścił. Ostr. — 
Żadnej pewniejszej nie znaleziono poszlaki. Krasz. 

i^lubowae, patrz: obiecywać. 

SIraboiic, patrz: choroba. 

84'aby, sl-aboivity, wątlry, itidlry, zwątlony, bezullny, 
niedoiręsźny, nieudolny, bezwrładny, \wyeleiiezony. 
Który ma za mało sił lub mocy, albo zgoła ich nie ma. 

SŁABY (ros. cjiaóuil, czesk. slaby) daje wyobrażenie przeciwne silne- 
mu i mocnemU; i mówi się najogólniej o tćm, co albo z natury nie 
ma dosyć siły, mocy, tęgości; albo ją utraciło. Bierze się pod moral- 
nym i materyalnym względem , np. słabe siły, słaby głos , słabe zdro- 
wie, słaby charakter, słaba głowa, słaba strona, słaba nadzieja, słaby 
wiersz, słabe wino. 

Na słabej nici wiszą wszystkie ludzkie rzeczy, J. Koch. — Ten na 
słabym gruncie się buduje. J. Koch. — Będę słabym jako inni ludzie. 
Wuj. — Zdrowia był zawżdy słabego. Skar. — Czasem też słaby mo- 
cnemu się przyda. Kras. — Niechaj się nigdy słaby na mocnych nie dąsa. 
Kras. — 

WĄTŁY (słowian. ATJVh dziurawy Wost. czytaj ątł, ros. yT.TiHii, czesk. 
utl^) mówi się o tćm , co jest jakby z pajęczyny, co ledwie się 
trzyma, a za lada dotknięciem się, rozrywa się, rozbija, lub pada, 
np. wątła tkanina, wątła nić, wątły jak pajęczyna, wątłe siły, wątle 
zdrowie. Człowiek silny i zdrowy, kiedy przez chorobę uti*aci siły, bę- 
dzie słabym, nie zaś wątłym. 

Bardzoby teraz na wątłej nici rzecz wisiała. Gorn. — Ja slaby... sła- 
bego i wątłego zdrowia. Skar. — Oba wątłej postaci. Jul. Słów. 

MDŁY, dawniej MEDŁ (czesk. mdły, ros. Me;^.ieHHbid powolny) znaczy 
tak mało sił mający iż ledwie żyje, a przy najlżejszej pracy omdle- 
wa. Znaczy też ckliwy i bez smaku. 

Kto ma mocnego obrońcę, nie boi się mdłego prześladowcy. Wróbel 
Z twej łaski nocna rosa na mdłe zioła padnie. J. Koch. — W chorom 
i mdlćm ciele tak ochotne i wielkie było serce. Skar. — Orzeł gołebięcia 
mdłego nie urodzi. Papr. — Porwali mdłego i pomogli zsiadać. Kras. — 

ZWĄTLONY (od słowa zwątlić) który stał się wątłym, tak że ledwie 
się trzyma; który od jednego dmuchnięcia rozwiać się, lub rozsypać 
może. 

Otoó już na wszystkiej sile twojej zwątlona: zewsząd pochylone ściany 
upadkiem wielkim grożą. Skar. — Żadna młoda i zdrowa takiej srogości 



72 Słaby. 

żywota nie wiodła, jako oua już letnia, i na zdrowiu zwątlona. SKAn. — 
Ja biedny starzec zwątlony i cliory. Boh. Zal. 
BEZSIF^NY mówi się o tym, który albo e^ałkiem jest sił pozbawiony, 
albo żadnej możności użycia ich nie ma, np. ten któremu związano 
ręce i m)gi, został bezsilnym, bo sił swoich użyć nie może. Mówi 
się tedy: starzec bezsilny, gniew bezsilny. 

Gniew bezsilny, nie jest silny. Knap. — Wielka dusza... crardzić 
powinna b^zsilnemi pociskami zawiści. Hen. Rzew. — Moich t>ezsilnych 
głosów nie usłyszysz jęku. Jul. Słowacki. — Leżał w łóżku ł)ez8iilDy. 
Krasz. — 
NIEDOŁĘŻNY (czesk. nedolużny) znaczy upośledzony pod względem 
fizycznym, to jest nie mający sit do podołania czemu; który choćby 
się jak silił, nic dokazać nie zdoła. 

Pan niedołężnych rati\je. J. Koch. — Człowiek z natury tak jest nie- 
dołężny, iż bez towarzystwa i ludzkiej pomocy mało nie wszystkich po- 
trzeb swoich odprawić nie może. Skaiu 

Prawa orlico, ptaku niegdyś mężny, 

Takli twe gniazdo zaległ niedołężny 

Teraz potomek? Kochów. 

Lada dziad brodę nosi , przecież niedołężny. Kochów. — Jeżeli zawcze- 
śnie i nadto damy bujać władzom umysłu , z zaniedbaniem sił ciała , two- 
rzyć będziemy mądre dzieci, a niedołężnych ludzi. Jan Sniad. 
NIEUDOLNY nie znaczy pozbawiony całkiem zdolności; ale nie posia- 
dający jej tyle, żeby mógł ]M)dołać zadaniu, lub żeby nie upadł pod 
ciężarem, do którego dźwigania sił mu nie starczy. Mówi się tedy: 
nieudolny człowiek, i niendolne dzieło, które przez takiego człowieka 
jest wykonane. 

Umie się użalić nad nieudolnościami naszemi bo ich sam skosztował. 
Skar. — Musimy jeden drugiemu ugadzać, a miłosierdzie nad niendol- 
nością bliźnich pokazować. Skar. — Święci ludźmi też byli jako i my, 
tymże nieudolnościom podlegli. Skar. — Urzędu wielkością, a swoją 
się nieudolnością wymawiając... długo się wypraszał. Skar. — Abyś- 
my pychę składali, o swej nieudolności i nędzy czuli; a Bogu się ko- 
rzyli, a pomocy od niego prosili. Skar. — Wiedząc o nieudolności mojej 
w mówieniu. Bohom. 
BEZWŁADNY właściwie oznacza własność ciał pozbawionych władzy 
dobrowolnego ruchu. Ztąd też bezwładnym zo>viemy tego, który tak 
jest osłabiony, że ani ręką ani nogą ruszyć nie może, np. sparaliżo- 
wana ręka, albo noga jest bezwładna. 
WYCIEŃCZONY, właściwie doprowadzony do takiej cienkości, że się 
ledwie trzyma, mówi się o tem, co przez pow^olne wyczerpanie do* 
szło do tego, że już jego zdrowie i siły prawie na włosku wiszą, np. 
wycieńczone ciało, wycieńczony kraj głodem. 



Słaby — Sława. 73 



Twarz moja od głodu wycieńczona. Boh. — Długą podróżą wyeieóczeni. 
Karp. — Wycieńczone siły. Szymanów. 
Stoniac sic^, patrz: cłiwiać sie. 

^|-aua« eliwata, chluba, wzlętoiic*, p<ipulariiOjic% repii- 
taeya, rozg^lon. 

W ogólności imię, jakie kto ma w opinii pul)Iicznej. 
SŁAWA od słynąć (słów. i ros. c.iaBa) jestto echo roznoszące czyje 
imię, znakomite czyny^ łub zasłagi po świecie, nie tylko u spółcze- 
snycłi, ale i u potomnych. 

Mówi się: miłość sławy, żądza sławy, pole sławy, wieniec sławy, 
trąba sławy, mieć sławę, zyskać sławę, okryć się sławą, dobić się 
sławy, brzmi sława, Europejska sława. 

Sława i zła i dobra jest bardzo głośny dzwon, a brzmi na wszystkie 
strony szeroko. Rej. — Jego sława leci aź do nieba. Rej. 

Których kości już dawno prochu nie znać, ale 

Sława kwitnie i kwitnąć zawżdy będzie wcale. J. Koch. 

Służmy poczciwej sławie, a jako kto może. 

Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże. J. Koch. 

Kto sie sławy dobił. 

Lepiej się tern, niż złotym łańcuchem ozdobił. J. Koch. 

W ręce Bożej szczęście człowiecze, a na osobę człowieka uczonego 
włoży sławę jego. Wuj. Ekll. 10. 5. — Ten co dobrze komu czyni, nie 
ma u ludzi sławy za to pragnąć, jedno u samego Pana Boga. Skar. — 
Daleko się sława ich szerzyła. Skar. — Rycerską shawę wasze depce. 
Skar. — Którego świętobliwości sława daleko słynęła. Skar. — Nie dla 
korzyści, ani dla swej sławy, na ostre żelaza nieprzyjaciół nacierał. 
Skar. — Sława twoja po świecie szeroko się rozejdzie. Skar. — Kto 
swej nie ma, cudzą się sławą świetnym i chwalebnym nie uczyni. Ks. 
Bbhbus. — Gdy mogli wielkie zyski odnieść, przestali na sławie dobrze 
czynienia. Kras. — Dla żartu dowcipnego szarpać cudzą sławę. Kras. — 
Sława dźwięk próżny. łvRAS. — Sława stugębna. Dmoch. — Mężu, co 
sławy chęć wyssałeś w mleku. Nibmc. — Hetmanie, pełen nieśmiertelnej 
sławy. NiEMC. 
CHWAŁA (słów. xBajia, ros. XBajia, czesk. chwała) tćpi się różni od 
sławy, że sława może być z dobrych i złych czynów, a chwała tylko 
z dobrych. 

Mówi się tedy: ełiwała Boża, chwała niebieska (nie zjiś sława). 
Bóg go przyjął do swej chwały (nie zaś sławy). 

Już jako się kolwiek stało, gdy ja widzę ciebie, 

Niecliaj będzie wieczna chwała Panu Bogu w niebie. Rej. 

Wieniec niezwiędłej chwały. Skar. — Aby chwała się jego szerzyła. 
Skar. — Chwała za cnotą idzie. Zegl. — Chwała jest istotne a szczere 
cnoty uznanie. Lubom. — Sława urasta z zdań wielu, chwała z dobrych. 



74 Sława. 

Pilch. — Sam tylko geniusz żyje z siebie ; on jest i przedmiotem i sprawcą 
swej chwały. Dmoch. 

Nie dla chwały, 

Ziemskiej, ł)iegłem tylekroć na miecze, na strzały. Mick. 

Chwale twojej niby nic nie zrówna. Zyg. Kras. 
CHLUBA (ezesk. ehlouba) jest jawne przyznawanie sobie jakiej zalety, 
lab zasługi, która głaszcząc nasze miłość własną, podnosi nas w na- 
szych własnych oczach. Nie przywiązuje się do niej wyobrażenie roz- 
głosu, jak do sławy i chwały; ale tylko to jedynie, że się czćm po- 
szczycić w obec innych możemy. 

Niechaj tej ze ronie nie ma nieprzyjaciel chluby. 

Aby miał rzec: jam go starł i przywiódł do zguby. Jan Koch. — 
Żadnej muzyki tak rade nie słuchają nasze uszy, jak kiedy kto ku chlubie 
naszej co powiada. Gorn. — Tyś była chlubą narodu naszego.... tyś 
była ozdobą ludu twego. Skar. — Zaniechajcież już tej daremnej chluby. 
Kochów. — Cliluba, poziomych umysłów jest właściwym przymiotem. Kras. 
WZIĘTOSC jest to gatunek sławy ograniczającćj się tóm, że człowiek 
znany jest powszechnie ze swojej zdolności, biegłości, doś\¥iadczenia 
i t. p. i przeto używany czyli brany bywa przed innemi do rady, do 
pomocy, do nsłng publicznych i t p. np. wziętość prawnika, lekarza, 
architekta i t. p. Chwała i sława przechodzą do potomności, wziętość 
można mieć tylko za życia i w pewnej miejscowości. 

Kto hardy, próżnoby się wzictości dokupował. J. Koch. — Jest coś 
innego, co człowiekowi wiele pi'zydać i i\jąć może dobrego mniemania 
i wzictości ; a to jest zachowanie, a spoina przyjaźń, z kim ją kto wiedzie. 
GoRN. — Do wynalezienia i podania rzeczy ludziom traeba człowieka 
wziętego, iżby to co powie, szło w posłuch. Gorn. — Nie czivjąc się 
w powadze i wzictości, radzi ją pychą nadstawiają. Fred. — Był to czło- 
wiek wielkiej wziętości w województwie tutejszćm. Kras. 
POPUI^ARNOSC (łaciu. popularitas) znaczy zaskarbienie sobie powszech- 
nej miłości n ludu, gdy kto umie go tak wziąć za serce, że stawszy 
się jego ulubiciicem, jest prawie na rękach noszony. Zyskuje ją naj- 
częściej ten, kto umie dogadzać massom, lub tratiać w ich słabość. 
Kto tak powszechnie jest znany i kochany, że jego imię aż pod wiej- 
skie strzechy zaszło, że je nawet dzieci powtarzają, o tym mówimy, 
że ma popularność. 

Popularitas, gdy kto sławę sobie i mniemanie w pospólstwie jednając, 
za ich nierozmyślnem i niepożytecznem rozumieniem idzie, więcej przyjaźni 
u ludzi, uiżli prawdy szukając. Skar. — Przyjaźń braterska, którą po- 
pularnością zowiemy. Kras. 

Po drodze zwiedzał szlachtę, juźto dla zabawy. 

Już dla popularności. Mick. 

Popularnością, starał się zyskać zaufanie. K. Kaczk. — Popularność 



Sława — Sławny. 75 



pozyskać może nawet gracz z profesyi, który daje dobre obiady, a cza- 
sem dla oka sypnie sowitą jałmużną. Krasz. 
REPUTACYA (łaeiii. reputatio) w\Taz czysto łaciiiski, używany tylko 
w języku potocznym, oznacza dobrą opinią, którą kto sobie zjednał 
mianowicie prawością charakteru, uczciwością, wiernością i w ogól- 
ności tern, co go zaleca pod względem moralnym. 
ROZGŁOS oznacza rozchodzenie się jakiej wiadomości tak szeroko, że 
o niej wszyscy jak w bębny biją. Nie jest on ściśle biorąc ani sławą, 
ani chwałą ; ale jedna i druga t^m jest większa, im w iększy ma roz- 
głos. Zresztą rzecz mało znacząca, albo i zmyślona może nabrać roz- 
głosu, jeżeli o niej gazety pisać zaczną, ale tego sławą, ani chwałą 
nazwać nie można. 

Wody te świeżo dopiero większego rozgłosu nabierać poczęły. Kar. 
Kaczk. — Rozgłos pism jego rozchodził się coraz szerzej. Stawiski, 
Sl-awiiy, sty^iiny, pamiętny, iiiekopoiniiy, nleznic^- 

diy, zaiiotony, wzięty. 
SŁAWNY (ros. ciasHun, czesk. sławny) mówi się jjik o ludziach, tak 
i o rzeczach mających sławę u ludzi, bez względu na to, czy dobrą, 
czy złą, np. sławny wódz, sławny bohater, sławny poeta, sławny 
Twardowski, sławne zwycięztwo i t. jk 

Mistrz dzieje wyraził na wszystek świat sławne słowieńskie. J. Koch. 

Jako w chrześciaAstwie , 

Tak i po wszystkiem sławny Tarnowski pohaóstwie. J. Koch. 

Rafael sławny malarz. Gorn. — Zwycięztwy wielkiemi sławny. Skar. — 
Sławną akademią macie państwo w Wilnie. Mice. — Sławni dowódcy owi 
naszych legionów. Mick. 
SŁYNNY (od słynąć) wjTaz dziś rzadko używany, mówi się o tćm, co 
szeroko słynie, czyli co dawszy się poznać, nabrało nie małego roz- 
głosu. Sławny przecliodzi do potomności, a słynny zwykle tylko mię- 
dzy współczesnemi słynie. Sławny, który się czemś znamienitem wsła- 
wił, a słynny, o którym rzadko kto nie słyszał, np. słynny śpiewak, 
słynny kuglarz, słynny jarmark, słynny rozbójnik. 
PAMIĘTNY, znaczy godny pamięci, który zostawił piękną pamiątkę po sobie, 
lub tak się dał we znaki, że nie prędko o nim zapomnieć można. Bierze 
się równie na dobrą jak na złą stronę, np. pamiętna chwila, wypadek. 

Usłyszawszy one słowa pamiętne, wszyscy krzyknęli. Skar. — W tem 
usłyszał od jednej te słowa pamiętne. Kras. — Nie przestanie to być 
pamiętną epoką w dziejach polskich. Jan Sniad. 

Sprawił pamiętną owę ucztę, której sława 

Żyje dotąd na Litwie we gminnej powieści. Mick. 
WIEKOPOMNY, wyraz książkowy, mówi się o tćm, co zjednało sobie 
taką sławę, że o niej wieki pomnieć będą. 

Czasy wiekopomne. Kochów. — Witam cię mistrzyni wiekopomnego 



7G Sła-wny — Słonina. 



Kopernika, Kołłąt. — Dzieło wiekopomne. Woron. — Sławny w czasy 
wiekopomne. Mick. — Wiekopomna komisy a edukacyjna. Skobel. 
NIEZWIPJDŁY właściwie ten, który nie zwiądł. Przenośnie zaś bierze 
sic w znaczeniu sławnego, na którego skroniacli wiecznie się laury 
zielenią, np. niczwiędłe laury, wawrzyny, wieniec niezwiedły. 

Idż po on wieniec nigdy niezwiedły. Skar. 
ZAWOŁANY, w dawnej polszczyznie oznaczał człowieka rycerskiego, 
na którego wezwanie pod wywieszoną chorągiew, gromadziły się tłu- 
my zbrojnej szlachty. Dzisiaj mówi się o tym, który odznaczając się 
w jakim specyalnym zawodzie, szeroko mianowicie miedzy sąsiadami 
i znajomemi zasłynął, up. zawołany gospodarz, zawołany myśliwy. 

Mędrzec zawołany, który wiele rzeczy użytecznych odkrył. Kras. — 
Do tego wreszcie przyszedł, iź człek zawołany. Kras. — Żył Jazłowiecki, 
rycerz zawołany. Niemc. 
WZIĘTY, mówi się o człowieku, który ze swych zdolności, biegłości, do- 
świadczenia nie tylko jest powszechnie znany, ale używany przed innemi 
do rady, pomocy, lub posług puł)licznych, np. wzięty lekarz, prawnik. 

Był wziętym u wszech ludzi, siedział w pańskiej radzie. J. Koch. — Filozof 
i teolog, w wyzwolonych i świętych naukach bardzo biegły i u ludzi wzięty. Sk. 
PI-l*odkK patrz: miły. 
11'łodyez, patrz: wdzięk. 
ii4-oiiiiia, szperka, sadło, i:<yj, szmalce. 

Tłuszcz zwierzęcy. 

SŁONINA (w ros. co.ioHnna, mięso solone, czesk. slanina) oznacza 

warstwę tkanki koraorkowatej wypełnionej tłuszczem, tworzącej się 

pod skórą tuczonej nierogacizny. Warstwa ta bywa niekiedy na kilka 

cali gruba. Rozcinają ją na poicie i wędzą, alł)o krają na kawałki i solą. 

Mówi się: świeża słonina, stara słonina, połcie słoniny, szpikować 
zwierzynę słoniną, kasza ze słoniną. 

Szlachcic musi kwaśne piwo pit^ lecie, słoninę jeść. Sarn. — Słoninę 
wymoczywszy chłop w Rusi, przyłoży na ranę i stanie mu za balsam. 
Sarn. — Nędzna mysz trocłie słoninki obaczywszy w łapce, życie traci. 
BiRK. — Urżnąwszy sztukę słoniny od połcia, naszpikował jako pieczenia. 
SowizRZAŁ. — Pożytki z ukarmionych wieprzów : mięso, słonina, szynki . . . 
Ładów. — Kiedy mara kapustę ze słoniną, albo kaszę ze szwedami, u 
mnie bankiet. Bohom. 

Zabraliście za te winv 

Trzy duże połcie słoniny. Niemc, 

Psa od słoniny, pijaka od flaszy. 

Nie nie odstraszy. Min as. 

Shmina a jagły, dobre na czas nagły. Krasz. — Chlebem i przyskwa- 
rzoną słoniną żył, cały okrągły rok. Kr.\sz. 
SZPERKA, kawałek słoniny podskwarzony. 



Słonina — Slup. 77 



Chleb, szperka, ser na łęku dobre dla przygody. Biel. — Szlachta już 
nie chce się Bzperką i wędzonksj kontentować. Starów. — Kazał mu 
szperkę upiec. Sowizuz. 

SADŁO (ro8, cajio łój, czcsk. sadło tlustość) oznacza tłustoHĆ wyścieła- 
jącą wnętrzności wieprza. Sadłem też zowią błonę workowatą, otacza- 
jącą wnętrzności wieprza, napełnioną kawałkami posolonej słoniny^ 
i z przydaniem niekiedy kawałka płótna, zaszytą w kszt^iłcie wiel- 
kiego bochenka. Zajęcze sadło, używane jako lekarstwo, zowie się 
skromera zajęczym. 

Mówi się: głnpi jak sadło, zalać komu sadła za skórę (nie zaś 
słoniny, lub łoju). 

Psiem sadłem boki mazać. Rej. — Jako sadłem i tłustością niech będzie 
napełniona dusza moja (chwałą Bożą). Wuj. — Wnetraności jego są pełne 
sadła. Wuj. — Wieprzowe sadło. Syren. — Włamawszy się do komory, 
bierze połcie, sadło. Klon. — Nie mogłem innej omasty dostać, tylko 
sadła. SowiZRZ. — Właśnie jak w komorze (komarze) sadła. Rvs. — 
Czuje pies, że zjadł sadło. W. Por. — Nikt Tatarom tyle sadła za skórę 
nie zalał. H. Siekk. 

ŁÓJ (starosł. Jioił, czesk. Iftj) oznacza tłustość przy wnętrznościach zwie- 
rzęcych znajdującą się, mianowicie u zwierząt trawożerczych, np. łój 
wołowy, barani, kozłowy, smarować łojeni, łojowe świćce. 

Żelazo, co sie ciężko obraca, łojem podraazować. Rej. — Łój kozi, 
abo tuk, nad insze jest najlepszy. Siennik. — Łoju owczego i wołowego 
i koziego jeść nie będziecie. Wuj. — Łój pije, a masłem się smaruje. 
Rys. — Psom myśliwym osypkę z owsa ciepło dawać i łoju dla okrasy 
dodać. Haur. 

SZMALEC, albo SMALEC (niem. Szmalz) jest to tłuszcz delikatny, 
zwykle miękki z ptaków, np. z gęsi, indyków i t. p. 

Rozpuściwszy smalec, chcieli skórę smarować. Sowizrz. — Miasto ma- 
sła może użytecznie wziąć smalcu gęsiego, lub kaczego. Syren. — Szma- 
lec gęsi bywa zażyty zamiast masła. Kluk. — Szmalec, tłustość z ka- 
płuna, gęsi, kaczki i t. d. przetopiona, bardzo delikatna. Kucharz. Wiel. 

ii4'Ota« patrz: deszcz. 

iilrowiiy^ patrz: poczciwy. 

S4row09 patrz: wyraz. 

81-ueliac, patrz: słyszeć. 

81-up, filar, koltiiniia, pllastr, karyatyda, atlant. 

SŁUP (słów. i ros. cto.ióti, czesk. sloup) jest grube, okrągło, albo w czwo- 

rogran obrobione drzewo, którego jeden koniec wkopuje się w ziemię, 

lub na podstawie utwierdza. Może też być nmrowany, albo kamienny. 

Mówi się : budowa na słupach, słup graniczny, słup wiorstowy, stać 

jak słup, oczy stoją w słup, slup dymu, wkopać słup i t. p. 

W słupie obłokowym przed niemi idziesz we dnie. Bibl. Zof. (Pis. dziś.) 



78 Słup — Słysze<5. 



Grób jego jest Europa, słup śnieżne Bałehany; 
Napis: wieczna pamiątka między chrzedciany. J. Koch. 
A Pan szedł przed niemi na okazanie drogi, we dnie w słapie obłoku, 
a w nocy w słupie ognistym. Wuj. — Chrobry ku wiecznej sławie Pola- 
ków, postawił żelazne słupy w rzekach. Biel. 

FILAK (z Yih piliere) jest słup murowany, albo kamienny, okrągły, lab kwa- 
dratowy, podpierający sklejńenie. Bierze się i w znaczenia przenośnym. 
Filary trzymają na sobie w kościołach wysokie sklepy. Gorn. — (Ko- 
ściół) jest filarem i umocnieniem prawdy. Wrj. — Znając go być wiel- 
kim filarem katolickiego wyznania, mocą go wygnali. Skar. — Słuchajmy 
Apostoła, który nam wskazuje kościół, jako filar i podporę prawdy. Skar. — 
Podstawił mocne ramiona swoje pod te filary. Birk. 

KOLUMNA (laciń. cołumna) jest slup okrągły z podstawą i głowicą, 
czyli kapitelem, a niekiedy i z innemi ozdobami arehitektonicznemi. 
Może stać jedna jako pomnik, allK) w szeregu z innemi, co się zowie 
kolumnadą, zdobiąc krużganki, kościoły, pałace i t p. 

PILASTR jest filar wystający na kilka cali ze ściany, albo z kąta 
między ścianami. 

KARYATYDA (od Karyi w Azyi mniejszej) jest gatunek greckiej kolumny, 
której wyższa część przedstawia figurę niewieścią z uciętemi rękami. 

ATLANTY są to kolumny, mające postać olbrzymów, dźwigających na 
sobie całe krużganki. Wyraz ten wzięty od Atlasa, który podług mi- 
tologii starożytnej podpierał sklepienie niebieskie. 

ll4ru9znofic% patrz: sprawiedliwość. 

84ruszn>\ patrz: wysoki. 

S'łyiiuy, patrz: sławny. 

Styszeiś słuchać, Srłyehac, ezue. 

SŁYSZEĆ (ros. cjiumaTb, czesk. slyśetj) znaczy odbierać wrażenia, 
lub dowiadywać się czego za pomocą zmysłu słuchu, kt<^rego narzę- 
dziem jest ucho. Głuchy tedy słyszeć nie może. Słyszymy głos, mowę, 
muzykę, dzwony i t. p. 

' Słyszę słowa, ale rzeczy nie rozumiem. Orzech. 
Pókiś w domu moim, nie usłyszysz nic uchem, ani okiem swojem 
Ujrzysz, czemby sie zgorszyć mógł. J. Kocu. 

Co ludzie radzi słyszą, temu łatwo wierzą. J. Koch. — Już u mni- 
chów słyszę dzwony. J. Koch. — Świadek powiedział, że o tem słyszał 
z ust pe^Tiej osoby. Gorn. — Ani oko widziało, ani ucho słyszało. 
Wij. — Tak długie uszy mając, w Szczecinie słyszeć mógł, com ja 
na kazaniu w Wilnie mówił. Skar. — Cicho napominać trzeba, by kto 
nie usłyszał. Maczuski. — Com słyszał, to powiadam. Knap. — Słyszy jak 
trawa rośnie (domyślny). Przysł. — Słyszał, że dzwoniono, ale nie wie wja- 
kim kościele. Przysł. — Com słyszał i widział, w księgi umieściłem. Mick. — 
Nie widzi oko, nie słyszy ucho, jak jęk czyscowy i śmierci pole. Bou Zał. 



Słyszeć. 79 

SŁUCHAĆ (ros. cjryraaTb, czesk. słychatj) znaczy mieć na co otworzone 
uszy. Między słowami słyszeć i słuchać ta sama jest różnica, jalc 
między słowami widzieć i patrzeć. Można tedy słucłiać, a nie słyszeć. 
Słucłiamy tego co cłicemy, albo co musimy słyszeć; a słyszymy to, 
co do uszu naszycli dochodzi, chociaż nieraz słucliać nie chcemy. 

Mówi się: słuchać rady, nauk, filozofii, słuchać rachunków, słuchać 
przestróg, słuchać mszy, spowiedzi, kazania, nareszcie słuchać rodzi 
ców, zwierzchników, t. j. być im posłusznym. 

Słuchaj jako bije w ściany, 

Z gwałtownym dżdżem wiatr zmieszany. J. Kocu. 

Kiedykolwiek będziesz cliciał o tern mówić, jako obiecujesz, będę cię 
zawżdy rad słuchał. J. Koch. — Nie słuchaj języka złoóliwego. Wuj. — 
Kto z Boga jest, słów Bożych słucha : dla tego wy nie słuchacie, że nie 
jesteśde z Boga. Wuj. — Ojca jako głosu Bożego słucha. Skar. — Słu- 
chałeś znać mego w Wilnie kazania. Skar. — Pan Bóg słuchać starszych 
rozkazał. Skar. — Kto nie słucha ojca, matki, będzie słuchał psiej skóry, 
(t. j. bębna). Przysł. — Ludzi słuchaj, a swój rozum miej. Przysł. — 
Wiele słuchaj, mało mów, jeśli chcesz byś był zdrów (t. j. żeby ci uszu 
nie obcięto). Przysł. — Kto słucha pochlebcę, mądry być nie chce. Rys. — 
Słuchaj uchem, a nie brzuchem. Przysł. — Musiałem rad nie rad słuchać 
napomnienia. Kras. — Miło go było słuchać. Kras. — Słuchałem cię 
mój ojcze. Karp. — On słyszał, oni jeszcze słuchali. Migk. 
SŁYCHAĆ używa się tylko w trybie bezokolicznym i znaczy że coś 
z pewnej odległości uszu naszych dochodzi, np. co słychać? (t. j. co 
mówią) i w imiesłowie niesłychany. 

Dobre daleko słychać, a złe jeszcze dalej. Rys. 

Raz strasznym zabrzmi hukiem trąb dziesięć tysięcy. 

Potem głuche milczenie. Nic nie słychać więcej. Dmoch. 

Biada temu Państwu, gdzie głosu Ewangielii nie słychać. Woronicz. — 
Słychać, biją stronami pioruny. Mick. 
CZUĆ (słów. 1I0TII Wostok. ros. HyBCTBoeaTb, czesk. ćiti uczuć, poczuć) 
od słowa słyszeć najwyraźniej się różni. Słyszymy tylko uchem, a 
czujemy za pomocą zmysłu dotykania, powonienia i smaku. Pod wzglę- 
dem zaś moralnym, czujemy sercem. Człowiek sparaliżowany może 
słyszeć i widzieć, a nie czuć bólu w sparaliżowanym członku. Można 
też myśleć o czćm, pojmować i rozumować, a nie czuć. 

Mówi się: czuć ból, zapach, gorycz, swąd, (nie zaś słyszeć); czuć 
miłość, radość, smutek, żal, czuć żywo, głęboko (nie zaś słyszeć). 

Sił nie czuję w sobie. J. Koch. — To usty mówię, co w sercu czuję. 
J. Kocn. — Pokora zna i cziye niegodność swoje. Skar. — Każdy członek sła- 
bość swoje czuje, gdy się od ciała odrywa. Skar. — Boże ! daj nam uczuć 
w sercu radość Ducha świętego tajemną. Skar. — Na one słowa ożył 
prawie duch jego, a ciało latami spróchniałe, nową moc uczuło. Skar. — 



j^O Słyszeć — Smaczny. 



Gdy nad szyją czujem nieprzyjaciela,- nie w złoto, ani aksamity, ale w że- 
lazo się nbierauiy. Skar. — Każda praca dla miłego słodka jest: i nie 
czuje w niej pracy i uprzykrzenia żadnego. Skar. — Kto nie jest hard}', 
nie czuje wzfr.irdy. Przysł. — Czuje ptasze|c wiosnę, l^rzysł. — Czułem 
niewypowiedzianą wewnętrzną słodycz. Kras. — Wolno mi płakać na to, co 
czuje. Karp. — Vo wdzięczna moja dusza dla was czuje. St. Ara. — Jaka 
pociecha dla człowieka cnotliwego, kiedy podniesie oczy ku niebu, i nic 
nie cziye, coby mu sumienie jego i^yrzucało. Karp. 

Wy, co czujecie. 

Lepiej to sobie w sercu opiszecie. Brodź. 

Możeby jeszcze w tej jedynej chwili.,.. 

Uczuli w . sobie dawne sercA bicie , 

Tczuli w sobie dawną wielkość duszy. Mick. 

O bracia, czćm kraj własny ? jeśli nie czujecie , 

Opuśćcie go na chwile, a l)edziecie czuli. Ste. Gauczyński. 
Smaczny, smakowity, sorzysly, iryimieiilty. 
SMACZNY właściwie mówi się o tem, co czyni miłe WTażenie na zmy- 
śle smaku, np. smaczny chleb, smaczna potrawa, smaczny kąsek, 
smaczny obiad, ł^rzenośnie : smaczny sen. Z przeczeniem : niesm<iczne 
żarty, koucepta, niesmaczne pismo. 

Azaż mogły tak smaczne owoce zinąd się w owym panie rodzić, jedno 
nie z d4»brego drzewa? Orzrch. — Chcecie żeby wam kaznodzieja zawsze 
smaczne rzeczy powiadał. Wuj. — Nigdy śmy smaczniejszych potraw nie 
jedli. Skar. — Młodym sen smaczny zdrowia i wzrostu przymnaża. Skar. — 
l\)trawa smaczna do powtórzenia wzywa, Skar. — Sen smaczny, czyste 
sumienie, to szczęście, to dobre mienie. And. Zbvl. — Głodnemu wszystko 
smaczno. Knap. — Po smacznym kąsku, i wodę pić miło. Kras. -- 
Smaczny to owoc, choć w podłej łupinie. Kras. — Bogdaj io zasnąć, 

byle sen bvł smaczny. Krasić. 

• • * 

SMAKOWITY od smacznego różni się tylko formą i mówi się o tćm, 
co stjinowi niby sam smak, nad co nic już smaczniejszego nawet 
żądać nie można. Dla głodnego może być smaczną i najgrubsza po- 
trawa. A gdy głód zaspokoi, nie l)edzie już w niej smakował, jeżeli 
nie jest smakowitą. 

Nic smakowitszego nie masz nad polewkę dworską. Birk. — Jako słodka 
i smakowita jest l-toska manna, zakryta rzeczą samą. RrTKA. — Wina 
smakowite. Morszt. - - Dawno coś tak smakowitego czytałem. Józ Kowalew. 

SOCZYSTY mówi się mianowicie o owocach pełnych smacznego soku, 
który rozpływa się w ustach, up. soczyste trześnie, jabłka, gruszki. 
Trześnia... owoc soczysty, okrągły. Klvk. 

WYŚMIENITY (zamiast wyżmienity, od przestarzałego słowa wyżmiąć, 
t j. wycisnąć jak sok z jagód) mówi się o tćm, co stanowi najdę- 



Smaczny -- Śmiały. 81 



likatniejszy przysmak, jak najsłodszy sok z zupełnie dojrzałego owocu. 
Przenośnie patrz: wyborny. 

Potrawki będziesz miał z nich wyśmienite. S. Szyman. — Który z tych 
dwóch fruktów ma smak wyśmienitszy, pomaraiiezsi, czy brzoskwinia? 
WęG. — Wieczerza wyśmienita. Ig. CifODŹKo. 
Smagać^ patrz: bić. 
Smak, patrz: gust. 
Smalec^ patrz: słonina. 

Mniia4'y, nieii9tra9xony, dziarski, azardoiviiy, zu- 
chiralry* zucii, śitiiarłek. 
W ogólności który się przed nikim i przed niczem nie zlęknie. 
ŚMIAŁY (ros. CMkjiuh, czesk. smSly) daje wyobrażenie przeciwne bo- 
jaźliwemn i oznacza tego, który nie zna co to stracli, który choćby 
mu groziło niebezpieczeństwo, śmie spojrzeć mu oko w oko^ lub się 
nawet z nióm zmierzyć, np. człowiek śmiały, krok śmiały, mowa śmiała, 
orzeł śmiały. Przenośnie lot śmiały, myśl śmiała, przenośnia śmiała. 
Bujaj długo miły orle biały, 
A zawżdy bądź tak, jakoś zwykł, śmiały. Rej. 
Jednak ty tak chciej być śmiałym, 
Jakobyś się wrócił całym. J. Koch. 

A jako śmiałe orlę sam się z gniazda spuścisz. J. Koch. — Sprawie- 
dliwy, jako lew śmiały, bez bojażni będzie. Wuj. — Śmiały, co się z dwo- 
ma bije; ale śmielszy co się żeni, a nie ma nic. Rys. — Miejsce i czas 
często śmiałości dodają. Rts. — I baba śmielsza za murem. Rys. — Im 
kto głupszy, tem śmielszy. Knap. — Śmiałemu szczęście dopomaga. Knap. — 
W przedsięwzięciu śmiały. Kasp. Tward. — Śmiałym się zawsze najlepiej 
udało. Kras. — Orzeł śmiałym wybujały lotem. Kras. — Nie każdy 
śmiały, co się zwierzchnie sroży. Kras. — ŚmiiUa przenośnia. Ool. — 
Nigdym śmiałemi nie zgrzeszył zapędy. Mick. 
NIEUSTRASZONY (ros. eeycTparaHMWH) oznacza taką moc duszy, któ- 
rej nietylko groźby i niebezpieczeństwa, ale nawet cierpienia i męki 
zastraszyć nie potrafią. 

Mężne a nieustraszone serce. Skar. — Męstwo nieustraszone. Skar. — 
Nieustraszony żadną śmiercią, tysiąc śmierci podjąć chciał na świadectwo 
prawdy. Skar. — Gdy się na wszystko wojsko sam jeden Iwiem sercem, 
a nieustraszonóm rzucić śmiał. Skar. — Nieustraszonym szli na odpór 
. krokiem. Kras. — Poznałem grunt serca poczciwy, męstwo nieustraszone. 
Kras. 
DZIARSKI dawniej niekiedy darski (słów. Ęp^b^Kb śmiały, ros. /^epsKiH 
zuchwały, u Kaszubów dżersci zamiast dżerski) znaczy pełen życia, 
w którym krew gra z całą siłą, a więc do czynu tak gotowy, że 
prędzej uderzy, nim się kto inny zamierzy, np. dziarski młodzian, 
dziarska mina, dziarska dziewczyna. Pieszczoch tedy i flegmatyk, 

n. 6 



82 śmiały — Śmiech. 



który się długo do czego przybiera, n którego wszystko idzie żółwim 
krokiem, nie może być dziarskim nazwany. 

Zbytni:) chęć i dziarskość pojedynkową nie do koAca cliwalą filozof! 
w hetmanie. Sarnic. — Wiele mu z wiekiem ubyło dżiarskości. Kras. — 
Ogniem dziarskiego młodziana rozgorzał. Wouon. — Powiedzianoby, że 
ojców dziarakich znikczemniały syn. Zvo Krasiń. 
AZARDOWNY (z fran. hasardeux) który próbując szczęścia, odważa 
się na to, co jest bardzo niepewne i niebezpieczne, chociaż raz na 
dziesięć prz}^adkiem udać się może, np. gra azardowna. 

Ojciec jego był człowiekiem majętnym, ale stracił fortunę na przed- 
sięwzięcia i projekta azardowne. Jan Śniad. — Stroniłem od łiazardo- 
wnych hipotez. Rom. Hubę. 
ZUCHWAŁY (przestarz. zufały, t. j. zaufały) znaczy zaślepiony do tego 
stopnia zbyteczną ufnością w swoje siły, i co za tern idzie zarozu- 
miałością, iż posuwa się aż do bezrozumnej śmiałości, i jak. mówi 
przysłowie, porywa się z motyką na księżyc. 

Chłop to bardzo zuchwały. Rej. — Zucliwały, sobie i sile swej dufa- 
jący na nikogo się nie oglądał. Skar. — Zuchwali ludzie grozy i zwierzch- 
ności znieść nie mogą. Petr. — Iżeś to mały, nie bądź zuchwały. Rys. 

Na państwa Greków wspaniałych ruinach, 

Tron swój postawił Bisurman zuchwały. Kras. 

Mocen był uzbroić młodego Dawida na starcie dumy zuchwałego olbrz}*- 
ma. WoRON. — Wołodkowicz pan dumny, zuchwały. Mick. 
ZUCH, wyraz gminny, mówi się o człowieku śmiałym i sprytnym, który 
żwawo i tęgo bierze się do rzeczy choćby najtrudniejszej i zwykle jej 
dokazuje. 

Trzebaby zsadzić tego zucha z basu. W. Por. 

Król miał dobrze nagrodzić, 

Ktoby mógł tego zucha fortelem pochodzić. Papr. 

Niech go tam licho weźmie, jaki zuch do szabli. Al. Frkd. — W^ d5by 

tego zucha. Mick. — Maćku, myśliłem, że ty większym jesteś zuchem. Mick. 

ŚMIAŁEK (ros. cMt.ibMaK7>, czesk. smćlak) mówi się z lekceważeniem 

o człowieku, którego śmiałość posuwa się aż do śmieszności, i który 

okazując się zbyt śmiałym z pozoru, może nim nic l)yć istocie. 

Śmiałka wszędzie biją. Rys. — Śmiałków psy kąsają. Żeol. — Śmia- 
łek przed czasem wykrzyka, a w rzeczy samej truchleje. Fredr. 

I pókiż Lubor, pókiż ten śmiałek. 

Zaprzestać krwawych walk zdoła? Boii. Z al. 
Mmieeh, uśmiech. 

ŚMIECH (ros. cMtx'B) jest mimowolny ruch muskułów twarzowych, 
które kurcząc się przez podrażnienie nerwów czucia, zmieniają wyraz 
twarzy, malując najczęściej wesołe, a niekiedy szydercze usposobienie. 

Mówi się: śmiech pusty, śmiech głośny, śmiecli serdeczny, śmiech 



śmiech — Śmierć. 83 



sardoniczny (t. j. spazmatyczny, złośliwy; od rośliny sardonia, która 
ma taki śmiech sprawować), pobndzić do śmiechu, kłaść się od śmie- 
chu^ zachodzić się od śmiechu, boki zrywać od śmiechu, pękać od 
śmiechu, robić co jak na śmiech, godny śmiechu, to śmiech ludziom 
powiedzieć. 

Śmiech ludzki, a żal serdeczny tern większy. J. Kocu. — Który to 
śmiech jest nam tak własny, iż też człowieka inaczej uczeni ludzie na 
prędce nie wykładają, jedno tak: jest człowiek żwićrzę jedno, które się 
śmieje. Gorn. — Jest śmiech niemal zawżdy świadkiem tego, iżeśmy do- 
brej myśli. GoRN. — Luby śmiech. Gorn. — W śmiech się obrócić. Skar. — 
Byśmy chcieli milczeć, a śmiechem się ludzkim, abo gniewem odrazić, tedy 
nie możem. Skar. — Któżby się wstrzymał od śmiechu ? Birk. — Śmiech 
szyderski. Knap. — Grzech, djabłu śmiech. Przysł. — Po czem poznać 
głupiego ? po śmiechu. Przysł. — I śmiech niekiedy może być nauką. Kras. 

Z początku porwał mię śmiech pusty, 

A potćm litość i ti'woga. Migk. 

Starzy na on ekwipaż parskali ze śmiechu. Mick. — Szlachta kładnie 
się na ziemi od śmiechu. Mick. 
UŚMIECH (czesk. nsmćch) tćm się tylko różni od śmiechu, że jest 
chwilowym, łagodnym i przelotnym, który niby przesuwając się po 
twarzy, rozpogadza ją i rozjaśnia, albo jej odcień szyderstwa nadaje. 
Śmiech jesj mniej więcej żywym objawem wesołości, uśmiech jest 
zjawieniem się na twarzy pierwszego promienia pogody. 

Skacząc na łono z radosnym pośpiechem. 

Bawiły płochą mową i wdzięcznym uśmiechem. Nar* 

Usta słodką skromnością wabiły w uśmiechu. Kras. — Już na licach 
skonał yirszelki uśmiechu powab. Gołuch. 

Rzekła, wskazując kwiaty z uśmiechem, 

Jak pięknie jestem przybrana! Zan. 

Po jagodach uśmiech lata, 

Ale w oczach łza niedoli. Mick. 

Był to uśmiech jadowity. Mick. — Rzekł z gorzkim uśmiechem. Mick. 

A przytem uśmiech jakowyś uroczy. 

Zwrócił na siebie wędrownika oczy. Brodz. 

Kilka razy widzieli łzy w jego oczach, ale nikt nigdy nie dostrzegł 
uśmiechu na jego twarzy. Zyg. Krasiń. — Uśmiech jakoby dobroci na 
ustach, a grom zda się wyskoczy ze skroni. Zyg. Krasiń. 
Miiilerc, zgron, skoii« skonanie, konanie, zejieie. 
ŚMIERĆ (ros. cMcprb, czesk. smrt) jest rozdział du«zy z ciałem, gdy 
się mówi o człowieku; a w ogólności oznacza koniec życia. 

Mówi się: śmierć naturalna, nagła, pozorna (letarg); śmierć mę- 
czeńska, śmierć wieczna, kosa śmierci, kraina śmierci, ofiara śmierci, 
pamięć o śmierci, kara śmierci, wyrok śmierci, skazać na śmierć, 

6* 



84 śmierć. 

pamiętać na śmierć, grozić śmiercią, gotować się do śmierci, śmierć 
w oczy zajrzała, anioł śmierci. 

Śraiere jako cień za człowiekiem idzie. Opeć. — Nic nie jest pewniej- 
szego nad śmierć, a nic niepewniejszegu nad czas jej. Rej. — Z wielkiem 
sercem i dobrą pamięcią śmierci czekał. Orzech. — Śmierć nieubłagana. 
J. Koch. — Śmierć za człowiekiem na wszelki czas cłiodzi. J. Koch. 

Czyś po śmierci tam poszła kędyś pierwej była, 

Niżeś się na mą ciężką żałość urodziła. J. Koch. 

Nie nowina była żydom mordować proroki, i rzadki u nicłi swoją śmier- 
cią umarł. Białobrz. — O śmierć jo przyprawiać będą. Wuj. — Bij sic 
o prawdę, aż do śmierci. Wuj. — Okrył nas cień śmierci. Wuj. — 
Śmierć wrotami jest do lepszego życia, odjazd w lepszą i własną krainę. 
Skar. — Zębami nań zgrzytać i śmiercią grozić poczęli. Skar. — Śmierć 
wszystko wydarła i porzucić kazała. Skar. — Na śmierć za wiarę swoje 
pójdą jako pszczoły do ułów. Skar. — Patrz codzień na śmierć swoje, a mniej 
ci straszna będzie, gdy przyjdzie. Skar. — Nie wiedząc dnia śmierci mojej, 
ale jej codzień, jako z okienka, wyglądając. Skar. — Śmierć twoja wro- 
tać do lepszego żywota otworzyła. Bembus. — Lepszy słomiany żywot, 
niż jedwabna śmierć. Rys. — Jakie życie, taka śmierć. Przysł. — Le- 
karstwo po śmierci. Przysł. — Śmierci szukać nie trzeba, sama przyjdzie. 
Knap. — Po śmierć posłać (mówi się o tym, który posłany zbyt długo 
nie wraca). Knap. — Kto ufa w Bogu, śmierci się nie boi. Kras. — 
Nie swoją zejść śmiercią: znaczy śmierć gwałtowną. Pilch. — Śmierć 
z wielką kosą. Rajm. Korsak. — Geniusz śmierci. Mick. — Jak gdyby 
środkiem wojska przeszedł anioł śmierci. Mick. — Znać męka śmierci 
lekką im była wśród zacłiwytu ducha. Zyg Krasiń. 
ZGON (słów. HaroHii wygnanie). Knapski tłumaczy ten wyraz spędza- 
nie ryb do sieci. Lecz Kochanowski mówi: 

Kto dopędził zawodu, na samym zgonie. 

Wieniec mu kładą na skronie. 

Od ośmnastego wieku zgon oznacza ostatnią chwilę życia, a więc 
to samo 00 śmierć, z tą różnicą, że zgon odnosi się tylko do ludzi, 
i że jest raczej wyrazem książkowym, niż potocznym. Od niego się 
potworzyły i przymiotniki: dozgonny i pozgonny. 

Mówi się : ponieść śmierć, zadać śmierć, skazać na śmierć (nie zaś : 
ponieść zgon, zadać zgon, skazać na zgon). 

Śpiewam sobie przy ostatnim zgonie. Kochów. — Zgon przekładać 
chwalebny, nad żywot nikczemny. Trcb. — Kiedy mnie ojciec stary że- 
gnał przy swym zgonie. Karp. — Gdziebym się nie usuwał nikomu do 

« 

zgonu. Karp. — Zgon chwalebny Żółkiewskiego. Czacki. 
Stary Goworek przy zgonie. 
Oglądał Leszka na tronie. Niemo. 



śmierć — Śmieszny. 85 



Jako w twarzy lekarza wzrok przyjaciół czjrta, 

Wyrok życia, lub zgonu miłej im osoby. Mick. 

Każdego z nich opis zwycięstwa, lub zgonu. Mick. 
SKON i SKONANIE, oznaczają sarnę tę chwilę, w której człowiek roz- 
staje się z życiem, czyli kona. Ale skon używa się tylko w języku 
książkowym ; skonanie zaś równie w języku książkowym, jak potocznym. 

Zakonu dziadów i pradziadów .... do skonania swego pilnie , a stale 
strzegł. Orzech.. — Stał do skonania przy słowie swojem. Gork. — Czuł 
się już blizko skonania. Skar. 

Pomnę ach. pomnę, jakoś przy ostatnim skonie , 

Złożyła na pół martwą głowę na móm łonie. Nar. 

Dobędzie się iskierka ta przy pożegnaniu, 

Jako ostatni promyk życia przy skonaniu. Mick. 

Duch nie zgaśnie przez skonanie. Boh. Zal. 
KONANIE oznacza ostatnie symptomata konającego człowieka. 
ZEJŚCIE, wyraz książkowy, oznacza rozstanie się z tym ziemskim ży- 
wotem i stosuje się tylko do ludzi. 

Mówi się : zejście z tego świata, zejście z tej ziemi ; ale używa się 
i bez tego dodatku. 

Świat.... mógłby nie rok i nie dwa, czernić się w żałobie 

Po twem zejściu. J. Koch. 

Zejście bez pokuty. Skąr. — Gdy się czas zejścia jej przybliżał. 
Skar. — Po zejściu z tej ziemi. Skar. — Kóg jej dał bardzo szczę- 
śliwe zejście. Skar. — Zejścia jej bez żałości i serdecznego bólu i wy- 
lania łez naszych wspominać nie możem. Skar. 
Miniertelnik, patrz: człowiek. 

Miniesziiy, dziwaczny, komiczny, ekscentryczny. 
ŚMIESZNY (słów. cMtmbH'b, ros. cMtmHuft, czesk. smóśny) mówi się 
o tóm, na co patrząc, lub czego słuchając, prawie niepodobna się 
nie śmiać. Co więc przechodzi wszelkie gi*anice podobieństwa do 
prawdy, co jest aż do przesady nienatnra,lne, albo niestosowne, to 
nazywamy śmiesznćm. Że zaś do śmiechu zwykle pobudzają dowcipne 
koncepta, żarty, wesoły humor i t. p. przeto i te nazywamy śmiesznemi. 
Może być tedy śmieszny człowiek, śmieszny widok, śmieszna powieść, 
komedya, śmieszny żart, śmieszny ubiór, śmieszne żądanie, pretensya, 
wynaleźć w czćm śmieszną stronę i t. p. 

Gadki śmieszne. Jan z Koszyczek. — Płocha twarz i śmieszna postawa. 
J. Koch. — Sowizraał krotofiluy i śmieszny — tytuł książki XVI wieku. — 
Ba, to śmieszna spowiedź była, co miał na się skai-żyć, to się chwalił. Gorn. 

Jeśli zwiedzi obce kraje. 

Niechaj przejmie ich cnoty, nie śmieszne zwyczaje. Nar. 

Mieszanina kilku języków w jeden, śmieszną bardzo i babilońską czyni 
mowę. Kopcz. — Nie jestże to rzeczą śmieszną i obelżywą lepiej mówić 



86 śmieszny — Smucić się. 

Ł , 

i pisać w języku cudzoziemskim jak w swoim. Jan Smiad. — Każdy 
z nich miał minę.... przybraną, cudzą, nienaturalną, a co za tem idzie 
śmieszną. Krasz. 
DZIWACZNY oznacza to, co jest niby dziwem śmiesznoóci, czyli co 
jest tak nie logiczne, nie naturalne i zmienne, że i do głowyby roz- 
sądnemu człowiekowi nie przyszło. Człowiek dziwaczny sam nie 
wie czego chce, kieruje się t^m, co mu się upstrzy w głowie, do 
pół waryata podobny. W stosunku do rzeczy, dziwacznym nazy- 
wamy to, co jakby jakiś dziwoląg pod żadne prawidło i pod żadną 
zasadę podciągnąć się nie daje. Może tedy ł)yć dziwaczna chęć, gust, 
moda, humor. 

Bogdaj to zasnąć, cliociaż sen dziwaczny. Kras. — Co wszyscy mieli 
za dziwaczne przywidzenie, w tem pierwszy Kopernik upatrzył dzieło mą- 
drości. Jan Śniad. — Co znaczy mistrza dziwaczna ballada? Mick. 

Sam nie wiedział, czy go miało śmieszyć 

To dziwaczne spotkanie, czy wstydzić, czy cieszyć. Mick. 

Gdy potem odwiedził postronne gdzieś kraje, 

Waiósł z sobą do Polski dziwaczne zwyczaje. Pol. 

W składzie tego dziwacznego słowa (wszech-nica) 

Co pierwsza twierdzi, druga zaprzecza połowa. Józ. Brodowicz. 

Od młodych lat przyplątały się mu marzenia dziwaczne. ]vrasz. 
KOMICZNY (łaciii. comicm) daje wyobrażenie przeciwne tragicznemu 
i oznacza właściwie to, co stanowi cechę komedyi, a żtąd co sie ze 
śmiesznej strony, albo w śmiesznem położeniu przedstawia. 

Mówi się tedy: rola komiczna, scena komiczna, mina komiczna, 
figura komiczna. Komicznym jest Don Kiszot, który z wiatrakami wojuje. 

Że człowiek w swych dziwactwach umysłowych jest częstokroć figurą 
komiczną, można się przekonać z pism, nowych filozofów niemieckich. 
Jan Śniad. 
EKSCENTRYCZNY (z łacin.) w języku potocznym znaczy dziwaczny 
przez oryginalność, luł) ubieganie się za nadzwyczajnością, który idąc 
wbrew przyjętym zwyczajom i ustalonym opiniom, takie nieraz mie- 
wa wybryki, tak nieraz z czemś odrębnem i rażącem na harc wy- 
jedzie, iż trudno prawie przypuścić, żeby coś po<lobnego w głowie 
rozsądnego człowieka urmlzić się mogło. 
Smok* patrz: gad. 
Hinucie się, tęsknie. 

8MUCIC SIĘ znaczy mieć serce smutkiem ściśnione, tak że człowieka 
nic nie bawi, i nie cieszy; nic mu oka rozweselić i oblicza rozpo- 
godzić nie może. 

Smuci sie kto z was, niech sie modli. Wrj. — Podczas wielkiego 
głodu, gdy braci chleba nie st:iwało.... smucić się zaczęli. Skar. — • 
Przyszedł do niej młodzieniec jasny i piękny, pytając jej: czemuby sie 



Smucić się — Smutek. 87 



tak bardzo smuciła ? Skar. — Ani się z te^o smncę, ani cieszę. Krab. — 
Po grobach lubił błąkać się i smucić. Dmoch. — To cieszą się, to znowu 
trapią się i smucą. Mick. 
TĘSKNIC (ros. TOCKOBaib, czesk. teskniti) czuć jak gdyby głód duszy, 
gdy serce prawie usycha z braku tego, co ukochało, hib czego pra- 
gnie gorąco. 

Serce moje bez ciebie bardzo tęskni. Opeć. — Po tobie serce bardzo 
tęskni sobie. J. Koch. 

Prawda, ie swą ręką (Dydo) śmierć zadała sobie: 

Lecz o dobry £nea, nie tęskniąc po tobie. J. Koch. 

Od tego dobra ziemskiego, do onego, które jest w niebie, tęsknił. Skar. — 
Czemuż duszo moja, z tej nędzy, tam nie tęsknisz, gdzie ono miłe lato 
zawżdy, gdzie zimy już nie masz. Skar. — Zawżdy tęsknim w największem 
szczęściu świeckiem. Skar. — Tęsknić będziemy po tobie. Szymon. — 
l^ędzie tęskniło, serce gdzie miło, jak dusza do raju. Kochów. 

Dziś piękność twą w całej ozdobie 

Widzę i opisuję; bo tęsknię po tobie. Mick. 

A gdzie? w inszej ziemi 

Tak miłują się serdecznie 

Tak tęsknią za swemi? Boh. Zał. 

Smutek* tęsknota* melancholia* źal-oba. 

SMUTEK (czesk. smutek) daje wyobrażenie przeciwne radości, i ozna- 
cza nie wesoły nastrój ducha, w którym westchnienia mimowolnie 
wyrywają się ze ścieśnionego serca, i człowiek czuje się więcej do 
łez, niż do uśmiechu usposobionym. Może się on malować na twarzy, 
w oczach, w głosie, może nawet być szkodliwym zdrowiu; ale sam 
nie jest fizycznćm cierpieniem, bo ciido doznawać smutku nie może. 

Mówi się : smutek cichy, ciężki, głęboki, smutek na twarzy i w sercu 
w smutku pogrążony, chmura smutku, mgła smutku. 

Od nieznośnego smutku omdlała, i więcąj przemówić nie mogła żadnego 
słowa. Opeć. — Takci na świecie, raz radość, drugi raz smutek. J. Kocu. — 
Jako mol odzieniu, a robak drzewu, tak smutek męża szkodzi sercu. Wuj. 
Przyp. — Będziecie płakać i lamentować wy : ale smutek wasz w radość 
się obróci. Wuj. — Patrząc na taki smutek Dawida naszego, jako łzami 
twarzy naszej polewać nie mamy? Skar. — Boże daj, aby moja żałość 
pospolite smutki zastąpiła. Skar. — Nic umarłemu twym smutkiem nie 
pomożesz. Skar. — Smutek jako mgła szeroko wszystko, koło nas zajmuje 
i ocienia. Skar. — Białogłowy i panienki sługi twoje, jako owieczki bez 
paszy, któreś jako dzieci miłowała.... na ziemi siedząc głowy zwiesiły 
i zamilkły, łzami tylko a smutkiem mówiąc. Skar. — Cóż nam za po- 
ciechy na ten smutek Pan Bóg zostawić raczył? Skar. — Najczęściej 
smutek z nadzieją chodzi. Karp. — Nie zna wesela, kto smutku nie do- 
znał. Ndbmc. 



88 Smutek — Smutny. 



Czarne oczy spuszczone i żałobne szaty, 

A w twarzy smutek. Malcz. 

Ty mnie poznasz po smutku, ja ciebie po głosie. Mick. 

Smutny był bardzo, ale przyczyny 

Smutku nie mówił nikomu. Mick. 
TĘSKNOTA (ros. tockr, czesk. tesknost) oznacza niewypowiedzianą 
jakąś ciężkość na sercu, które ledwie wyżyć może, czując brak tego, 
co kocha, i do czego wzdycha. Rej, Skarga, Szymonowicz pisali 
tęsknica. Kochanowski i za nim Karpi^^ski pisał tęskność. Teraz 
pospolicie używa się tęsknota. 

Stałość w przygodzie wielka pomocnica, 

Bo każda przez nią złomi się tęsknica. Rej. 

Mnie trapi tęskność ustawiczna. J. Koch. — Usycham tu z żalu 
i tęsknoty. Zabł. 

Twój widok troski me osładza, 

I długiej niebytności tęsknotę nagradza. Niemc. 

Ty mi jeden osłodzisz moje tęsknotę. Brodz. 

Ojciec spokojnie mnie błogosławił. 

Nie płacze, ani narzeka. 

Lecz matka którąm we łzach zostawił, 

Z jakąż tęsknota mnie czeka? Mick. 

Święty pokój z ludźmi mieszka, 

Ale w sercach mgła tęsknoty. Boh. Zał. 
MELANCHOLIA (z gi*ec. czarna żółć) jest to choroba moralna, której 
symptomatem jest ciągły i głęboki smutek. 

Mówi się: czarna melancholia, wpaść w melancholią, cierpieć me- 
lancholią, leczyć się od melancholii. 
ŻAŁOBA w pospolitćm użyciu oznacza ubiór, jaki na znak żalu zwykł 
się nosić po stracie drogich sercu osób; ale przenośnie bierze się nie- 
kiedy w znaczeniu wielkiego i długo trwającego smutku. Tak mówi 
się: żałoba serca. 

Ustało wesele serca naszego, odmienił się w" żałobę taniec nasz. Wuj. — 
Wszystek Egipt dbigo w żałobie po nim chodził. Skar. — U nas żałoby 
rok i dłużej trwają. Skar. — Zbytniej w tym smutku zaniechaj żałoby. 
W. Pot. 

Zamek na którym brzmiało wesele 

Wieczna żałoba pokrj-je. Mick. 

Brał dom żałobę, ale powiedzieć nie śmiano, po kim była żałoba. Mick. 

Smutny, 9inętiiy« zasmucony, tęskny, zadumany, 

markotny, posępny, ponury, melancholiczny, źa« 

4*ośny, źairobny, strapiony, stroskany, płaczliwy^ 

l-zai^y, zbolal-y, znękany. 

SMUTNY (ros. cwyTHbiii niespokojny, czesk. smutny) maluje wyobra- 



Smutny. 89 

żeaie przeciwne wesołemu i znaczy przejęty smutkiem; albo wyraża- 
jący smutek, np. smutny człowiek, smutna wdowa, smutna sierota, 
smutna pieśń, smutna muzyka, smutny widok. 

W tobie ja samym Panie, człowiek smutny 

Nadzieję kładę. J. Koch. 

Gdy to młodzieniec usłyszał, odszedł smutny. Wuj. — Ujrzał go z twa- 
rzą spuszczoną a smutną. Skar. — Teraz dom wszystek królewski smutną 
bez słońca tego ciemnością i czarną cłimurą zaszedł. Skar. — Wielka 
smutnemu pocieclia, gdy mu kto smutku i płakania pomaga. Skar. 

A jeśli się rozśmieje, to jak za pokutę, 

A jeóli śpiewać będzie, to na smutną nutę. Małcz. 

Smutny ksiądz stoi u łóżka, 

I smutniejsza czeladka, 

I smutniejsza od niej drużka, 

I smutniejsza jeszcze matka. Mick. 
SMĘTNY jest stara forma, której i teraz niekiedy używają poeci. Wu- 
jek pisał smutny i smętny. 

Cóż to za rozmowy, które idąc macie z sobą, a jesteście smętni V Wuj. 
ZASMUCONY, jest imiesłów bierny słowa zasmucić, odnosi się tylko 
do osób. Nie można tedy powiedzieć: zasmucona pieśń, zasmucona 
muzyka; ale zasmucony śmiercią dziecięcia ojciec, zasnucona rodzina. 

Patrząc na króla JM. na głowę tę nasze tak zasmuconą i poniżoną .... 
jako płakać wszyscy i liojnycb łez wylewać nie mamy? Ssar. 
TĘSKNY (czesk. tesknj^) znaczy mający w sercu tęsknotę, albo ją 
obudzający. 

Eorydon tęskny płacze swej Temiry. Karp. — Jakisś oczekiwanie 
tęskne i radosne. Mick. 

A tam chłop biedny z litewskiego sioła, 

Wybladły, tęskny, idzie chorym krokiem. Mick. 
ZADUMANY (od słowa dumać) znaczy pogrążony w dunaniu, to jest 
snujący smutne myśli, lub też budzący w sercu rzewne wspomnienia. 
MARKOTNY, wyraz potoczny, mówi się o tym, na którco twarzy wi- 
dać, że mu nie wesoło, że z czegoś nie kontent, że nu coś humor 
skwasiło, lub spokojnośó zatruło, chociażby to chciał w sobie zamknąć 
i milczeniem pokryć. 

Najwięcej był na tego markotny.... kto na psalmów śpiewaniu nad 
świtaniem drzymał. Skar. — Gdyby mi to inny uczynił mógłbym być 
markotny. Skar. — Markotny, że nie sprzątnął jak rosumiał z pola. 
MiMAs. — Markotno to się stało panu Rejtanowi. Mick. 

Obce tu niebo, obca tu rzesza. 

Jakoś markotno i nudno. Ujej. 
POSĘPNY (od słowian. uocynHTb, czesk. posupny) znaez,^ mający smu- 
tną powierzchowność, na którego twarzy i w oczach maluje się we- 



90 Smutny. 

wiictrzny smutek. Sęp ze spuszczouą głową, z nasaniętenii brwiami 
na oczy, ze zmarszczoiieiu czołem, jest obrazem posępnodci. l^zeno- 
śnie mówi %\i^: dzień posępny, miejsce posępne, ustronie posępne, wi- 
dok posępny, milczenie posępne. 

Cichość posępna zatem nastąpiła. Kras. — Posępne widoki. Kras. — 
Czoło i twarze posępne. Nar. — Posępne jodły. Niemc. — Do dumania 
posępna usposabia jesień. Al. Fel. — Posępne milczenie trwało minut 
kilka. MicK. 
PONURY (od nora lub nura, Szafarzyk mówi, że w starosłowiafiskim 
języku nur znaczył ziemię), który wzrok i twarz utopiwszy w ziemi, 
patrzy jakby po złodziejska, a tem sam^m nie tylko niemiłe spra- 
wuje wrażiMiie, ale nieufność i wstręt obudzą. 

Mówi się : ponury człowiek, ponury wzrok, ponure więzienie, ponure 
milczenie, ponura rozpacz. Ale niewłaściwie i tylko dla rymu napi- 
sał Kmaźnin: żółw w swym chodzie ponury. 

Ponuro nie patrzy, jako bydle w ziemię. Rej. — Ty ponuro chodząc, 
zawsze patrzysz w ziemię. Gorn. — Ponuro patrzy, patrzy jak złodziej. 
Knap. — Święta cnoto ! tyś nie jest ponura i dzika. Kras — Nie zawsze 
wzrok ponuiy i posępne czoło miał Kato. Minas. — Przed burzą bywa 
chwila cicha i ponura. Mick. 
MEIjANCHOLICZSY (z ^eck.) właściwie znaczy mający melancholią, 
to jest: wckż smutny i zamyślony, z powodu choroby umysłu, i)(>tlio- 
dzącej naj(xęściej z wielkich moralnych cierpień. Ztąd w ogólnoi^ci 
znaczy nacechowany głębokim smutkiem i pobudzający du smutnego 
dumania. 
ŻAŁOSNY (sUw. :KaiocTbU'B, ros. »ca.iocT.iHBiiiu, czesk. żalosHwy) jeżeli 
się odnosi (b osoby, znaczy pełen żałości, mający serce przepełnione 
żałością; je:eli zaś odnosi się do rzeczy, znaczy tchnący żałością, 
obudzający żałość. Dawniejsza forma ż a ł o ś c i w y teraz wyszła 
z użycia. 

Mówi się: żałosny głos, żałosna pieśń, żałosny płacz, żałosne wes 
tchnienie. 

Pogrzeb t^ zacny i żałoAny onego dobrego człowieka i sławnego Pana 
i dziehieg(» letmana (Tarnowskiego) tak wysławić, abyś ty słysząc o nim 
tiik żałosnym l)ył , jjiko ja jestem na ten pogrzeb patraąc, to na mnie 
trudna jest. 0uzbcii. 

Próżnom ii łzv wylewała, 

1 Żałośnie narzekała. J. Kocu. 

Wielki krdu, wiedz o mej tej żałosnej biedzie. Grochów. 

Nie tak żiłośnym kiedyś nucił tonem, 

Prorok hinciity nad Judzkim Syonem. Kociiow. 
ZAL013NY m*wi się o tem co się odnosi do żałoby po umarłym, np. 



Smutny. 91 

strój żałobny, ton żałobny, pienia żałobne, nabożeństwo żałobne, msza 
żałobna, obchód żałobny (t. j. iwgrzebowy), marsz żałobny. 

Lepiej iść do domu żałobnego, niżli do domu godowego. Wuj. — Da- 
wid płakał Sanla króla i Jonaty syna jego, i nauczył ludu żałobnej nad 
nimi pieśni. Skar. — W tćm się ozwały żałobne śpiewania. Kras. — 
Czarne oczy spuszczone i żałobne szaty. Malcz. — Żałobne grono łoża 
nie otoczy. Mick. — Słyszysz dzwonów jek żałobny. Jul. Slow. 
STRAPIONY (od trapić) znaczy znękany moralnem cierpieniem, które 
tak głębolLo dojmuje i za serce ściska, że się staje uosobieniem smutku 
i w patrzących współczucie budzi. 

Gardzić nie będziesz pokornych prośbami, 

Ani serca wielce strapionego łzami. J. Koch. 

Uspokójcie na chwilę strapioną myśl moje. J. Kocu. — Każdy szuka tej 
drogi, tego lekarstwa jakoby czem swe strapione serce pocieszyć mógł. 
GoRN. — Strapiony na umyśle. Gokn. — Wielkie jest strapionemu lekar- 
stwo użalenie, które z serca pochodzi. Skau. — Gdzie kto zasmucony 
i strapiony, aby do pociechy jego wszyscy przybiegali. Skar. 

Wejrzyj Panie, zmiłuj się, posil strapionego, 

Ty bowiem wiesz najlepiej troski serca mego. Kochów. 

Czy raz strapione lice, zrosisz łzami rzewnie? Kochów. — Wino, stra- 
pione serce rozwesela. Kras. 
STROSKANY (nie od troska, ale od przestarzałego słowa trestkać, 
(czesk. trestatj), które znaczyło trapić, jak np. u Or^echowhkiego : 
duch stresktany i u Kuczbokskiego : złe przygody któremi od Boga 
tresktani bywamy) znaczy przywalony i jakł^y roztrzaskany smutkiem, 
nieszczęściem, stratą drogiej osoby. Nie mógłby mieć tego znaczenia 
stroskany, gdyby pochodził od wyrazu troska. 

Mówi się: stroskany syn śmiercią ojca, stroskany mąż, stroskana 
żona. 

U twych nóg upadam (Boże), ja człowiek stroskany. J. Koch. 

Sierotami niech jego dzieci zostaną, 

A żona nieszczęśliwa wdową stroskaną. J. Koch. 

Smutek przyw^odzi prędko śmierć, a stroskane serce nachyla szyi. Skar. — 
Stroskana matka. Kras. — Stroskany ani łez zatrzymać, ani języka poha- 
mować nie mógł. Pilch. — Próżno stroskana ręce załami^je. I^arp. — 
Strapionego, żalem stroskanego syna.... z domu wypędzają. Siemaszko. 
PŁACZLIWY (ros. n.iaMeBHijiii, czesk. plaćliwy) znaczy z płaczem zmie- 
szany, albo do płaczu pobudzający. 

Wejrzyj na lud płaczliwy. Opbć. — Takiego płaczliwego narzekania 
wszędzie było pełno po Rusi. Orzech. — Z wielkiera nabożeństwem i z ża- 
łością za grzech .... płaczliwemi słowy obiecał drogę do Loretu pieszo. Goun. 

Skłoń łaskawe uszy twoje. 

Na płaczliwe prośby moje. J. Kocu. 



92 Smutny — Spać. 



Będę swój głos płaczliwy do nieba podnosił. J. Koch. — O synu ! gło- 
sem płaczli\fr'ym zawołał. Kras. — Serca krajał jęlci płaezliwemi. Kras, 
ŁZAWY (ros. cjiedHuil; czesk. slzawy) właściwie mówi sięookn, w któ- 
rem stoi ciągle łza. Przenośnie znaczy bardzo żałosny, w którym łzy 
mimowolnie do oczu się cisną i same najwymowniej przemawiają do 
serca. Mówi się: oczy łzawe. 

Słyszę jak łza drży w twym głosie. 
Łzawym niebo skarżysz tonem. Moraw. 

W łzawym jej oku tlały miłości płomienie. Witw. Jakie oczy miał 
łzawe. Krąsz. 

Gdzieniegdzie jakaś łzawa panienka 
Wyjrzała płacząc z poza okienka. Lenart. 
Raz wraz łzawe oczy posyłała na drogę za Niemen. Ak. Pietk. 
ZBOLAŁY (od t)oleć) mówi się o tym , którego długo już tak srogi ból 
na wskroś przeszywa, że nigdzie go dotknąć się nie można, żeby 
nowego boln nie uczuł. Bierze się i w znaczeniu moralnóm. 

Zbolały na sercu. Gorn. — Żałość me serce zbolałe krajała. P. Koch. 
ZNĘKANY (od nękać , którego jeszcze Knapski nie znał) znaczy jakby 
przybity moralnie, który pod nawałem przykrości i cierpień zwłaszcza 
moralnych traci energią i prawie całkiem na duchu upada. 

Burzą i gromem znękaue Trojany. Dmoch. — Stara i kłopotami znę- 
kana matka. Mrono. — Starzec znękany wiekiem, trudy i cierpieniami. 
Kar. Kaczk. — Znękany na duchu. Kar. Kaczk. — Nie chciałem znę- 
kanemu cierpieniami nowego kłopotu dodawać. Kar. Kaczk. -^ I w tej 
kibici coś znękanego, bezsilnego było. Zyg. Kras. — Bogi zmiłują się 
nad tćm miastem znękanćm. Zyg. Kras. 
Smycz 9 patrz: para. 
Snadny « patrz: łatwy. 
Sniedź, patrz: rdza. 
Sobko wstwo . patrz : egoizm. 
Socha, patrz: pług. 
Soczysty, patrz: smaczny. 
Sondonac, patrz: badać. 
Sowity, patrz: podwójny. 
Spae, sypiać, drzemać, chrapać. 

SPAĆ (słowian. ciiaTU, ros. cnarb, ezesk. spati) znaczy l>yć we śnie, 
to jest w stanie, w którym nerwy czucia przez czas pewny odpoczy- 
wają, i żadnych wrażeń nie odbierają. 

Mówi się: chcieć spać, iść spać, spał snem sprawiedliwego, spi 
jak zabity. Przenośnie: spać snem wiecznym, spać w grobie, spać 
w mogile. 

Ja śpię, a serce moje czuje. Wuj. — Nie spałem i stałem się jako 



Spać — Spadzisty. 93 



wróbel... sam jeden na daclni. Wuj. — Jak sobie pościelesz, tak się 
wyśpisz. Rys. 

Gdy dwaj rzeką żeś pijany, 

Możesz iść spać bez nagany. Rys. 

Temistoklesowi młodemu nie dały spać trofea Mileyadesa. Birk. — 
Siedź cicho, kiedy spi licho. Przysł. — Nie budź licha , kiedy spi. Przysł. 
Kto spi, ten nie grzeszy. Przysł. — Nie zaśpi on gruszek w popiele. 
Przysł. — Spać po obiedzie, rzadko się powiedzie. Knap. — Spał sma- 
czno drugiej nocy. Kras. — Chcą spać, czytając, niechże i zasną. Kras. 
Spał jak bobak w norze. Mick. 
SYPIAĆ forma częstotliwa słowa spać. 

Ubogi zgoła nic nie miał, oprócz owce jednej maluczkiej, która chleb 
jego jedząc i z kubka jego pijąc i na łonie jego sypiając, była mu jako 
córka. Wuj. — On w nocy sypiał przy mym boku. Mick. 
ZASNĄĆ i USNĄĆ znaczy wpańć w sen, pogrążyć się we śnie. 

Usnęło słabe niebożę. Kniażnin. 

Marząc i kończąc pacierz wieczorny, pomału 

Usnął ostatni w Litwie Woźny trybunału. Mick. 
DRZKMAĆ i DRZYMAĆ (słowiau. /^ptwaTH, ros. ^emaTs, czesk. dK- 
mati) znaczy spać nie zupełnie; na pół spać, a na pół czuwać. Mó- 
wimy: spi jak zabity (nie zaś drzemie). 

Oto się nie zdrzymie, ani zaśnie, który strzeże Izraela. Wuj. — My 
nie drzemiem, lecz śpimy. Kras. 

Drzymał i boski Homer, znawcy powiedzieli. 

Czuwali i snów nigdy podobnych nie mieli. Brodź. 

Powoli zaczęli drzemać i p6ziewać. Mick. — Znać że myśl jeszcze 
drzemie. Mick. 
CHRAPAĆ (słowian. xpanaTH, ros. xpantTb, czesk. chrapati) właściwie 
inówi się o głosie, który niekiedy śpiący jakby dusząc się, bezwie- 
dnie przy oddechu wydaje. Że zaś to bywa tylko podczas twardego 
snu, przeto chrapać bierze się zamiast spać twardo. 

Na miękkiej kanapie, 

Spi, przewraca się i do woli chrapie. Minas. 

Nie każdy spi, co chrapie. Przysł. — Każdy padł i chrapi. Mick. — 
A chrapali tak twardym snem. Mick. 
Spadek, patrz: dziedzictwo. 
Spadzisty, stromy, przepaścisty, 

SPADZISTY mówi się o takich górach, lub skałach, któro pochylone 
są do poziomu więcej, jak na połowę kąta prostego: na których 
przeto trudno się utrzymać, a łatwo spaść można. 

Nie trzeba rożnowate kopy robić, ale tak żeby w sobie były spadziste. 
Hąur. — 



94 Spadzisty — Spieszyć. 



Gór«a sic jakaó zwolna zaczynała, 
Długa spadzistość wstęp na nią czyniła. Karp. 
STROMY (s}o%viau. CTp'bMH'b prosto spadający) mówi się o t^m, co 
prawie pionowo, to jest prawic pod kątem prostym nad ziemią się 
wznosi, np. stroma skała, strome nrwisko. 
Cłioć droga stroma i ślizka. Mick. 
Stromą skałę, jar głęboki 
Przesadziłem w oka mgnienia. Boh. Zal. 
Tym stronom przebaczeń słowa nieznajome, 
Jeszcze się nie obiły o brzegi ich strome. Slowac. 
Po stromych spadzistościach gór leciały jeszcze kamienie. Domgjko. — 
Na strome szczyty gór. Ancz. 
PRZEPAŚCISTY mówi się o t^m, co jest otoczone przepaściami, albo 
pod czćm się bezdenna przepaść otwiera. 

Krywań od północy, ściany ma zaraz z góry przepaściste. Staszyc. — 
Otcliłań mglista. 

Niezgłębiona, przepaścista. Odyn. 
Urwiska przepaścistej skały. Odyn. 
Hpe-łiife, patrz: pełnić. 
Spieka 9 patrz: npał. 
il|iie9xiiy, patrz: prędki. 

Spieszyć 9 iiwapic się. 

» 

SPIESZYĆ (slowiaii. cntmiiTH, ros cntniHTb) i niekiedy spieszyć się, 
daje wyobrażenie przeciwne słowa późnić się, i znaczy iść, all>o ro- 
bić co z pośpiechem; to jest: albo prędzej, albo wcześniej, albo w krót- 
szym niż zwykle czasie , np. zegar spieszy (t. j. idzie za prędko), spie- 
szyć do domu, spieszyć na obiad. 

Kto sic nazbyt spieszy, później dojdzie. Knap. — Nie spieaz się, bo 
ustaniesz. Przysł. — Po jałmnine niegdyś do Włoch spieszył. Kras. — 
Spieszył na kraju swojego obronę Władysław. Kras. — Z dobrą otuchą 
do Osmana spieszył. Kras. — Nie do wód on spieszył. Kras. — Zewsząd 
komtury do stolicy spieszą. Mick. — Ubodzy spieszą do powszedniej 
pracy. llou. Z al. 

KWAPIĆ SIĘ (czesk. kwapiti, kwap zbytni pospiech Jitngman) od 
przestarzałego wyrazu kwap', który u nas i u Czechów znaczył puch. 
Podług tego żródłosłowu moglol)y znaczyć: rwać się do lotu jak 
ptaszę, będące w puchu, a zatem przedwcześnie, kiedy jeszcze skrzydła 
nie urosły. Ztąd kwapić się znaczy, spieszyć na łeb, na szyję z naj- 
większą niecierpliwością, albo i przedwcześnie. Potwierdzają tó wy- 
razy Syrcniusza: „Ziele ukwap rzeczone, że młodsze nad starszemi 
wyrastają i wyprzedzają, jakoby z kwapliwością jaką i nieuważe- 
nieni swych starszych". Zegarek może się spieszyć, ale nie może się 
kwapić. 



Spieszyć - Śpiewać. 95 



Po przeszłej wieczerzy rychło się był z Prądnika pokwapił. Gorn. — 
Nigdy sic na urząd kwapić nie chcieli. Skar. — Jakoż sic było do tak 
przedziwnego miejsca nie kwapić? Skar. — Więzień słusznie o zbrodnie 
i grzecłiy swoje pojmany, do sądu sie nie kwapi. Skar. — Po ńraierei 
jest coś lepszego, do czego sie tak chrześciauie kwapią. Skar. — Kto sie 
bardzo kwapi, prędko się potknie. Birk. — Kwapi się, by popówna za 
maź. Rys. 
Mpiew^ patrz: pieśń. 

Mpiewac, iióeie, piać, kolęc1oivac. 

ŚPIEWAĆ (słowian cbninaTH Mikł. ros. ntib, czcsk. gpiwatj, małoros. 
śpiwaty) znaczy przebiegać żywym głosem pewną skalę tonów, pod- 
nosząc je, to zniżając i wiążąc z sobą tak zgodnie, żeby miło do 
ucha wpadały, alt>o wyrażały co serc^j czuje. Inaczej mówiąc, śpiewać 
jestto używać żywego głosu jak muzycznego narzędzia. Śpiewa czło- 
wiek i niektóre ptaki, jak słowik, kanarek, i t. p. ZwierzęUi zaś 
i ptaki, w których głosie brzmi jeden tylko tou choćby najsilniejszy, 
nie śpiewają: lecz wół ryczy, baran beczy, wilk wyje, wrona kracze 
i t. d. Bogaty nasz język ma oddzielne słowa na wydanie głosu le- 
dwie nie wszystkich znajomszych zwierząt i ptaków. Zestiiwił je obok 
siebie Hieronim Morsztyn w wierszowanej powieści, dziś nadzwy- 
czajnie rzadkiej, pod tytułem: „Historye o Banialuce". 

Mówi się: śpiewać pieśń, śpiewać smutno lub wesoło, śpiewać jak 
anioł, śpiewać przy kolebce, w kościele, w teatrze, w polu, śpiewać 
z nót, śpiewać dyszkantem, altem, ł)asem. Śpiewać Tadeusza zutaczy: 
tiyć w utrapieniu (od pieśni o Ś. Tadeuszu); cienko śpiewać znaczy: 
spuścić z tonu; śpiewać jak zagrają, t. j. czynić co każą. W poezyi 
śpiewać znaczy wysławiać w pieśni imię, lub czyny pamięci godne. 

Zaśpiewał Mojżesz a Synowie Izraelscy tę to pieAń Panu liogu. Bibl. 
Zofii, (pisow. dziś.) — I ptaszek kiedy po dżdżu , każdy głośniej śpiewa. 
Rrj. — 

Co śpiewam, płakaćbym miała. 

Acz me pieśni płacz bez mała. J. Koch. 

Sobie śpiewam a muzom. J. Kocil 

Czemu sobie rąk nie damy? 

A społem me zaśpiewamy? J. Kocu. 

Śpiewa więzień okowany. 

Tając na czas wnętrznej rany. J. Koch. 

Śpiewa żeglarz, w cudze strony 

Nagłym wiatrem zaniesiony. J. Koch. 

Śpiewa słowik na topoli, 

A w sercu go przedsic boli. J. Koch. 

I oracz ubogi śpiewa. 

Choć od pracy aż omdlewa. J. Kocii. 



96 Śpiewać. 

Pi-zyrodzenie samo nauczyło mamki 6piewać y aby śpiewaniem dziecinny 
płacz tuliły. 6orn. Kmieć w gorące dui gdy opiewa sobie •o lipce, mniej 
pracy, a potu czuje. Gobn. — Jako biały łal)ędż gdy umiera, słodko 
bardzo i nadzwyczą} śpiewać począł pieśA onę: teraz wypuść mię... Skar. 
Pięknie śpiewa , kto ptaki łowi (t j. przymila się kto chce podejść). Skar. 

Wojnę pobożną śpiewam i hetmana, 

Który grób Pański, święty wyswobodził. P. Koch. 

Pieśń Ś. Wojciecha, którą przodkowie nasi idąc do potrzeby śpiewali, 
zaczynająca się od słów: „Bogarodzica Dziewica''. Bibł. — Na czyim 
wózku siedzisz, tego piosnkę śpiewaj. Knap. — I słowik tylko po święty 
Wit śpiewa. ELnap. — Nie każdy wesół, co śpiewa. Knap. — Ptak w klatce 
nie tak wesoło śpiewa. Knap. — Boli gardło, śpiewać darmo. Przysł. — 
Sobiem śpiewał, nie komu, swe nie cudze rzeczy. Zimor. — O prym, 
kto lepiej śpiewa, szedł szczygieł z słowikiem. Kras. — Zaczęli śpiewać 
na przemiany. Karp. — Sp\j moje złoto, śpiewała kołysząc matka swe 
dziecię. Kniaź. — A jeśli śpićwać będę, to na smutną notę. Malcz. — 
Śpiewak, niestety, śpiewać nie mam komu. Mjck. 
NOCIO i NUCIĆ znaczy śpiewać zcicha, półgłosem, niby próbując, lub 
przypominając znajomą piosenkę. Gdzie tedy dobrane głosy, albo je- 
den głos pełny występuje, tam się nie nóci, ale śpiewa. W poezyi 
jednak ta różnica się nie zachowuje, i słowo nócić nżywa się w tóm 
saniom znaczeniu co śpiewać. 

Usługa bliźniemu niewoląca do przyczynienia się k'temu by raczej na* 
l>ożne pieśni nucono. Bartł. Groicki. 1559. — Niby łabędź przed śmier- 
cią nócący, zaczął śpiewać ów psalm Dawidów. Skar. 

Psalmy i hymny zwykłe chwale pańskiej, 

Nocą niewdzięcznie w krainie pogańskiej. Kochów. 

Nie tak łabędzie głośno na Strymonie 

N(>cą przy ostatnim zgonie. Kocnow. 

Bajała starożytność , że łabędzie przed śmiercią smutne nocą treny. W. 
Pot. — Słowik nuci wdzięczne pienia. Kras. — Nócąc sobie , świt biały 
witasz jaskółeczko. Nar. — O miłości ojczyzny nócąc hymny twoje. Trcb. 

Służki , co się ze mną smucą. 

Już ci do snu nie zanócą. Brooz. 

Lub może do swej lubej co czeka wśród niwy, 

Nócąc żałosną dumkę lecisz niecierpliwy. Małczgw. 

Niech wam ostatni w Litwie wajdelota 

Nóci ostatnią litewską piosenkę. Mick. 

Zanócili tę piosnkę i poszli w kraj świata. Mick. 
PIAĆ (słowian, ntin, ros. ntTb, czesk. peti) właściwie mówi się tylko 
o głosie koguta. Niekiedy jednak w poezyi używa się zamiast śpiewać. 

Już pierwsze kury piały, już i wtóre pieją, Bardz. — Komuż piać je- 
śli nie kurom? Rys. 



Śpiewa<5 — Spodziewać się. 97 



Kogut iż piał na odmianę, 
Zyskał życie pożądane. Kras. 

Przed dwunastą, nim jeszcze drugie piały kury. Zabł. — Prędzej koniu, 
kur już pieje. Mick. 

Rzuciwszy rówienników grono, 
Do starca bieży, co mu dumy pieje. Mick. 
Słowiczku mój, a leć, a piej, 
Na pożegnanie piej. Mick. 
KOLĘDOWAĆ (ezcsk. koleduwati, małoros. koladowaty) w czasach po- 
gańskich znaczyło śpiewać pieśni o bożku biesiad i wesołości, zwa- 
nym według Ruskiej Prawdy Jarosława Kolado, po starosłowiańsku 
Kolędo, którego uroczystość obchodzono 24 Giudnia. (Rakowiec. Pra- 
wda Ruska). Zabytek tej pieśni przechował się dotąd u Serbów. (Nasz 
ty mili Koledu, nasz bożyczu Koledn). Po wprowadzeniu wiary chrze- 
ściaiiskiej, ponieważ wigilia Bożego Narodzenia przypadała na dzień 
bożka Kolędy, przeto jak z pogaństwa zachował się wyraz kucya 
(Kyrbfl), tak pieśni o Bożem Narodzeniu zaczęto nazywać koladami i ko- 
lędami. Ztąd kolędować znaczy śpiewać pieśni o Bożem narodzeniu. 

W żłobie leży. 
Któż pobieży kolędować małemu. Kantyczki. 

Ci którzy chcą ten wyraz wyprowadzać z łacińskiego calendasy 
niech raczą wziąć na uwagę. 1® Że gdyby ten wyraz pochodził od 
calendae, toby był znajomy w całej Enropie. 2® Że kolęda przypada 
pod koniec Grudnia, a calendae oznaczały pierwszy dzień miesiąca. 
3^* Że kolędę zna cały lud nasz, który o calendach Rzymskich nigdy 
nie słyszał. Że gdyby ludowi naszemu znajome były calendae, to cze- 
mużby nie miały być znajome Idusf i Nonyf W starej pieśni Ru- 
skiej jest wyrażenie: „urodiłaś kolada, na kanunie rożdiestwa^ t. j< 
w wigilią Bożego narodzenia. Zresztą w starosłowiańskim języka były 
dźwięki nosowe, czyli jusy, i pisało się Ko;i*;^a, co należy czytać ko- 
lęda, chociaż w językach, które nie mają dźwięków nosowych czyta 
się: kolada. 
Spisa, patrz: kopija. 
Spoczynek, patrz: odpoczynek. 
Spód, patrz: dno. 
Spodni, patrz: nizki. 
Spodziewać się, tuszyć, ufacf. 

SPODZIEWAĆ SIĘ (słowian. Ha/^tflTHCH, ros. Ha;^bHTbCH) znaczy być 
prawie pewnym, że to nadejdzie, lab się ziści czego czekamy. Mieć 
nadzieję można i tam gdzie do jej spełnienia bardzo daleko, albo na- 
wet tam, gdzie się tylko łudzimy. Spodziewamy się zaś tego, co już 
spełnienia jest blizkic. 

II. 7 



98 Spodzie>vać się. 



Jeśli Boga naprzód nie będzie ; a postanowienia lepszego^ próżno się 
czego dobrego spodziewać. J. Koch. — A myómy się spodziewali , iż on 
miał odkupić Izraela. Wuj. — Po ciemnościach spodziewam się ówiatlo- 
ści. Wuj. — Spodziewam się być u was i ustnie mówić. Wuj. — Starzy 
nie mamy się już czego spodziewać. Skar. — Opuścił wszystłco co miał, 
i czego się na świecie spodziewać mógł. Skar. — Nie taki miała poży- 
tek z tego, jako się spodziewała. Skar. — Czego się my innego spodzie- 
wać mamy ? Skar. — Etoby się spodziewał ? Skar. — Tam są ryby, 
gdzie się ich najmniej spodziewasz. Rys. Czego bardzo żądamy, tego się 
spodziewamy. Knap. — Gdzie się często nie spodziewasz, tam często naj- 
dziesz. Knap. — Czegóż się spodziewać mamy? jak zaradzić złemu. Mło- 
dzian. — 

Często zkąd się nie spodziewa, 

Ztąd posiłki człowiek miewa. Kochów. 

Któż się mógł spodziewać? 

Że takich wielkich Panów mogą bajki gniewać. Goreć. 
TUSZYĆ (czesk. tnśiti) znaczy dodawać komo lub sobie serca, mając 
jakieś wewnętrzne przekonanie , że się nadzieja ziści. 

Mówi się: tuszyć sobie lub komu, tuszyć dobrze lub źle. 

Już widzę próżno dobrze tuszyć sobie: 

Poruczam, Panic Boże, duszę moje tobie. Rej. 

Ja sobie tak dobrych lat doczekać nie tuszę. J. Kocb. — W tej wiel- 
kiej niemocy już mu lekarze o pewnej śmierci tuszyli. Skar. — Jeśliście 
ostrożni a mądrzy lekarze, najdziecie kilaś (kilka) szkodliwych chorób jej, 
które jej blizką śmierć, obroń Boże, ukaziyą: a jako złe pulsy żle jej 
tuszą. (Rzplitej.) Skar. — Tuszę, że ta praca moja daremna nie t>ędzie. 
P. Grab. — Tuszę iż dobrą odpowiedź przyniosę. Mick. 
UFAĆ (słowian. yn'BBaTH, ros. ynoaaTB, czesk. donfati , w psi^rzu Flo- 
ryauskim pwać, pwają, pwal, pfal) znaczy opierać z pewnością swoje 
nadzieje na kim, lub na czćm, z tćni przekonaniem, ie zawiedzeni 
nie ł)ędziemy. Skarga pisał podług formy czeskiej dufać, lecz ta 
forma wyszła prawie całkiem z użycia. 

Nie masz ufać komu. J. Koch. 

Oni w swoje wozy ufają i konie: 

A my w pańskiej kładźmy nadzieję obronie. J. Koch. 

Ufając sprawiedliwości swojej. Gorn. — Ufam, abo mam nadzieję pe* 
wuą. Wuj. — Kazał im ufać temu , który ptastwo niebieskie karmi. Bnuc. 
Szlachta dziwnie mu dla poczciwości ufała. Otwin. 

Lecz przecie lepiej zwłaszcza w młodej dobie. 

Nie nazbyt ufać i dowierzać sobie. Kochów. 

Kto ufa w Bogu, śmierci się nie boi. Kras. — Nie traćmy serca, 
a ufajmy w Panu. Kras. 

Takiemu już można będzie | Ufać, jak samemu sobie. Mick. 



Spodziewać się — Społeczeństwo. 99 

~ - — — - I ^ __ . . 

Upokojiiośc, patrz: cichość. 
Spdliiy, patrz: ogólny. 

Spol-eezeństiro, towarzystwo , stowarzyszenie, bra- 
ctwo, zgromadzenie, grono, spi^l-iia. 

Wyrazy te oznaczają w ogólnoóci ludzi we wspólnym cela z sobą 
złączonych. 
SPOŁECZEŃSTWO i SPOŁECZNOŚĆ (czesk. spele^enstwj) najobszer- 
niej wzięte oznacza nataralny związek y w który od pierwiastków rodu 
ludzkiego łączą się z sobą ladzie ^ jako organiczne członki jednego 
zbiorow^ego ciała, jużto dla wzajemnej obrony i wspólnego dobra; 
już głównie dlatego, że sama natura ludzka do tego wiedzie. Ściślej 
biorąc oznacza mieszkańców pewnego kraju, których wzajemne sto- 
sunki, wspólny obyczaj i ogólny interes łączą moralnym węzłem, 
niezależnie od organizacyi politycznej. 

Mówi się: społeczeństwo ludzkie, chrześciauskie , żyć w społeczno- 
ści , służyć społeczności , pracować dla dobra społeczności. 

Prawo jest modłą, podług której ludzie w społeczności mieszkać i żyć 
mają. Gorn. — Wstyd i sprawiedliwość... miasta ozdobiły, a ludzie w zgo- 
dę i społeczność życia przywiodły. Gorn. — Ten język ludzie w jedne 
społeczność zgromadził. Skar. — Początek wymowy sięga pierwiastków 
społeczeństwa ludzkiego. Piram. — Społeczność jest jedną moralną istno- 
ścią, której członkami są obywatele. Staszyc. — Całość i spokój ność 
społeczeństwa ludzkiego. Jan Śnui>. — Ciała niebieskie wymierzają nam 
czas, i są fundamentem porządku i ładu w czynach nie t}1ko człowieka, 
ale całego społeczeństwa. Jan Śniad. — Społeczność jest przeznaczeniem 
człowieka. Jan Śniad. — Zaniedbanie instrukcyi religijnej w wychowaniu 
młodzi , ściąga okropne na ludzi i całą społeczność nieszczęścia. Jan Śniad. 
Na uczącej się młodzi oparte są nadzieje doskonalszej społeczności. Jan 
Śniad. — Jeżeli są ludzie będący biczem i obelgą społeczności ; są także 
drudzy będący jej przykładem i ozdobą. Jan Śniad. 
TOWARZYSTWO (ros. TOBapnmecTBo, czesk. towafysstwj) oznacza więk- 
szą lab mniejszą liczbę osób, które jako towarzysze, to jest na pra-. 
wach równości, wspólnie się dla jakiegoś celu zbierają i łączą, np. 
towarzystwo dobrane, przyzwoite, dobre, złe; bywać w towarzystwach, 
podróżować w towarzystwie, wdawać się w złe towarzystwo i t. p. 
Specyalnie zaś towarzystwem zowiemy zespolenie ludzi w jakichś 
ogólnych celach, dla interesów ogółu, to jest: że członkowie jego 
przyjmują na siebie dobrowolnie obowiązek popierania wspólnemi si- 
łami tego celu użyteczności publicznej, dla którego towarzystwo zało- 
żone zostało. Tak np. towarzystwo dobroczynności, towarzystwo rol- 
nicze, towarzystwo wzajemnycłi ubezpieczeń, być członkiem wielu 
uczonych towarzystw. 

7* 



100 społeczeństwo. 

Wrócił sie jest Józef do E^ptu s bracią 8wą a se W8Z3na towarzy- 
stwem. Bił)l. Zof. (pisow. dzisiejsza). — Jałcie towarzystwo, talcie tei i oby- 
czaje pospolicie bywają. Rej. — Już zrozumiał co to jest dobre towa- 
rzystwo. TZVCIE8. 

Każdy człowiek ma to z przyrodzenia, 

Ze cliciw do towarzystwa i do zgromadzenia. J. Kom. 

Towarzystwo miłe. Wuj. — Rozum przyrodzony nlwazuje, iż ludzie 
w towarzystwie dla spólnej pomocy mieszkać muszą. Skar. — Towarzy- 
stwo ono miłe rozchwiać się musiało. Skar. — Złe towarzystwo na zle 
wychodzi. Rys. — W miłem towarzystwie podróż się nie przykrzy. 
Kras. — Błąd zarażający większą massę towarzystwa, prędzej czy pó- 
źniej ściąga karę na całą społeczność. Jan Sniad. — Roczniki towarzy- 
stwa przyjaciół nauk. 

Uuas towarzystwo liczne 

Od kilku dni zbiera się na sądy graniczne. Mick. 
STOWARZYSZENIE oznacza osobne kółko, zawiązane we wspólnym 
interesie, i mające za cci działać w jednym duchu i połączouemi 
siłami jużto dla dobra wzajemnego, już dla dobra tej warstwy 8i>ołe- 
eznej, którą uosabia, np. stowarzyszenie robotników, rzemieślników, 
drukarzy i t. p. 

Stowarzyszeniem zowie się to zespolenie ludzi, którzy w pewnym ma- 
łym obrębie swój własny interes popierają. Kieszk. 
BRACTWO (ros- ópaTCCTBO, czesk. bratrst^yo) jest stowarzyszenie ludowo- 
religijne pod opieką kościoła, mające na celn przykładać się do po- 
mnożenia chwały bożej, niesienia pomocy ubogim , i do pełnienia tych 
uczynków miłosiernych , któremi się bractwo podług ustaw służyć bli- 
źnim zobowiązuje, np. bractwo różańcowe, bractwo szkaplerza, bra- 
ctwo miłosierdzia założone przez Skargę i t. p. Społeczeństwo, towa- 
rzystwo, stowarzyszenie składa się z członków. Bractwo zaś z braci 
i sióstr, których pospolicie bratczykami i siostrzyczkami zowią. Cechy 
rzemieślnicze po miastach, zawiązywały się w bractwa, i miały zwy- 
kle swoje chorągiew, a niekiedy i ołtarz w kościele, swoim kosztem 
utrzymywany. 

Bractwa, które między się rozmaite miłosierdzia uczynki rozebrały; 
a jedno bractwo wszystkiego się nie podejmuje. Skar. — Takiego Bra- 
ctwa Polska jeszcze i wszystko to królestwo nie miało, ani ma. Skar. 
Jedno bractwo opatrąje sieroty, drugie wdowy. Skar. — Wpisał się w bra- 
ctwa wszystkie. Kras. 

Pierwszy w bractwie różańcowćm 

Siedział w ławie przed wszystkiemi. Pol. 
ZGROMADZENIE (od gromada") jest zejście się wielu ludzi na jedno 
miejsce , czy w jakim wspólnym celu , czy nawet dla ciekawości , albo 
zabawy; np. zgromadzenie ludu, zgromadzenie narodowe, zgromadzę- 



Społeczeństwo — Spór. 101 



nie pabliczne. Zgromadzeniami też zowią się korporacye osób ducho- 
wnych, które wiodą życie wspólne, ale zakonami nie są, jak Zgro- 
madzenie księży Missyonarzy, Zgromadzenie sióstr miłosierdzia. 

A gdy wołało wszystko zgromadzenie... ukazała się chwała Pańska. 
Wuj. — Kościół jest wszystkich ludzi chrześciańskich po całym świecie 
zgromadzenie. Karn. — To szanowne zgromadzenie nabywszy już prawa 
do wdzięczności publicznej za tyle przysług edukacyi krajowej... Jan Śniąd. 
Całe huczne zgromadzenie milczało chwilę. Mick. 
GROMADA jako synonim zgromadzenia oznacza zebranie gospodarzy 
z całej wsi na wspólną naradę. Zkąd przysłowie: gromada, wielki 
człowiek, patrz: kupa. 

Wilcy gromadą śladem za nim chodzą. Rej. — Jaki wójt bywa, taka 
i gromada. Rej. — Nie skurczona ręka wielkie za nim prowadziła gro- 
mady. Mat. Behbus. — Zakończywszy żniwo, gromada z wieńcem do mnie 
przyjdzie. Krasić. — Poznał w nim wodza gromady. Krasz. 
GRONO (od starosł. rpanb sklepienie, rpanb ^e HMCHycTca co^CTanie 
HJiH coBOKynjieHie Kormcza. Mikł.) właściwie oznacza owoc winnej 
latorośli, którym jest pęk jagód na jednej szypułce osadzony. Ztąd 
przenośnie gronem zowiemy pewną liczbę osób dobranych, które czy 
wiekiem, czy stanem będąc do siebie zbliżone , nakształt jagód grona, 
piękne kółko stanowią, np. grono młodzieży, grono duchowieństwa, 
obywateli, grono przyjaciół, grono dzieci i t. p. 

Ani w winnicy twojej gron i jagód padających zbierzesz: ale ubogim 
i gościom na zbieranie zostawisz. Wuj. — Około niego piękne grono ka- 
płanów, tak ozdobnych jako cedry Libańskie. Bikk. — Grono uprzejmych 
braci. Kochów. 

Miłe ich dzieci i przyjaciół grono, 

Wyszli odwiedzić matkę oddaloną. ELarp. 

Niechaj daruje, że w rycerskióm gronie 

Dziewicy nie masz. Mick. 

Rzuciwszy rówienników grono, 

Do starca bieży, co mu dumy pieje. Mick. 

Grono szkolnych towarzyszy. Kremer. — Czeka na mnie grono przy- 
jaciół. Zyo. Krasiń. 
SPÓŁKA lub WSPOŁKA (od pół) oznacza stowarzyszenie kapitałów lub 
pracy, to jest: że dwie lub więcej osób wkładają kapitał, lub pracę 
na jedno przedsiębiorstwo, tak że zysk lub strata proporcyonalna jest 
do włożonego kapitału, np. być z kim w spółce, należeć do spółki. 
W arytmetyce reguła spółki. 

Z nimi spółki żadnej mieć nie chciał. Skar. 
Spór 9 sprzeczka 9 dy^sputa^ polemika. 
SPOR (słowian. cnop-B, ros. cnop-B, czesk. spor) znaczy walkę ustną 



102 Spór — Sposób. 



albo piśmienną y w której jak jeden tak dru^ przeciwnik przy swo- 
jem zdaniu obstaje, np. dpory naukowe, spór o panice. 

Był spór długi między niemi. Skar. — Tu o iaden w nauce i w re- 
ligii spór nie szło. Skar. — Stał się... spór bez zwady, zdanie różne bez 
nieprzyjażni. Skar. — Spór wiodę. Knap. — Spór nierozstrzygniony. Mick. 
SPRZECZKA (od przeczyć) jest wzajemne zaprzeczanie sobie słuszno- 
ści najczęściej dla tego, żeby na swojem postawić. Spór bywa w rzc- 
czacb ważniejszych, a sprzeczka w rzeczach małej wagi. Spór może 
się toczyć poważnie i spokojnie, a sprzeczka zwykle bywa żywa 
i cierpka. Spór opiera się na dowodach i rozumowaniu; sprzeczka 
najczęściej na uporze i zarozumiałości. Żeby wieść spór, trzeba znać 
dobrze rzecz, o której się mówi ; sprzeczać się zaś można nawet o to, 
czego kto nie zna i nic rozumie. 

Na sprzeczkach ów dzień minął. Skar. — Abyśmy z prawami Boga 
i natury nie byli w sprzeczce (w sprzeczności). Kołł. — We wściekłość 
najmniejsza wprawiała mnie sprzeczka. Mick. 
DYSPUTA (z laciń.) jest rozprawianie ustne o jakim przedmiocie mię- 
dzy dwiema lub więcej osobami , gdzie jedna strona dowodzi jakiego 
założenia; a druga je zbija, albo zarzuty czyni. 

Nam na zwycięztwo, a wam za pokutę , 

Plac wyznaczamy: prosim na dysputę. Kras. 

Czy nos dla tabakiery, czy ona dla nosa? 

Była wielka dysputa. Kras. 
POLEMIKA (z greek. Trókifio^^ wojna) znaczy walka na pióra, w której 
naukowym sposobem roztrząsają się już same zasady, już punkta 
sporne, czy to w religii, czy w którejkolwiek nauk gałęzi. 
Spory, patrz: wielki. 

Sposób, lirodek, tryb, sprężyna, metoda. 
SPOSÓB (ros. cuocoó^b, czesk. spAsob) oznacza jak się co robić zwykło, 
jak z kim albo z czem obchodzić się, jak i czego używać należy, 
ażeby żądany skutek otrzymać. Bierze się równie w materyalnym 
jak w moralnym sensie, np. sposób wyrabiania cukru, sposób życia, 
sposób myślenia, sposób mówienia, są rozmaite sposoby. 

Wypisali a prawie jakoby na oko wymalowali sposób życia jego. Rw. 
Nie wiem jakim się to sposobem dzieje. Modrz. — A on go żadnym spo< 
sobem słuchać nie chciał. Wuj. — Polskim rzeczom nie poradzisz, tylko 
po polsku : obce sposoby pomieszają sprawę. Fred. — Ile głów, tyle spo- 
sobów myślenia. Kras. — Żadnym mi sposol)em Alwar do głowy nie 
chciał wleźć. Kras. 

Gdy więc wszystkie sposoby ratunku upadły, 

W^śród serdecznych przyjaciół psy zająca zjadły. Kras. 

Tysiąc mam sposobów ażeby mu co do grosza pieniądze z kieszeni 
wyciągnąć. A. Czartor. — Powiedźcie w jaki sposób można wam dogodzić? 



Sposób. 103 

NiEuc. — Weisnęło się do .mowy naszej wiele sposobów mówienia ob- 
cych. Jak Śniad. 

» 

ŚRODEK (ros. cpe^^crso) różni się od sposoba tóm , że nie oznacza jak 
się co robi; ale za pomocą czego się robi; czyli czego się używa, 
ażeby dójsć do zamierzonego cela, np. pieniądze są środkiem , któ- 
rego w dobry, albo zły sposób używać można. Lekarstwo jest środ- 
kiem , a sposób jego użycia przepisuje lekarz. Ażeby czyn był dobry, 
potrzeba żeby nietylko cel był dobry, ale i pobudki dobre i środki 
dobre. Zasada tedy, że cel uświęca środki, sprzeciwia się wbrew 
duchowi religii chrześciańskiej. 

Mówi się: środek skuteczny, jedyny, używać wszelkich środków. 
Ale nie można powiedzieć: środek myślenia, środek mówienia; cho- 
ciaż się mówi: sposób myślenia, lub mówienia. 

Prawa mądrość najduje dowcipne środki i rady, któremiby ze złego 
wychodzić, a przy dobrem się zostać. Skar. — Między innemi środkami 
niezliczonemi , które nam (P. Bóg) do zbawienia daje, i tę też dał drogę 
do siebie, jako pobudkę do cnoty. Skar. — Środki, jako w czćm postą- 
pić. Skar. — Myśl , o skutecznych w tej mierze środkach. Teatr. — Zo- 
stał nam jeden środek smutny, lecz jedyny. Mick. 

Rozważyć... cele, 
Środki, sposoby, tudzież innych względów wiele. Mick. 

W wyborze środków nie był wybredny. Krasz. 
TRYB (uiem. Trieb) właściwie oznacza główne kółko w zegarku, od 
którego obrót innych kółek zależy. Ztąd w przenośnym sensie try- 
bem nazywa się pewny sposób jednostajnego działania, które się od- 
bywa regularnie jak obrót kółek w zegarku. 

Mówi się: sposób myślenia (nie zaś tryb), jest na to sposób (nie 
zaś tryb); szukać sposobu (nie zaś trybu). 

Szły rzeczy swym trybem statecznie. Gorn. — Starodawnym tiybem. 
Błażow. — My starych przodków naszych trybem... postępować wolimy. 
Syren. — Pospolitym trybem szedł. Knap. — Tak to domowym toczy 
się u nas trybem. Wojsznar. — Sprawy ludzkie takim idą trybem. Zabł. 
Wszystko zaczęto odnawiać i przerabiać, jak gdyby w dawnym trybie 
uczenia nic do zachowania nie było. Jan Śniad. — Tryb w gramatyce 
wyraża pewien odrębny stosunek czynności do przedmiotu. Małecki. — 
Tryb życia. Krasz. — Wszystko szło dawniejszym trybem. Korzeń. 
SPRĘŻYNA (ros. upysKuna) w znaczeniu przenośnem bierze się za śro- 
dek moralny, który tem jest w jakiej sprawie, czem sprężyna w ze- 
garku, lub zamku. 

Mówi się: poruszyć wszystkie sprężyny. 

Wszelkie sprężyny poruszam, abym... Błażow. — Wielkich skutków 
sprawcami są małe sprężyny. Kras. — Widział sprężyny, któremi działa. 
Karpin. — Moralne sprężyny pobudzające wolę do działania. Zyo. Feliń. 



104 * Sposób — Spra>va. 



METODA (greek, methodos) jest umiejętny sposób uczenia lub działa- 
nia, w któreni wszystko tak logicznie jest skombinowanc , że jakby 
bitą drogą i jak za rękę prowadzi do osiągnienia zamierzonego celu, 
np. metoda sokratyczna, metoda indukcyjna, metoda Robertsona. 
I^atrz: systemat. 

Sposobność « patrz: zdolnoóć. 

8potę8;'Oii'acf • patrz: umacniać. 
Sprawa 9 patrz: czyn., 
Sprana^ interes* proces* 

SPRAWA oznacza legalne dochodzenie sprawiedliwości, lub zadosyć 
uczynienia za targnięcie się na czyje prawa, osobę, lub własność, 
np. dobra lub zła sprawa, ważna sprawa, krótka sprawa, sprawa 
graniczna, kryminalna, wytaczać sprawę, sądzić sprawę , bronić spra- 
wy, wygrać sprawę. Sprawami też zowiemy to, co się odnosi do do- 
bra ogólnego, lub do najważniejszych zagadnień życia, np. sprawa 
religii, sprawa zbawienia, sprawy krajowe. Sprawą honorową zwykł 
się nazywać pojedynek. Przysłowie: „gorsza sprawa niż w Osieku" 
objaśniają zwyczajnie tem, że w mieście Osieku w Sandomirskiem, 
kowal zawinił, a ślósarza powiesili. W Encyklopedyi powszecluiej 
powiedziano nawet, że ten wypadek zdarzył się w przeszłym wieku, 
i że był zapisany w spalonych aktach miejskich. Bajka ta jednak 
utrzymać się nie może: bo przysłowie to używane już było w wieku 
siedmnastym. Spotykamy je u Ry8i:Ś'skiego, w trzeciej centuryi 1618 
r. u Knapskiego, u Opau^skiego i u Wacława Potockjego, który 
w swoich „Jorialitates^, chcąc zażartować z sąsiadów swoich Rajców 
Osieckich, pisze: 

Kowal konia ukradł, złapany miał wisieć. 

Długo na to Osieckie prawo nie pozwala. 

Nakoniec gdy się długo waha (wacha) 

Obwieszą za kowala drugiego stelmacha. 

I w temże samem miejscu: \ 

Kowal kradł, wykupić go od śmierci stelmachem. 

Żeby od zarzutu takiej niesprawiedliwości oczyścić sąd Osiecki, 
pozwalamy sobie objaśnić to przysłowie inaczej. Podług słownika 
MiKLOSzYCA w języku starosłowiańskim Osiek (octKi) znaczył owczar- 
, nią, oviłe, W^yrażenie zatem „sprawa jak w Osieku" może znaczyć: 
Sprawa jak w owczarni , gdzie biedna owca nadaremnieby do prawa 
i sprawiedliwości odwoływać się chciała. Objaśnienie to nad jowialny 
koncept Potockiego nie jest gorsze, a przynajmniej nie ubliża prze- 
szłości naszej. W podobnćm znaczeniu słyszałem niegdyś na Wołyniu 
przysłowie: „Peremylskie prawo. Rówieńska napaść". 

Cny Antenorze, proszę i ty sprawie 

Mej bądź przychylnym. J. Koch. 



sprawa — Sprawiedliwość. 105 



Jego łotrowskiej spcawy, 

Od małych ai^ do wielkich wszyscy jawnie bronią. J. Koch. 

Maciejowski miał na sobie wielkie sprawy. Gorn. — Żaden w swej 
sprawie sędzią być nie może. Rys. — Trudna z głupim sprawa. Knap. 
Sprawy, nie osoby sądzić się mąią- Fred. — Któż w swej sprawie sę- 
dzią? Kras. 

Racz sądzić w tej sprawie 

Łaskawie. Trcb. 

Sprawa wróciła znowu do sądów granicznych. Mick. — Sprawę miał 
słuszną ; i co dziwniejsza , wygrał ją. Krasz. 
INTERES (łaciu. interest idzie o co, hmcIc na tem zależy) oznacza taką 
sprawę, w której idzie albo o czyje osobistą korzyść; albo o zała- 
twienie tego, w czem bez współdziałania innych obejść się nie można, 
np. mieć do kogo interes, przyjść z interesem, lub za interesem, in- 
teres osobisty, interes pieniężny, interes wielkiej wagi, pilnować in- 
teresu, chodzić koło interesów, zajmować się interesami, załatwiać 
intercsa. Być w interesach znaczy to samo co w długach. Śmieszno- 
ścią trąci używanie w tćm samćra znaczeniu francuskiej afery, nie- 
mieckiego geszeftu, lub angielskiego bizinesu. 

Proszę abyś mnie poczekał, aż się uwolniwszy z interesami, do ciebie 
przyjdę. Skar. — Przyjaźń przyjaźnią, a interes interesem. Przysł. — 
Wyjechał w bardzo pilnym interesie. Bohom. — Chętuie ci usłużę, mam 
i ja w tern swój interes. Teatr. — Każda Teresa ma swoje interesa. 
Przysł. — Interes teraz wszystkich najbliższy krewny. Teatr. — Nie ma 
karesu bez interesu. Przysł. — Nie miał tam miejsca mój osobisty inte- 
res. KoŁŁ. — Miał pełno interesów, Mick. — Zająć się gospodarstwem, 
albo interesem. Mick. — Prosił aby do niego przyjechał, i sam na sam 
w interesie swoim rozmówił się. Krasz. 
PROCES (łacin, procesms) oznacza wytoczenie sprawy przed sąd, i pro- 
wadzenie jej według porządku prawem przepisanego. 

Mówi się : mieć z kim proces , rozpoczynać proces , zakończyć pro- 
ces, ciągnie się proces, proces cywilny, proces kanoniczny. 

Nic raz w ich imieniu 

Trwał proces, aż wygrali w szóstćm pokoleniu. Mick. 

Po co proces? sprawa jak dzień czysta. Mick. — Wedle tego planu, 
proces . . . znowu się począł. Krasz. — Dziś może dopiero proces ten wy- 
rokiem wnuków się zakończy.^KaASZ. 
8pra\;rdzi€, patrz: doświadczyć. 
Sprawie* patrz: robić. 
Spratiiedliwoic, sirusznoic* bezstronność*. 

W ogólności przyznanie i oddanie każdemu co jego jest, i do czego 
ma prawo. 
SPRAWIEDLIWOŚĆ (ros. cnpaBc^^JiHBOCTb, czesk. sprawedliwost) jestto 



106 Spra wiedli woś<5. 



ścisłe przestrzeganie praw każdemu słaiących, a tern samem odda- 
nie każdemu tego, co mn na mocy tych praw należy- albo na co za- 
służył , bez względu na osobę , np. święta sprawiedliwość , szala spra- 
wiedliwości, oddać komu sprawiedliwość, domierzyć sprawiedliwości, 
uczynić zadosyć sprawiedliwości Bożej. 

SprAwiedliwość nic inszego nie jest, jedno to każdemu przywłaszczyć, 
co czyje jest. Rej. 

Zacny to klenod (klejnot) sprawiedliwość święta. 

Ta pięknie zdobi króle i książęta. Rej. 

Sprawiedliwość jest najprzedniejszy skarb każdego królestwa. Rej. — 
Jako daszy swej własnej w ciele swćm , tak sprawiedliwości strzegł. Orzech. 
Nie ufa swej sprawiedliwości, kto zlotu od siebie mówić rzecz każe. J. 
Koch. — Sprawiedliwość każdemu co jego jest, dać każe. J. Koch. — 
Sprawiedliwość przyjaciółka skromności i ludzkiego dobra, panna ona 
z nieba, wszystkich innych cnót królowa. 6orn. — Prawo Indzie stano- 
wią dla sprawiedliwości: nie dla tego, żeby się do prawa stosiigąc, nie- 
sprawiedliwie sądzić miało. Gorm. — Wspomagajcie uciśnionego, czyńcie 
sprawiedliwość sierocie, brońcie wdowy. Wuj. ~ Miłujcie sprawiedliwość, 
którzy sądzicie ziemię. Wuj. Mądr. — Prawda wyrosła z ziemi, a spra- 
wiedliwość z nieba pójrzała. Wuj. — Sprawiedliwość rozkaziye aby ni- 
komu krzywdy nie czyniono, ale co czyje jest, dano. Baztlik. — Aza 
nie godzien tego, żeby go z ławicy ruszono, który lepszym rozumie być 
pożytek, niżliby sprawiedliwość. Baztlik. — Fundament pokoju i dobrego 
ludzkiego jest sprawiedliwość, którą ziemia stoi, którą królestwa spokojne, 
trwałe i mocne zostają. Skar. — Przy prawdzie i sprawiedliwości murem 
stanął. Skar. — Ani przyjaźnią, ani postrachem nie dał się od sprawie- 
dliwości odwieść. Skar. — Dla grzechów poddanych, złe urzędnik! prze- 
puszcza sprawiedliwość Boża. Skar. — Jeśli to prawo takie (o kmiotkach) 
ma jaką odrobinę sprawiedliwości, spytaćby praw i obyczajów wszyst- 
kiego świata chrześciaAskiego. Skar. — Trzęsie się ziemia bez sprawie- 
dliwości, bez niej każdego królestwa mury się obalają. Skar. — Kto ku- 
puje urząd, przedąje sprawiedliwość. Klon. — Czy kochasz sprawiedli- 
wość? zachowujesz prawa? Nar. — Szczędzono pochwał, ale się starano 
każdemu ścisłą sprawiedliwość wymierzyć. Jan Śniad. 
SŁUSZNOŚĆ (czesk. sluśnost) od przestarzałego wyrazu slusz, słusza 
(to, do czego komu daje prawo sama natura) tćra się różni od spra- 
wiedliwości , że sprawiedliwość opiera się głównie na prawie pisanćm; 
a słuszność na prawie natury i głosie sumienia. Sprawiedliwość ściśle 
stosując się do prawa, jest zewnętrznym objawem słuszności, na któ- 
rej jako na moralnym piennastku każde prawo opierać się powinno. 
Sprawiedliwość waży na szali to, o czćm wyrok ma wydać ; słuszność 
czuje kto ma racyą, i rozsądza nawet to, co się zważyć nie daje. 



Spra>viedliwość — Sprzect>A/^ieństwo- 107 



Mówi się: sprawiedliwość Boża (nie zad słnsznoóć) wpadć w ręce 
sprawiedliwości (nie zaś słuszności)^ wymierzyć sprawiedliwość (nie 
zaś słuszność), mieć słuszność. 

Słuszność zamyka się pod prawem przyrodzonera ; a sprawiedliwość 
pod prawem pisanćm. Goun. — Czyniąc ten wyrok , bardziej się afektem, 
niż słusznością uniósł. Skar. — Za słuszną przyczyną. Skar. — Rodzi- 
com słuszna nigdy być nagroda od dzieci nie może. Skar. — Zaprawdę 
ma po sobie słuszność. Nuceryn. — Nie da się odwieść od słuszności 
choćby się też świat miał obalić. Nuceryn. — Słuszność coś zacniej szego 
jest od sprawiedliwości ; bo pochodzi z baczenia przyrodzonego i z prawa 
przyrodzonego. Petrycy, — Lepiej przyjaciela, niż Boga i słuszność ura- 
zić. Maks. Fred. — Ja mam słuszność za sobą. Zabł. — Czy nie miał 
autor słusznych powodów do takiego twierdzenia? Jan Śniad. — Ocenił 
słuszność wyrzutów. Mick. 

BEZSTRONNOŚĆ oznacza, że ten kto sądzi, nie ciągnie za żadną 

stroną i nie powoduje się ani przyjaźnią, ani nieprzyjażnią , ani ża- 

dnemi osobistemi względami, lecz samą tylko sprawiedliwością np. 

bezstronność sędziego, historyka, recenzenta, zachować bezstronność. 

Bezstronny a szczćry, 

Dał wyrok nieodwłoczny. Kuas. 

Bezstronną być powinna rządzącego władza. Al. Fel. — Próbka pióra 
bezstronnego obywatela. Książka Kaj. Kwiatk. — Bezstronni potomkowie. 
An. Gor. — Bezstronna potomność. Woronicz. — Bezstronność była głó- 
wną ceclią jego postępowania. Kar. Kaczk. — Jestem sędzia bezstronny, 
i naoczny świadek. Jul. Słów. 

{Sprężysty , patrz: silny. 

Sprośny, patrz: brzydki. 

Sprostać, patrz: módz. 

Spryt, patrz: rozum. 

Sprytny* patrz: zręczny. 

Sprzatii.ąc, patrz: zabić. 

Sprzeeinieiistwo, opór, kontrast, sprzeczność, an- 
tyteza, przekora. 

SPRZECIWIEŃSTWO i PRZECIWIEŃSTWO (ros. eoiipoTHB.7ieHie, czes. 
protiwenstwj) jestto występowanie wbrew przeciwko temu ^ czego kto 
inny chce, co czyni lub rozkazuje, np. duch przeciwieństwa. 
W przeciwieństwie Korego pogiiięli. Wuj. 
Domejki i Dowejki wszystkie sprzeciwieństwa , 
Pochodziły, rzecz dziwna, z nazwisk podobieństwa. Mick. 

OPÓR w statyce oznacza własność ciał tamującą swobodne działanie 
siły, np. opór powietrza. W znaczeniu moralnćm jestto bierne sprze- 
ciwianie się czy przemocy, czy cudzej woli. Przeciwieństwo jest czynne, 
a opór zawsze bierny. 



108 Sprzęci w ieństwo — Sprzęty. 



« Mówi się : daremny opór, stawiać opór, znależó opór, napotkać silny 
opór, idzie co z oporem, przezwyciężyć opór. 

Gdy wiek rześki władał piórem, 

Szły te rzeczy nie oporem. Kras. 

Żaden opór i przeciwieństwo nic cnocie i\jąć nie może. Pilch. 
KONTRAST (łaciii. contra i stare) oznacza stanie przeciw sobie dwócli 
rzeczy wprost przeciwnycli , ale jednej natury, tak żeby jedna spra- 
wiała wrażenie przeciwne drogiej, i jedna przy drugiej alł)o mocniej 
albo jaśniej odbijała, np. twarz piękna i brzydka; osoba śmiejąca się 
i płacząca; strój bogaty i łachmany. 

Głowy charakterowe, z kontrastem oblicza. Mick. 
SPRZECZNOŚĆ oznacza dwa pojęcia lub zdania, z których jedno dru- 
giemu zaprzecza, all>o je zbija. Sprzecznością też jest|, gdy człowiek 
zaprzecza temn, co sam twierdził przed chwilą. 

Mówi się: być w sprzeczności z samym sobą, duch sprzeczności, 
up. gdy kto chwali to, co przed chwilą ganił; albo gdy o jednej 
rzeczy mówi raz, że czarna, a drugi raz, że biała. 
ANTYTEZA jest figura retoryczna zależąca na tern, że dwa przeciwne 
pojęcia ważąc się z sobą jakby na szali, bardziej obrazowo przema- 
wiają do imaginacyi. 

# 

PRZEKORA (ros. nepeKop'b) oznacza rodzaj dziwactwa zależącego na 
tem, że kto jakby na złość, wciąż sprzeciwia się temu, co drudzy 
mówią, lub czynią. 
Użyć nie mogłem tego, co ml jak na przekorę los użyczył. Kras. 

SprzeczKa, patrz: spór. 

Sprzeczność, patrz: sprzeciwieństwo. 

Sprzeczny* patrz: przeciwny. 

Sprzęg-acf, patrz: łączyć. 

Sprzęty, meble* f^rraty, manatki, rnptecie. 

Wszelkie ruchomości do zwyczajnego użycia w domu służące. 

SPRZĘTY oznaczają wszelkie naczynia i rzeczy ruchome, mianowicie 
z drzewa, lub metalu służące do jakiegoś użytku w domowem ży- 
ciu, np. stoły, stołki, łóżka, kufry i t. p. Mogą być sprzęty domowe 
kuchenne, kościelne, gospodarskie. 

Należli między trupami sprzęt rozmaity, szaty też i naczynia bardzo 
kosztowne. Wuj. — Sprzęt wszystek ze złota i srebra. Skar. — Którym 
wszystko, co mógł z jałmużny mieć, i sprzęt domowy dał. Skar. — 
Wszystkie sprzęty kapliczne od złota i srebra. Warg. — Sprzęty roz- 
szarpali i spiżarnie. Birk. — Komórka bardzo uboga w sprzęty ziemskie, 
ale bogata w skarby niebieskie. Bnuc. — Byłeś po dworach między naj- 
droższemi sprzęty. Nau. — Obdarzyli go podarkami z książek i małych 
sprzęcików. Jan Śniad. — Też same widzi sprzęty. Mick. — Nędzne tam 
znajdzie sprzęty domowe. Mick. 



Sprzęty ~ Srogi. 109 



MEBLE (z francaz. meubles, a to z łaciu. mobilia, ruchomości) oznaczają 
sprzęty mniej więcej wytworne, w których z potrzebą łączy się wy- 
goda, ozdoba, gust, albo i zbytek, np. fotele, kanapy, zwierciadła 
i t. p., np. meble mahoniowe, orzechowe, meble na sprężynach, pa- 
ryzkie, wiedeńskie i t. p. Wyraz ten w XVIII wieku wszedł do ję- 
zyka z franenzczyzną i zyskał prawo obywatelstwa. 
Tapicer na meblach zarobił. Kras. 

GRATY (niem. Hausgeriith) mówi się o sprzętach, mianowicie starych, 
a przynajmniej używanych i nie wiele wartości mających. 

Pospolicie chełpią się białogłowy ze swych gratów. Gliczn. — Sprzęt 
domowy pospolicie mówią: grat. Szczerb. — Stare graty. Mącz. — Po 
ómierci rodziców znalazłem między rozmaitemi gratami pod dacliem skrzy- 
nię starą, bez zamku i zawiasów. Kras. — Śmieją się z starych gratów. 
Kras. — Myślę się przenosić z memi książkami i gratami na wieś. Jan 
Śniad. 

MANATKI (z włosk. manata) oznaczają odzienie, bieliznę, pościel, to 
jest to, co można do zawiniątka złożyć, co raczej do osoby, jak do 
domowych porządków należy. 

Zabrać manatki i umykać. Czartor. — Kazano mi jak najspieszniej 
wynieść moje manatki. Hen. Rzew. — Ledwie czas mieli rzucić na wóz 
manatki. Krasz. — Tylko zabierz swe manatki. Kondrat. 

RUPIECIE (włoskie robaccia, stare suknie, gałgany) wyraz pogardliwy, 
oznacza rozmaitego rodzaju sprzęty zużyte, uszkodzone, łatane i w ogól- 
ności małą wartość mające. 

Skrzyneczka białogłowska do rupieci. Knap. — Pobrałem z sobą mat- 
czyne rupiecie. W. Por. — Trocę domowych rupieci. Zimor. — Poobkła- 
dać się tysiącznemi rupieciami. Włodek. — Wśród tych rupieci siedziała 
średniego wieku kobieta. Krasz. 

N przyj ac* patrz: kochać. 

Spuszczać się na kog-o, patrz: polegać. 

iiredni, patrz: mierny. 

iirodek* patrz: sposób. 

Srog-i, okrutny, suroii^y, icislry, groźny, nieubłaga- 
ny, nieludzki, krwawy, dziki, barbarzyński, dra- 
pieżny, zażarty 9 rozjuszony, rozbestwiony, tygrysi, 
krokodyli, krwiożerczy, nieużyty. 

SROGI (słów. cparB, ros. ciporift) daje wyobrażenie przeciwne łago- 
dnemu i mówi się o tym, który w postępowaniu, a mianowicie 
w karaniu jest bardzo ostry, i nic płazem nie puszcza. 

Mówi się: człowiek srogi, mistrz srogi. I^zenośnie: ból srogi, 
wiatr srogi. 

Gdy srogi był, widziałeś jawnie iskry w oczach jego. Orzech. — Te- 
goć nie wydrze nieprzyjaciel srogi. J. Koch. — Jak lwica sroga libijskiej 



1^10 SrogL ^_ 

pustyni. J. Koch. — Żeglarzom twarze bladną, serce zdjął strach srogi. 
J. Koch. — Na inne łaskawy.... a sam na się srogi. Skab. — Świat 
srogi, świat przewrotny. Karp. 

Przyjdzie ta chwila, nie minie nikogo, 

Kiedy śmierć władzę swą rozciągnie srogą. An. Gob. 

Widzę, że wzrok coś nie srogi. Pol. 
OKRUTNY (czesk. ukrutny, łaciii. cnidelis) mówi się o tym, który znaj- 
duje apodoł>aiiie w zadawania najsroższych mąk i cierpień ; który nie 
może się nasycić widokiem łez i knvi ; który nie tylko z zimną krwią, 
ale z szatańską jakąś rozkoszą pastwi się nad swoją ofiarą. Srogość 
może być i przy^ dobrem sercu, a okrucieństwo zawsze złego gerca 
dowodsi. 

On okrutny szatan był zburzon, zniszczon, a na ziemię potłoczon. Rej. — 
Nie skaziy na śmierć okrutną człowieka dobrego. J. Koch. — Wyrwij 
mnie z rąk okrutnych nieprzyjaciół moich. J. Koch. — Lud swój z okru- 
tnej ręki wybawił. J. Koch. 

Nieprzyjaciel mój, jako lew okrutny, 

Szuka mej duszy, aby ją mógł zgładzić. J. Koch. 

A co takich było Maryj, które dla Pana Chrystusa, okrutnych mąk, 
srogiej a straszliwej śmierci nic się nie bały. Gobn. — Słusznie to cier- 
pim, bośmy też na brata okrutnemi byli. Skab. — Zwierz okrutny pożarł 
mi Józefa. Skab. — Oniewliwy jako łew i okrutny jako niedźwiedź. 
Skab. — Są niektórzy panowie tak okrutni, że nie inaczej używają kmieci 
swych, jedno jako bydło. Modbz. Bazyl. — Okrutna Fillis. Szymon. — 
Jakby się nie z tej matki, ale z wilczycy jakiąj porodzili , tak byli i są 
okrutnemi. Bibk. — Bestya okrutna, nad którą puszcze babilońskie, abo 
afrykańskie piaski, okrutniejszej nie widywały. Bibk. 

Ja to zawsze mówiłam ludziom: być nie może 

Tak okrutny jak mówią: on stworzenie boże; 

On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła. Mick. 
SUROWY (slow. eyi^B-B, ros. cypoauH, czesk. surowy) właściwie zna- 
czy niegotowany, nie pieczony, np. mięso surowe, kartofle surowe. 
Przenońaie znaczy nie pobłażający, nie czyniący najmniejszej powol- 
ności już to innym, już samemu sobie, np. ojcieo surowy, mistrz su- 
rowy, człowiek surowego życia, reguła surowa. 

Odwróć od mych grzechów surową twarz swoje. J. Koch. — Pustelnicy 
którzy bogomyślny, a surowy żywot wiodą na puszczy. Wuj. — Opat... 
nieco surowy był na bracią. Skab. — Surowy żywot i ciasny wiódł na 
wsi. Skab. 

Gdzie owa skromność? gdzie on wstyd surowy? 

Który zalecał dawne białogłowy. Nab. 

Rzucił wzrok surowy. Mick. 

Miał za dozorcę księdza, który go pilnował, 



Srogi. m 

I w dawnej surowości prawidłach wychował. Mick. 

U ojców bywała reguła surowa. Poł. 
ŚCISŁY, jako syoonim srogiego, znaczy zamknięty w karbach, trzyma- 
jący co jakby w kleszczach, nie odstępujący ani na włos od prawideł, 
od zasad, od prawdziwego znaczenia, np. ścisła karność, zakon ścisłej 
reguły, ścisły egzamen. W znaczeniu dokładnego patrz: dokładny. 

Starano się każdemu ścisłą sprawiedliwość wymierzyć. Jan Śniad. 
GROŹNY (słów. rposbHi, ros. rpo3Huft,]^okrutny, czesk. hrozny) mówi 
się o tćm, co w przyszłości zapowiada czy surową karę, ozy srogie 
obejście się, czy niebezpieczeństwo , które już wisi nad nami. Mogą 
być tedy groźne słowa- groźny rozkaz, groźna twarz, postawa, groźny 
zwierzchnik, groźny nieprzyjaciel. 

Jan Tarnowski groźnym 'hetmanem był, nie tyle, ile być groźnym chciał, 
ale ile musiał. Orzech. — Chciał światu wszystkiemu groźnym być. 
J. Koch. — Byli nasi Turkom groźni kiedyś. Stbyjk. — Groźny na żonę, 
kto nie ma swej żony. Rys. — Pod groźną panią nędzne będziesz życie 
wiodła. Dmoch. — Ten zapał mistrza, to groźne oblicze. Mick. — Gier- 
wazy groźny ręką, językiem Protazy. Mick. 
NIEUBŁAGANY mówi się o tym, którego ani prośby, ani łzy, ani nic 
na świecie nie zdoła ubłagać, to jest doprowadzić do tego, aby w naj- 
mniejszym punkcie od swojej surowości odstąpił, np. nieubłagana 
śmierć, nieubłagane wyroki, nieubłagany sędzia, nieubłagana logika. 
Nieubłagany jednak może nie mieć srogości w sercu, ale gdzie idzie 
o zasadę, o sprawiedliwość, tam wszelkim uczuciom zamilknąć każe. 

Śmierć nieubłagana. J. Koch. — Leniwym jest do gniewu, ale jak się 
rozgniewa, nieul)łaganym. Birk. 
NIELUDZKI znaczy wyzuty ze wszelkich uczuć ludzkości, np. nieludz- 
kie obchodzenie się, nieludzkie serce, nieludzkie okrucieństwo. Używa 
się tylko wtenczas, gdy się stosuje do ludzi. 

Dla tej nieludzkości i tyraAskiego aerea.... nie może nic dobrego od 
nich czekać.... królestwo każde. Skar. — Boże! aby się takich, jako 
monstrów jakich, mało najdowało, którzy sroźej, niźli bestye, nieludzkości 
i krwi rozlania pełni są. Skar. — Nieludzkość i nad własnym się ojcem 
nie zmiłuje. Skar. — Byli tak okrutni na sługi Boże i nieludzcy. Skar. 
KRWAWY (słów. KpiBas^B, ros. KpoBasuft, czesk. krwawj^) właściwie 
znaczy oblany krwią. Przenośnie bierze się w znaczeniu takiej sro- 
gości, która krwi ludzkiej pragnie i nasycić się nią nie może. Wy- 
rażenia: praca krwawa, pot krwawy, nie są synonimami srogiego. 

Człowiek krwawy, który rozlewa niewinnie krew ludzką. Wróbel. 

Mąż okrutny, ręki krwawej. 

Nigdy twarzy twej łaskawej nie ma uznać. J. Koch. 

Mężem krwawym i zdradliwym brzydzi się Pan. Wuj. — Mało dokazał 
mieczem Drakon krwawy. Nar. — Tu nie zaszła żadna bitwa krwawa. Mick. 



115 Srogi. 

DZIKI (słów. AHKi>, ros. AHKiity czes. diwy) mówi się właściwie o zwie- 
rzętach żyjących w stanie natnry, to jest nie przyswojonych i nie- 
ugłaskanych przez człowieka. Ztąd przenośnie używa się na oznaczę 
nie takiej srogości, jaka tylko drapieżnym zwierzętom jest właściwa. 
Zwierz dzikie lud dziki, hordy dzikie. 

I konia młodego nauczysz, i zwierza dzikiego nskromisz. Skar. — Może 
dziki zwierz mi życia nie uszkodzi. Karp. 

BARBARZYŃSKI (łacin, barharus) znaczy wbrew przeciwny cywilizacyi. 
Grecy i Rzymianie zwali barbarzyńcami wszystkie obce narody. W hi- 
storyi, barbarzyńcami zowią się ludy, które zalały państwo Rzymskie, 
jak Hunnowie, Wandalowie i t. p. Ztąd barbarzyńskiemi zowiemy 
ludzi i narody, których serca i obyczajów nie złagodziła religija 
i cywilizacya. 
Te barbarzyńskie mniemania obalają ludzkiej natury godność. Ks. Karpo w. 

DRAPIEŻNY, mówi się o zwierzętach i ptakach, mających pazury 
i szpony, któremi zdobycz swą pożerają i szarpią, czyli drapią. Ptak 
drapieżny, zwierz drapieżny. 

Jaku drapieżny wilk. J. Koch. — Którzy do was przychodzą w odzie- 
niu owczóm, a wewnątrz są wilcy drapieżni. Wuj. — Sępy drapieżne. Banial. 

ZAŻARTY, mówi się o zwierzętach drapieżnych, które z taką wściekło- 
ścią pożerają swą zdobycz, iż wydrzeć jej sobie nie dadzą z paszczy, 
choćby nawet śmierć ponieść miały, np. wilk zażarty, lew zażarty. 
Przenośnie mówi się: wróg zażarty, w zemście zażarty. 

Zażarty jak wilkołak. Przysł. — Otóż skończony spór wasz długi i za- 
żarty. MiCK. 

ZAJADŁY (od jad) mówi się o rozdrażnionym do najwyższego stopnia 
zwierzęciu, które aż pieni się i niby jadem zieje. 
Tu rozpacz, a tu nadzieja zwycięsti^^a 
Zajadłym tłuszczom dodawały męstwa. Kras. 
On do mnie, ja do niego, rwiemy się zajadli. Kras. 
ROZJUSZONY (od jucha) wyraz gminny, mówi się o zwierzętach dra- 
pieżnych, które krew doprowadza do takiej wściekłości, że mordują 
i szarpią wszystko, co się nawinie. 

Temi słowy rozjuszony, znowu kazał go na krzyżu zawiesić. Skar. — 

Ryknął Gaudenty jak lew rozjuszony. Kras. — Rozjuszeni rycerze. Kras< 

ROZBESTWIONY znaczy nienasycony w okrucieństwie, lub zwierzęcych 

uciechach, jak drapieżna ł)estya, gdy we wściekłość wpadnie. 
TYGRYSI i KROKODYLI używają się tylko w poezyi, i to rzadko, 
i oznaczają okrutny jak tygrys, lub krokodyl. 
Nasyć serce krokodyle. Jul. Słow. 
Spróbuj czy moja cię śmierć nie uleczy, 
I tygrysiego serca nie nakarmi. Jul. Słow. 
KRWIOŻERCZY mówi się o zwierzętach drapieżnych, które krwi są 



Srom ~ Stado. H:^ 



nieByte. Ztąd przenodnie znaczy tuk okrutny, że jak zwierz gotówby 
pić krew ludzką. 
firoin, sromota* patrz: wstyd. 
i^roitiotiiy, patrz: haniebny. 
Stadło* patrz: małżeństwo. 
mado* trzoda, obora* dobytek, owrzariiia* tabun. 

Gromada zwierząt, lub ptaków. 
STADO (slow. CTa^^o Ostr. Ewan. ros. eTa;^o, ezesk. stado) w og^ólnośei 
liczna gromada zwierząt lub ptaków, czy domowych, czy dzikich. 
Mianowicie zad stosuje się do koni. 

Mówi się: stado kaczek, gęsi, kawek, wilków, chodzić lub latać 
stadami, zbierać się w stada. 

Oto idzie Rachel z stadem awym. Bibl. Zof. (piso w. dzisiej.) 
Z tego Btada, mniemacie, że się który przyda 
Do posługi ojczyzny? Jan Koch. 

Stada igrają przy wodzie. J. Kocu. — Koni stada niezliczone. J. Koch. — 
Iż było o gromnicach, kiedy wilcy stadem chodzą. Oorn. — Gdzie wielkie 
stado, psów wiele trzeba. Knap. — Jeden kot stada myszy się nie boi. 
Knap. — Jedna owca parszywa, wszystko stado zarazi. Knap. — Jak 
ptak za stadem leci. W. Pot. — Nad głowami krążą kruków stada. 
MicK. — Stada dzikich gęsi szumią po nad lasem. Mick. — Koń stada 
Sobieskich z konopiastą grzywą. Pol. 
TRZODA (słów. Hpt;^a, w najściślejszćm znaczeniu do owiec i kóz się 
stosuje. Ale obejmuje razem i bydło. Konie, ani dzikie zwierzęta, oraz 
ptaki trzodą się nie zowią. Za to nierogacizną zowie się trzodą chlew- 
ną. Przenośnie mówi się: trzoda Chrystusowa. 

Pasterze są, którzy czują nad trzodą Pańską. Wuj. — Miał trzody 
owiec, i bydło, i namioty. Wuj. — Kto trzodę pasie, a mleka trzody nie 
pożywa? Wuj. — Parszywa owca wszystkę trzodę zaraża. Skar. — Pa- 
sterzowi dobremu to należy, aby nie tak wiele o sobie, jak o trzodzie 
myślił. Bazyl. — Kościół jest lud do kapłana skupiony, trzoda do paste- 
rza przypojona. Skar. — Kozy, ucieszne kozy, ma trzodo jedyna. Rend. — 
Skaczą wesołe traody po wzgórkach zielonych. Nar. — Paśli na górach 
liczne ojca trzody. Dmoch. — Tu owiec trzoda becząc w ulicę się tłoczy. Mick. 
OBORA (czes. obora) właściwie budynek na pomieszczenie bydła roga- 
tego. Bierze się jednak za samo bydło. 

Gdy na polu zginie, w oborze pozdycha. Rej. - • Wpuścić wilka do 
obory. Knap. — Z swej obór}' ma mięso. Karp. 

Najlepiej z wieczora, 
Gospodarz widzi w jakim stanie jest obora. Mick. 
DOBYTEK (słów. ^^oóut^k^b, czesk. dobytek) znaczy ogólnie wszelkie 
zwierzęta domowe, a głównie bydło. 

Opatriye swój dobytek. J. Koch. — Zajęli dobytek i pędzili do domu. 

n. 8 



114 Stado — Stałość. 



GwAG. — Masz dobytek, przyglądajie go. Wuj. — Powódź wszystkie 
zboża zabrała w polach, i nie tylko zboże, ale i dobytek. Biel. — Słomą 
i sianem napełniaj gumna, abyś miał czem żywi^^ w obfitości dobytek. Kras. 

OWCZARNIA (ros. OBiapHfl) oznacza budowlę wyłącznie dla owiec 
przeznaczoną. Ztąd bierze się za sarnę trzodę owiec. Przenośnie ozna- 
cza zgromadzenie chrześcian pod zwierzchnością pasterza. 

Takich pismo wilki drapieżnemi zowie, którzy nie drzwiami, ale przez 
dach, a dziurami do tej świętej owczarni pańskiej włażą. Rej. — Owca, 
która z owczarni wychodzi, w paszczękę wilczą wpada. Skar. — Niech 
wezmą owcę najlepszą z owczarni. Karpin. 

TABUN, wyraz prowincyonalny, używany na Ukrainie, znaczy liczne 
stado koni stepowych. 

Ej, tyś tabun przypędził kozacze. Boh. Zal. — Przelatiyą, jak tabun 
rumaków po stepie. Mick. 

Stałość* statek, niernosc, stateczność, ury^trwanie. 

* * 

STAŁOŚĆ, (ros. nocTOAHCTBo, czes. stalost) oznacza taką moc woli, którą 
obdarzony człowiek nietylko się nie zmienia w swoich uczuciach, 
zasadach i postanowieniach, ale w największych przeciwnościach na 
duchu nie upada. lunemi słowy, jestto nieugięta moc woli w tćm, co 
rozumne i szlachetne* 

Mówi się: stałość umysłu, stałość charakteru. Bierze się tylko na 
dobrą stronę, bo stałość w złćm nazywamy uporem. 

Wielki to klenot, (klejnot) kto to w sobie czi\je: 

Stałością pisze, cnotą pieczętuje. Kej. 

Podpierąjże się mocnem drzewem stałości swojej , a noś Chrystusa nie 
tylko na ramionach swoich, ale ustawicznie i w sercu swojem. Rej. 

Stałość w przygodzie wielka pomocnica, 

Bo każda przez nią złomi się tęsknica. Rej. 

Ty wejrzyj na mię, a w trudności. 

Dodaj mi serca i stałości. J. Koch. 

Upór taki, który się ku rzeczy dobrej ściąga, mamy zwać stałością. 
GoKN. — Niewzruszona wierność i potężna stałość. Herburt. — Do- 
świadczyć chcąc twojej stałości. Jagód. — Wszystko stałością przełamać 
starali się. Ust. K. — Stałość umysłu, cechą jest prawego męża. Kras. — 
Mawiali stoicy, iż stałość człowieka wszystko przewyższa. Karp. — Twoim 
będę naukom winien stałość duszy. Goreć. — Pochwalam cię, że masz 
więcej od drugich stałości w znoszeniu biedy. Mick. — Może stidością 
na jej wzajemność zarobię. Mick. — Taka była dla Zosi Dobrzyńskiego 
stałość. Mick. 
STATEK, wyraz potoczny oznacza dobre prowadzenie się człowieka, 
który złych nałogów nie ma, w złe towarzystwo się nie wdaje, wszel- 
kiej płochości się strzeże, a w całćm swojćm postępowaniu okazuje 



Stałość - Śtaly. H^j 



dojrzałość, chociażby nawet w młodym wieku. Stałość odnosi się do 
cliarakteru, zasad, uczuć; statek do życia praktycznego i obyczajów. 

Przy statku czasem żarty być muszą. J. Januszów. 

Tćm się świat słodzi, 

Gdy koleją statek i żart chodzi. J. Kocn. 

Dziecinnych się igrzysk, statek nad lata zachowując, wystrzegał. Skar. — 

Wielki statek po sobie pokazał, a nigdy sie jako trzcina żadnym wia- 
trem nie zachwiał. Skar. — Gdy w tymże statku trwała, wzięto ją do 
więzienia. Skar. — Ruszyć się w statku swym nie dał, Skąr. — Udają 
upór za nieporuszony statek. Leszcz. — Statek czyni dostatek. Rys. — 
Statek z powagą w mężne serce jego wlała. Kasp. Tward. 

Kiedyśmy w szczęściu, wszystko id^e snadnie: 

W nędzy i statek i rozum odpadnie. Kras. 

Statku mało. Nar. 
WIERNOŚĆ (słów. i ros. BtpHocTb, czes. wirnost) jest tak niezmienne 
przywiązanie czy do osoby, czy do sjirawy, czy do zasady, że jej za 
nic w świecie nie odstąpi i nie zdradzi, np. wierność małżeńska, wier- 
ność sługi, wierność poddanych, przysięga wierności. Pies zwykle 
uważany jest za godło wierności. 

Słudzy powinni zalecać się panom wiernością, pilnością, życzliwością. 
Skar. — Czemże za wierność nagrodzę? Mick. 
STATECZNOŚĆ jest rodzaj stałości, która przychodzi z wiekiem i doj- 
rzałością umysłu, kiedy człowiek ściśle trzymając się raz obranej 
drogi, nie zbacza z niej, ani na lewo, ani na prawo. 

Aby się zaostrzały serca, a myśli nasze, w tej stateczności naszej. Rrj. 

By była Penelopa tkaneczek nie tkała, 

Trudnoby swą stateczność była zachowała. Risj. 

Taka w dobrćm stateczność na czterech cnotach jako na węgielnych 
kamieniach stoi. Skar. — Nie mogła kamiennej jego stateczności postra- 
chem zwątlić. Skar. 
WYTRWANIE jest pozostanie do końca takim, jakim kto być zaczął. 

Mówi się tylko: wytrwanie w dobrćm. 

Wytrwanie w dobrem aż do końca. Skar. — Wytrwanie a dokonanie 
w dobrćm nie za naszą wysługą idzie, ale na szczćrej jest łasce Bożej. 
Skar. — Nie wszystkim Pan Bóg daje wytrwanie do końca. Skar. 
H^ytrwalrośc* patrz: cierpliwość. 
Stalry* stateczny-* nieufi^icty, nfezacliwfaiiy* iifeziro- 

miiy, iivytriiral'y, i^¥ytrzyinal'y. 
STAŁY (czes. stały) pod względem materyalnym znaczy nie zmienia- 
jący położenia, np. gwiazda stała. Pod względem moralnym mówi 
się o człowieku z charakterem, który nie tylko niechwieje się za 
lada wiatrem jak trzcina, ani się obraca jak chorągiewka; ale przy 
swoich zasadach, uczuciach i postanowieniach stoi mocno jak skała, 

8* 



lic Staiy. 

o którą się rozbijają fale, a wśród największych przeciwności nie 
upada na duchu. 

Mówi się: mąż stały, charakter stały, umysł stały, stały w przy- 
jaźni, w postanowieniu, w miłości. 

Jest człowiek stały, by cedrowe drzewo, 

Nie nakrzywi się w prawo, ni na lewo. Rej. 

Wiarę przyrzeka, miłość obiecuje stałą. WęousR. 

Możebym prośby przyjęła twoje, 

Ale czy będziesz mi stały? Mick. 
STATECZNY (czes. statećny znaczy mężny) mówi się o człowieku doj- 
rzałego umysłu, w którym niema nic płochego, który przebył już 
burze młodości i stanąwszy na dobrej drodze , na manowce z niej 
sprowadzić się nie da. Może być i młodzieniec stateczny, jeżeli w nim 
moralna dojrzałość uprzedzi lata. 

Ale postanowiwszy w sobie taki piękny, pomierny, a poważny żywot .... 
stójże mocno przy nim, nie. unośże swej statecznej myśli ani na lewo, 
ani na prawo od niego. Reu. — Stateczny umysł pamiętaj zachować. 
J. Koch. — Małżonka stateczna nie tylko się ma starać aby poczciwie 
żyła; ale też aby nikt o niej żle rozumieć nie mógł. Gorn. — Bądźcie 
stateczni a nieporuszeui , obfitując w robocie pańskiej. Wuj. — Mieczy- 
sława starym nazwano .... że był z młodu zawsze stateczny i poważny. 
Błażow. — Czasby mu już być statecznym, a nie jest Knap. — Sta- 
teczne męża cnotliwego serce. Nar. — Gospodyni dobra, osoba stateczna 
i posażna. Mick. 
NIEUGIĘTY, przenośnie używa się na oznaczenie takiego hartu męzkiej 
woli, który jak żelazo, prędzej się złamie niż zegnie, np. nieugięty 
charakter. 

Mąż nieulękły w boju, nieugięty w cnocie. Kant. Tymow. — Charakter 
był nieugięty. Krasz. 

Tyś nieugięty, jak prorok Jordanu, 

Bronił czci Bożej i dobra kościoła. A. S. Kras. 

Malowała się w nim żelazna, nieugięta wola. Hen. Sienk. 

NIEZACHWIANY, przenośnie używa się na oznaczenie takiej stałości, 

której obrazem zmysłowym jest mocny dąb, co nietylko się nie zegnie, 

ale żadnym wiatrem i burzą zachwiać się nie da, np. niezachwiana 

wierność. 

NIEZŁOMNY znaczy niepodobny do złamania, nie mogący się złamać. 

Mówi się o takiej żelaznej stałości, której ani czas, ani przygody, 
ani żadne przeciwności nie złamią, np. niezłomny charakter, niezłomne 
postanowienie. 

Kosztowało mnie to wiele czasu i pracy, a wymagało wytrwałości nie- 
złomnej. TitENT. — Niezłomna wola nieraz cię opuści. Siemień. — Wy- 
trwam, jak ludzie niezłomni. Jul. Słow. — Niezłomna wola uginać się 



stały — Stan. 117 



nie przywykła. Krabz. — Do tego potrzeba silnej woli i niezłomnego posta- 
nowienia. KlESZK. 

WYTRWAŁY (czes. wytrwały) pod względem materyalnym znaczy za- 
liartowany w znoszeniu trudów, głodu, mrozów, upałó\y, i wszelłtiego 
rodzaju niewygód. Pod względem moralnym mówi się o tym, którego 
ani czas, ani przeszkody i trudności nie odwiodą od przedsięwzięcia, 
nie zrażą i nie zniechęcą, który wziąwszy się do czego z zapałem, 
nie staje w połowie drogi i rąk nie opuszcza, ale poty na nowe się 
siły zdobywa, póki nie dojdzie do celu, i nie dokona tego, co sobie 
zamierzył. 

Łokietek szczupły, lecz wytrwały w bojacli. Ntemc. 
WYTRZYMAŁY mówi się o t^m, co długo i bez uszkodzenia może wy- 
trzymać nacisk czy siły materyalnej, czy udręczeń moralny cłi. Mię- 
dzy wytrwałym i wytrzymałym ta zachodzi różnica: wytrwały nie 
ustaje w działaniu i nie zraża się trudnościami, a siłą woli zbrojny, 
choćby mu się raz jeden i drugi co nie udało, bierze się do tego raz 
trzeci i dziesiąty; wytrzymały zaś ma się raczej biernie, zniesie naj- 
cięższe ciosy, ugnie się, ucierpi, przeboli, a zniszczyć się nie da. Wy- 
trwały, do końca a przynajmniej długi czas wytrwa; wytrzymały, 
działanie i nacisk największej siły wytrzyma. 

Mówi się : wytrzymały w postanowieniu (nie zaś wytrzymały), kilka 
lat wytrwałej pracy (nie zaś wytrzymałej). 

Podhalanie na największe trudy wytrzymali. Zejszner. 
Stan, poiroźenfe, professya, kasta. 

STAN (z łacin, status słów. i ros. CTan^B namiot, w tćm znaczeniu w biblii 
kr. Zofii) oznacza pewną warstwę społeczną, lub zawód życia, w któ- 
rym się kto urodził, albo który sobie obrał, np. stan rolniczy, duchowny, 
rycerski, wojskowy, miejski, małżeński, kupiecki, rzemieślniczy, obrać 
sobie stan, obowiązki stanu, powaga stanu, świętość stanu, różność 
stanów, kontent ze swego stanu, żyć nad stan, stany państwa. Zo- 
wiemy też stanem to położenie lepsze, lub gorsze, w jakićm się co 
w danej chwili znajduje, np. stan zdrowia, stan majątku, stan inte- 
resów, stan kraju, stan umysłu, być w dobrym stanie, doprowadzić 
co do najlepszego stanu, kwitnący stan, opłakany stan, stan włościan. 

Prawodawca nie dobry, który nie obmyśla, żeby wszystkie stany Rzplitej 
w zgodzie zachowane były. GtOrn. — Stany koronne. Gorn. — Rodzaj 
ludzki na trzy stany rozdzielony jest: na modlących się, na broniących 
i na robiących. Skar. — Cudzego nie pragnąc, na swoim stanie i powo- 
łaniu przestawał. Skar. 

Różne Bóg stany chce mieć na tym świecie. 

Króle, książęta, pany, szlachtę, kmiecie. Żeol. 

Ustępowali z drogi Wielmożnemu Panu, 

Lepsi i urodzeniem i powagą stanu. Kras. 



118 Stan — Starać się. 



Znałem go, ale w nędzy ; jam znał w dobrym stanie. Kras. — Nic się 
z moim lepszego nie zrobiło stanem. Karp. — Tak ogólne powinności 
cbrześeiańskie, jak obowiązki obranego stanu. Zvg. Fbijń. 
UŻYCIE wyrazu stan w znaczeniu państwa, weszło do jeżyka w drugiej 
połowie XVIII w. Rada stanu, Radca stanu, więzień stanu, zbrodnia stanu. 
Próżno się stan mniemaną potęgą nasrożył, 
Który na gruncie cnoty rządów nie założył. Kras. 
POŁOŻENIE, jako synonim stanu, jest taki zbieg okoliczności, że czło- 
wiek cbąc nie clicąc od nich zależeć musi. 

Mówi się: położenie przykre, smutne, krytyczne, być albo znajdo- 
wać się w takićm a takićm położenia. Lecz nie można powiedzieć 
położenie zdrowia, chociaż się mówi stan zdrowia^ ani też nie jestem 
w położeniu , chociaż się mówi : nie jestem w stanie. Nie mówi się : 
żyć nad położenie, chociaż mówi się : żyć nad stan. Położenie w zna- 
czeniu miejscowości nie jest synonimem stanu. 

Położenie było krytyczne. Kras. — Prace moje stosować muszę nie 
tylko do zdolności, ale najbardziej do mego położenia. Kołł. — Potrzeba 
było prawdziw^ej wielkości duszy, aby takiego położenia nie nadużyć i nićm 
się nie zepsuć. Krasz. 
PROFESSYA (łacin, professio) oznacza rzemiosło, które kto zrobił sta- 
nem swoim i stałćm zatrudnieniem życia. Professya w języku kościel- 
nym oznacza wykonanie ślubów zakonnych, i nie jest synonimem stanu. 
Kiedyś się dobrze poduczył, wiele tćm sobie pomożesz, kiedy ujrzysz 
rozmaite ludzie tejże professyi. Gorn. 
KASTA (z portugal, lecz do naszego języka weszła z fran.) oznacza 
klassę ludzi zamkniętą w sobie i wyłączającą wszystkich, którzy się 
• nie w niej urodzili, np. kasta mandarynów w Chinach, należeć do 
jakiej kasty, przesądy kastowe. 

Chcesz wierzyć jeszcze w kasty, w kości prababek. Zyg. Kras. 
Stąpać, patrz: iść. 
Starać »fc, dbać, usl-łowac, troszczyć się, ubiegrac »fc, 

dobijać »fc, silić się, sadzie się. 
STARAĆ SIĘ (ros. cTapaTbCH, czes. starati se) znaczy chcieć czego do- 
kazać, nie szczędząc pilności, ni czasu, i czyniąc ze swojej strony 
wszystko, co od nas zależeć może. 

Starać się, ponieważ zniszczeć musi ciało. 
Aby imię przynajmniej, po nas tu zostało. J. Koch. 
Starał się przez posły swe, między któremi pierwszy był Sukin, o kró- 
lewnę Katarzynę. Gorn. — Starajcie się, abyście przez dobre uczynki, 
pewne czjiiili wezwanie i wybranie wasze. Wuj. Piotr. 2. — Sam się 
pilnie starał, aby codzień był lepszy. Skar. — Starajmy się o lepsze 
z swej strony porządki. Biel. — A tak usta'«icznie trzeba się o to starać, 
abyśmy ile możemy, drugim dobrze czynili. Bazyl. Modrz. 



Starać się. 119 



DBAĆ (czes. dbatj) znaczy czać i okazywać, że naa co obchodzi, że 
tego lekce nie ważymy, owszem szczególną na to dajemy bacznoóć. 

Kto ma swego chleba, ile człeku trzeba, 

Może nie dbać o wielkie dochody. J. Koch. 

Na żadną trwogę, ani dbaj na strzały, 

Któremi sieje przygoda w dzień biały. J. Kocu. 

Bez czego być mogę, mogę nie dbać o to. J. Koch. — Nie będzie dbał 
na żadnego osobę Bóg. Wuj. — Wielka to mądrość, dla dobra większego 
o mniejsze i nikczemne rzeczy nie dbać. Skar. — Nie dbam o gwiazdy, 
kiedy księżyc świeci. Rys. — On dba o to, tak jak pies o piątą nogę. 
Przysł. — Nie będę dbał nic o to, co chcę będę czynił. Kras. — Nie 
dbał, że w progu jęczy wdowa i sierota. Migk. 
USIŁOWAĆ (słów. ycHJiOBaTH Mikł., czes. usilowatise) znaczy dobywać 
wszystkich sił moralnych i fizycznych, a zatćm starać się usilnie. 

Wszystek lud, który był z Joabem, usiłował obalić mury. Wuj. — Im 
bardziej postąpić usiłował, tern mniej z miejsca postępował. Skar. — Zgon 
wraca je do nikczemności , z której się niesłusznie wydobyć usiłowały. 
Dmoch. 
TROSZCZYĆ SIĘ znaczy zajmować się czem, biorąc zanadto do serca^ 
czyli mając w duszy naszej ciągły o co, łub o kogo niepokój. Kto 
stara się, dba, usiłuje, ten może nie tracić spokojności wewnętrznej ; 
kto zaś troszczy się, temu wewnętrzna troska odpoczynku nie daje. 

Sam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje się z nieba, 

Kiedy się człowiek troszczę, więcej niżli trzeba. J. Koch. 

Nie troszczcież się tedy mówiąc: cóż będziem jeść, albo co będziem 
pić, albo czćm się będziem przyodziewać. Wuj. — Marto, Marto, troszczysz 
się i frasigesz około bardzo wiela, ale jednego potrzeba. Wuj. — O jutro 
nie wiele się troszczy. Krasz. 
UBIEGAĆ SIĘ znaczy biedź z kim w zawody, starając się go prze- 
ścignąć, dla otrzymania przed innemi tego, do czego wespół z nami 
zmierzają, np. ubiegać się o pierwszeństwo, o nagrodę, o palmę, 
o posadę i t. p. 

Przedtem o śmierć, dziś się o biskupstwa ubiegają. Skar. — Uniwer- 
sytet .... przyprowadziłeś do szczytu sławy, o którą się inne dopiero ubie- 
gają. Linde. — Ubieganie się młodzi krajowej o stopnie i zaszczyty aka- 
demickie. Jan Śniad. — Ubiegano się wszędzie za nowością, wyszydzając 
starożytne obrzędy, zwyczaje i ustanowienia. Jan Śniad. 
DOBIJAĆ SIĘ czego, znaczy usiłować czego dostąpić jakby przebojem, 
to jest: przezwyciężając wszelkie przeszkody i trudności. 

Przodkowie nasi mieczem się dobrali o berło. Nar. — Hetman głośno 
dobijał się o przywrócenie dawnej władzy buławom. Ustaw. 
SILIĆ SIĘ, znaczy dobywa4i wszystkich sił, czyli tak je natężać, że już 



120 Starać się — Stary. 



8ą prawie na punkcie zerwania się. Ztąd wysilać się znaczy ustawać 
na siłach, z powodu ich wytężenia. 

Których na to się zloóć sili, 

Żeby ją w łyżce wody utopili. Kochów. 

Próżno się ich pióro z twojem równać sili. Trcb. — Kto się bardzo 
sili, prędko ustać musi. Frbdr. — Silimy się na nowe słów wynalazki, 
psując i zarażając język. Jan Śniad. 
SADZIĆ SIĘ NA CO, USADZAĆ SIĘ, znaczy dobywać wszystkich sił, 
ażeby albo czego koniecznie dokazać, albo się na coś niezwykłego 
zdobyć, np. sadzić się na słowa, na przyjęcie. 

Człowiek srogi na to się usadził. 

Aby mię zagładził. J. Koch. 

Sadzą się gwałtem na to, aby w tem tam kąkol należli, abo co podo 
bnego do kąkolu. Oorn — Sadzą się na wielkie rzeczy, będąc prostemi 
żakami. Glicz. — Nie sadzili się nasi przodkowie na stroje. Zbylii'. — 
Nikt się piędzią nie mierzy, i każdy się sadzi czynić więcej, niż może. 
Jabł. — Na słowa nie wiele się sadził. Dmoch. 
Staranny, patrz: pilny. 

Stary, dawny, sędziwy, niwy, podeszli", zg^rzybial'y, 
starożytny, starodawny, staroświecki, staropolski, 
odwieczny, przedpotopowy, niepamiętny, przesta- 
rzairy, zast««irzalry, zadawniony, zużyty, chroniczny, 
letni. 
STARY (słów. crap-b, ros. cTapbift, czesk. starj^) maluje dwa wyobra- 
żenia jedno przeciwne młodemu, drugie nowemu. W pierwszym razie 
stary oznacza ostatnią epokę życia zaczynającą się tam, gdzie się 
wiek dojrzały kończy, np. stary człowiek, stara kobieta, stary wół, 
stary orzeł i t. p. W drugim razie stary oznacza to, co wiele lat prze- 
trwało, co od długiego czasu albo się zużyło i nadwątliło, albo więk- 
szej mocy nabrało, np. stary dom, stara suknia, stara książka, stare 
wino, stary przyjaciel i t. p. 

Mówi się: stare lata, stary wiek, stary sługa, stary grzyb, stary 
jak świat, stary testament. 

Ludzie starzy niemal wszyscy skarżą się na dzisiejsze czasy. Gorn. — 
Kto z młodu nie wyszaleje, musi na starość. Gokn. — Jako dni młodo- 
ści twojej, tak i starość twoja. Wuj. — Jako stary orzeł odmłodniał 
w duchu. Skar. — Staremu młode mieć obyczaje sromota, ale w młodym 
piękna jest starość. Skar. — Starzy jako dojrzałe jabłka opadają. Protas. — 
Nie pytaj starego, pytaj bywałego. Rys. — Grzechy młodości karze Bóg 
na stare kości. Rys. — Starszy Pan Bóg, niż święty Marcin. Rvs. — 
Nie już nowy dom zbudował, kto stary obalił. Rvs. — Starego wróbla 
na plewach nie złowisz. Przysł. — Starym wołem nie orać. Przysł. — 
Stary popraw. Przysł. — Stary od rady, a młody od zwady. Przysł. — 



stary. 121 

— 

W starym piecu djabeł pali. Przysł. — Uczył Plato: Jeśli chcą starzy 
aby ich młodzi szanowali, niechaj wprzód sami młodych szanują. Akd. 
Maczuski. — Jeden stary wół więcej zdoła, niż dziesięć młodych kozłów. 
Przysł. Knap. — Stara to piosnka. Knap. — Stary gospodarz Pan Bóg. 
Knap. — Stare dzieje wspominasz. Knap. — Płakał ojciec że stary, pła- 
kał syn, że młody. Kras. — Młody może, lecz stary prędzej umrzeć 
musi. Nar. 
DAWNY (słów. ;^aBkHi>, ros. ^^asniHift, czes. dawnj^) oznacza to, co było 
niegdyś, czyli co sięga dalekiej przeszłości, np. dawne czasy, dawne 
dzieje, dawne zwyczaje, dawne prawa, dawne ubiory i t. p. Różni się 
' od starego naprzód tćm, że nie oznacza tej epoki życia, którą sta- 
rością zowiemy. Nie można powiedzieć: dawny dziad, dawna baba, 
zamiast: stary dziad, stara baba. 2. Dawny nie zawsze jest starym, 
np. może być dawny sługa choć jeszcze nie stary, dawny urzędnik, 
choć jeszcze nie stary. ^ 

Mówi się : stary zakon, stary testament (nie zaś dawny), stare wino, 
miód, wódka (nie zaś dawne). 

^ U Greków za dawnych czasów był ten obyczaj. Gorn. — Gdy wejrzysz 
w historye dawnego i niedawnego wieku. Gorn. — Przykłady państw 
dawnych teraźniejszym powinny być nauką. Kras. — Naród nasz dawną 
ma sławę z gościnności. Kopcz. 

Możeby jeszcze w tej jedynej chwili... 
Uczuli w sobie dawne serca bicie. 
Uczuli w sobie dawną wielkość duszy. Mick. 
To twój dawny znajomy, to dźwięk polskiej mowy. Mick. 
SĘDZIWY (w dawnej polszczyżnie szedziwy, czes. sędziwy t. j. okryty 
szadzią, czyli szronem, lecz dzisiejsza forma już w XVI wieku weszła 
w użycie, chociaż Knapski jeszcze pisze szedziwy), stosuje się tylko 
do ludzi, i daje wyobrażenie powagi wieku, i należącego mu uszano- 
wania. Przeto znaczy tyle co osiwiały, a razem poważny i czcigodny 
starzec, np. sędziwy kapłan, sędziwy ojciec, sędziwa matrona. 

Toć to zabawy są ludzi sędziwych. Gorn. — Przed głową sędziwą 
powstań, a czcij osobę starego. Wuj. Lev. 19, 32. — Nie wieku, ale 
obyczajów sędziwość poważna. M. Fred. — Wiek sędziwy zawsze winne 
sobie uszanowanie odbierał. Kras. — Starzec sędziwy. Mick. 
SIWY z powodu, że włosy siwieją na starość, jest synonimem starego, 
np. siwy jak gołąbek. Osiwiały, który doszedł do siwizny, np. osi- 
wiały w bojach. 

Od lat młodych swoich aż do siwego włosa. Birk. — Chcesz rady, 
szukajże jej u siwego włosa. Kochów. — O czemuż już nie spocznie 
twoja głowa siwa? Malcz. 

Jakiż to dziadek jak gołąb siwy ? 
Z siwą aż do pasa brodą? Mick. 



122 Stary. 

PODŻYŁY (ros. HO^iCHJioil (prowin. lit.) mówi się o człowieka mniej 
więcej półwiecznym, który jaż nie mało lat przeżył i na którym znać 
że już ma dawno mlodoić odkwitła. 

Być to może, żem podżyły, Linde. 
PODESZŁY) mówi się o człowieka, który na drodze życia podszedł 
jnż blizko do kresa, a na którego siwej, lab łysej głowie powaga 
wieku jaśnieje. Podżyły może być w całej sile wieku, choć lat nie- 
mało przeżył. Podeszłemu zaś już starość dobrze się czuć daje, ale 
pomimo to, jeszcze krzepko trzymać się może. 

Mówi się: wiek podeszły, lata podeszłe, starość podeszła, podżyły 
zaś tylko człowiek. • 

Podeszły w leciech. Skail — Tradno ma być Heleną podeszła Hekaba. 
KocHow. — Czekało się podeszłego wieku na życie pobożne i na pokutę. 
Karpow. — Był to człowiek podeszły, ale jeszcze rzeżwy. l^jus. — 
W podeszłym wieku życia dokonał. Kras. - — Przyszedłszy do lat pode- 
szłych, lubią opowiadać, co się im w życiu przytrafiło. Kołł. — Składano 
to na karb podeszłego wieku. Kar. Kagzk. 
ZGRZYBIAŁY, oznacza te ostatnie lata starości, w których członek 
traci powoli ostatnie siły życia i staje się całkiem niedołężnym. Język 
nasz maluje to zmysłowie wyrazem zgrzybiały, to jest podobny do 
starego grzyba, bo kto zachował czerstwość, tego i w najpóżniejszj^m 
wieku nie nazywamy zgrzybiałym. 

Nie masz tak starego i zgrzybiałego, któr}'by na duszy, jeśli się po- 
stara, nie odmłodniał. Skar. — Wynidż, a podnieś zgrzybiałe członki 
twoje. Skar. — Od tego zaraz czasu, skórom bronią władać mógł, aż do 
zgrzybiałego wieku. Gwag. — Zgrzybiały, stary bardzo, jedną nogą 
w grobie. Knap. — Zgrzybiała starość. I^jłas. 

Jak cię tylko w zgrzybiałym wieku oglądamy, 

Będziem krzyczeć na starych. Kras. 

Jeleń zgrzybiały, gdy już ledwie nogi suwa. Mick. 
STAROŻYTNY (czes. starożitny) odnosi się do tego, co poprzedziło nie 
tylko nowożytne, ale i średniowieczne czasy, mianowicie zaś, co na- 
leży do epoki przedchrześciaiiskiej. Zwykle jednak nazywamy staro- 
żytnćm i to, co już od kilku przynajmniej wieków do przeszłości 
należy. 

Mówimy: historya starożytna, języki starożytne, ludy starożytne, 
literatura starożytna, sztuka starożytna, zabytki starożytności. 
STARODAWNY (czes. starodawny) znaczy odnoszący się do bardzo 
dawnego czasu, którego jednak chronologicznie oznaczyć nie można. 

Niech się więcej nie chlubią starodawne lata 

Z swojemi Helenami. J. Koch. 

Jeruzalem tak starodawne miasto. Białob. — Jedzą i p\ją .... ojczyste 
starodawne pieśni śpiewając. Stryjk. — Aby ona starodawna nasza przy- 



Stary. ] 23 

jaiń ożyła, Bazyl. — Iw najmniejszych rzeczach, starodawnych obycza- 
jów odstępować nie trzeba. Warg. 

Starodawny był zwyczaj, iż dziedzice nowi, 

Na pierwszej uczcie sami służyli ludowi. Mick. 
STAROŚWIECKI (czes. staroswietsky) mówi się o tćm, co nosi na 
sobie cechę starszego od nas pokolenia, mianowicie pod względem 
zwyczajów, gastn, ubiorów, sprzętów i t. p. a co dzisiejszym wyobra- 
żeniom i modzie już całkiem nie odpowiada, np. suknia staroświecka, 
meble staroświeckie, obicia staroświeckie. 

Widziałem niemal w każdym staroświeckim domu, 

Na śród izby jelenie rogi. W, Pot. 

Między dwiema rzekami płynącemi blizko. 

Wznosi się staroświeckie, obszerne zamczysko. Kras. 

Gdy przyszło do tańców, zachowany był staroświecki zwyczaj. Kras. 
STAROPOLSKI znaczy stanowiący charakter starych Polaków, to jest: 
prosty, szczery, a z gruntu poczciwy. 

Zgasła staropolska ku służbie Bożej żarliwość. Skar. — Staropolska 
prostota serca i szczórość. Skar. — Staropolskie postępki i cnoty. 
Kochów. — Zniknął ten staropolski modrzew na ziemi naszej. Wobon. — 
Była to w staropolskim domu moda nowa. Mick. 
ODWIECZNY znaczy żyjący lub trwający już od kilku wieków, od 
którego początku niewiadomo ile już wieków upłynęło. 

Wichry walą odwieczne dęby. Dmoch. — Szumi bór stary, odwieczny. 
Boh. Zal. — Szlachta odwieczna, w której krew rycerska płynie. Mick. 
PRZEDPOTOPOWY właściwie odnosi się do tego, co było przed poto- 
pem. Ztąd bierze się w znaczeniu tego, co tak jest stare, iż zdaje 
się Adama i Ewę pamiętać. 

Mówi się: zwierzęta przedpotopowe, skały przedpotopowe. 

Niech cicho butwieje skryty w ciemnej skrzyni. 

Jak zwierz przedpotopowy w skalistej jaskini. Józ. Brodów. 
NIEPAMIĘTNY, mówi się o tóm, czego pamięć ludzka nie zasięga, np. 

od niepamiętnych czasów. 
PRZESTARZAŁY mówi się tylko o wyrazach, które wyszły z użycia 
i w zapomnienie poszły, np. tuł (kołczan), drugdy (niekiedy), lepak 
(zaś), drzewiej (pierwej) są wyrazy przestarzałe. 
ZASTARZAŁY mówi się o tóm, co długie lata trwając, wrosło, wko- 
rzenilo się i jakby zapleśniało starością, np. zastarzały błąd, prze- 
sąd i t. p. 

W niecnocie tak był zastarzały, jak ów chory, któremu suchoty wzmódz 
się nie dopuszczą. Gorn. — Jako zastarzałą trudno chromotę leczyć, tak 
też i zastarzałe błędy. Skak. — Łacniej świeżą ranę leczyć, niż zasta- 
rzałą. Skaju — Ludzie w swych zastarzałych uprzedzeniach i nałogach. 



124 Stary - Starzec. 



nie tak się lękają dowodów i przekonania, jak szyderstwa i wstydu. 
Jan Śniad. 
ZADAWNIONY mówi się o t*m , co przez ^ dawność nabrało większej 
mocy, albo trwałości, np. zadawniona choroba. 

Gdzie przepisanych nie ma ustaw, zadawnionych trzymają się zwycza- 
jów. And. Zahoj. — Bolesław miał zadawnione do Włodzimierza nrazy. 
Nar. — Nałóg zadawniony przełamać. Kras. 
ZUŻYTY (od słowa zużyć) wyraz XK w. mówi się o tćm, co przez 
długie, a nieoględne używanie tak się zszarzało, że jako łachman, 
albo stary grat, już do użytku służyć dalej nie może, np. zużyte 
meble, zużyte siły. 

Trzeba było odrzucić formy zużyte, i sięgnąć do głębi narodowego 
ducha* Pol. — Zmieniać wciąż role, sceny i zużyte szaty. Józ. Brodów. 
CHRONICZNY (z greek.) mówi się wyłącznie o chorobach długo trwa- 
jących, które nieraz wiele lat nie ustępują i z trudnością uleczyć 
się dają. 
LETNI mówi się niekiedy o człowieku, który już wiele lat przeżył 
i niby nosząc je na barkach swoich, ugina się pod ich ciężarem. 

Był człowiek stary i letni. Wuj. — Żadna młoda i zdrowa takiej sro- 
gości żywota nie wiodła, jak ona już letnia i na zdrowiu zwątlona. Skar. 
Starzec, staruszek, weteran, dziad. 

STARZEC (słów, CTapbą'B, ros. crapeą^, czes. starec) rzeczownik utwo- 
rzony z przymiotnika stary, oznacza człowieka sędziwego i poważnego. 
StaruszelL jest forma pieszczotliwa i razem grzeczna. 

Starcowie jego pobici, a młodzieńcy jego polegli od miecza nieprzyja- 
cielskiego. Wuj. 1. Mach. 2. 9. — Z wielkiej radości, jako biały łal>ędż 
z Symeonem starcem piosnkę onę przed śmiercią zaśpiewał. Skar. — Ma- 
rzec, przeżył starzec. Przysł. 

Porwał się starzec spłakany i zbladły. 

Na głos, z Bożego, co słyszał natchnienia. Kras. 

Okrył twarz cnotliwego staruszka szacowny rumieniec. Kras. — Pacierz 
staruszka. Tytuł sielanki Naruszewicza. 

Rzuciwszy rówienników grono, 

Do starca bieży, co mu dumy pieje. Mick. 

Starzec wysoki, siwy, twarz miał czerstwą, zdrową. MicK. — Starców 
myśli z dźwiękiem w przeszłość się uniosły. Mick. 
WETERAN (z łacin. veteranus) oznacza już to starego wysłużonego 
żołnierza, już w ogólności zasłużonego krajowi męża, który się zesta- 
rzał na usługach publicznych. 

Takim ranom nie będąc przywykli, nie mogli jego weteranom wytrwać. 
Sarn. — Jak weteran w służbę powołany. Mick. 
DZIAD (słów. i ros. A'^;^'^, czes. dód) i pieszczotliwie dziadek, dziadu- 
nio, jest ojciec ojca lub matki. Jego zaś ojciec pradziadem, a dziad 



Starzec — Stopień. 125 



prapradziadem się zowie. Ogólnie używa się wyraz dziad w znacze- 
niu starca, gdy się mówi z pewnćm lekceważeniem. Najpospoliciej 
zaś dziad oznacza starego żebraka, np. był sobie dziad i baba, dziad 
z torbą, dziad szpitalny. 

Jakiż to dziadek; jak gołąb' siwy, 
Z siwą aż do pasa brodą? Mick. 
Dziad żebrzący chleba bez ręki, lub bez nogi. Mick. 
Był sobie dziad i baba, 
Bardzo starzy oboje. Krasz. 
Stateczny • patrz: stały. 
Statek^ patrz: stałość. 
Statut, patrz: prawo. 
Siawfac, patrz: kłaść. 
Stękać, patrz: westchnąć. 
Step, patrz: pole. 
Stodoła, patrz: gamno. 
Stolica, patrz: miasto. 
Stolo waule, patrz: sklepienie. 
Stopleii, szczebel. 

STOPIEJl (słów. i ros. CTenenb, czes. stupeu) właściwie oznacza pod- 
wyższenie około stopy wysokości mające, po którćm się w górę wstę- 
puje, lub na dół się schodzi, np. stopnie na wschodach, stopnie ołta- 
rza, stopnie tronu, stopień u karety... Przenośnie oznacza większe 
natężenie, wyższą doskonałość, wyższe stanowisko i t. p. W grama- 
tyce stopień równy, wyższy i najwyższy. W fizyce stopniami mierzy 
się ciepło i zimno. W geografii stopień oznacza piętnaście mil geogra 
ficznych. 

Mówi się: stoi na wysokim, albo nizkim stopnia, iść jak po stop- 
niach, stopniami, do tego stopnia, dojść do najwyższego stopnia do- 
skonałości, stopnie pokrewieństwa i powinowactwa, stopień naukowy 
Doktora, magistra i t. p. 

To jest pierwszy do mądrości stopień. Gorn. — Każdy stopień, wstę- 
pując do kościoła, całował. Skar. — Ciekawość, pierwszy stopień do pie- 
kła. Przysł. — Doprowadzić uczących się do stopnia, którego dosięgła 
każda nauka. Jak Śniad. 

To wyrzekłszy na wschody wchodzi nieroztropnie, 
I stałą stąpa stopą przez ostatnie stopnie. Tymon Zaborów. 
Z prostego szlachcica wyniósł się na wysoki stopień. lo. Chodźko. 
SZCZEBEL, właściwie oznacza poprzeczkę na drabinie. Przenośnie bie- 
rze się za wyższy stopień na drabinie społecznej. Po wschodach na 
których są stopnie, chodzi się z dołu na górę, i z góry na dół, a po 
drabinie, na której są szczeble, trzeba łazić. Ztąd mówi się: docho- 
dzić czego stopniami (nie zaś szczeblami). Uniósł się do tego stopnia 



126 Starzec — Strącić. 



(nie zaś szczebla). Stopień Doktora (nie szczebel). Stopnie ciepła 
i zimna (nie szczeble). 

Po tej drabinie, która na spodnim szczeblu ma cieA jakiś piękności, 
idźmy aż do onego najwyższego gmachu, gdzie niebieska, pożądana, a isto- 
tna piękność mieszka. Gorn. — Nigdy na takim już prawie szczeblu 
ostatnim (ta ziemia) nie stanęła jak teraz. Skar. — Cnoty, są szczeble 
do nieba. Birk. 

Stos, patrz: kupa. 

Stoftourny, patrz: przyzwoity. 

Stowarzyszenie, patrz: społeczeństwo. 

Strach, patrz: bojażń. 

Stracie, zrzucie', zepcłiiiąe', zwaiie. 

STRĄCIĆ znaczy zrzucić co z góry przez silne uderzenie, lub trącenie, 
np. strącić w przepaść, strącić z Tarpejskiej skały, strącić z tronu. 

Z muru strącono. Leopolita. — Pan Bóg złe anioły strącił do piekła 
na wieczne potępienie. Skar. — Takich na łeb własne głupstwo strąca. 
Drużb. — Z tronu Jagiełłów zostanie strącony. Al. Fel. — Pycha strą- 
ciła owych niegdyś niebianów. Woron. 
Czy ostatnie działo 
Z łoża strącone, w piasku paszczę zagrzebało? Mick. 

ZRZUCIĆ znaczy użyć przemagającej siły dla rzucenia czego z góry 

na dół, albo też zdjąć co z siebie, jako niepotrzebne, lub niewygodne. 

Mówi się też o zwierzętach : zrzucać zcl)y, rogi, to jest tracić jedne, 

aby drugie wyrosły. Zrzucać można częściami, a strącać odrazn, np. 

zrzucać śnieg (nie zaś strącać). 

Dwie niewieście (niewiasty) ... z muru zrzucili. Wuj. — Konia i jeżdca 
jego zrzucił w morze. Wuj. — Zrzucił Izraela, zraucił wszystkie mury, 
rozwalił zamki jego.* Wuj. — Kazał im kości połamać i z onej góry po 
skałach zrzucić. Skar. — Chcąc go z opactwa zrzucić, pisał do króla. 

. Skar. — Niewolnika rozkazał z góry Tarpejskiej zrzucić. Warg. — Su- 
knie zrzuciwszy, pokazał schudłe i wystarzałe ciało. Skar. — Ty królów 
na tron sadzasz, ty ich z tronu zrzucasz. W. Pot. — Zrzuca niegodnych 
z urzędu* Dmoch. — Zrzuca płaszcz. Mick. — Zrzuć pęta, jam cię dawno 
od nich wyswobodził. Przecław. 

ZEPCHNĄĆ znaczy pchnąć co tak mocno, żeby nie mogąc się utrzymać, 
spadło z góry na dół. 

Na szyję zepchnąć. Knap. — Spychać każe okręty na wodę. Zebrow. — 
Gdy go Prymas z tronu spychał. Kras. 

ZWALIĆ znaczy sprawić, żeby to co stało, upadło jak długie, albo się 
w gruzy rozsypało, np. zwalić z nóg, zwalić w gruzy, zwalić co 
na kogo. 

Ilekroć był z nóg zwalony, tylekroć żwawszy na nogi powstał. Pilch. — 
Kto chce zwalić drugiego, sam częstokroć pada. Dmoch. — Zamki zwalone 



strącić — Straszny. 127 



w gruzach wielkości swej płaczą. Dmoch. — My na was nieobecnych całą 
winę zwalim. .Mick. 

Chociaż czasu fala^ 

Wszystkie pomniki i grobowce zwala. Mick. 
Straszny, Atraszltivy» okropny, przeraźliwy. 
STRASZNY (ros. CTpauiHuft^ ezes. strasny) mówi się o tóui, co strachem 
nawskróś przejmuje; na widok czego mróz po żyłach przebiega, twarz 
blednieje, oczy shipieją, serce bije powolnie i człowiek nieraz prawie 
od przytomności odchodzi. Straszliwy różhi się od strasznego tylko 
formą i wyższym natężenia stopniem. Strasznem może się co tylko 
wydawać, i to dla tych, którzy lada czego się zlękną; straszliwem 
zaś to, co zawsze i nawet najśmielszego strachem przenika. Strasznym 
Badem jednak zowiemy sąd ostateczny. 

Choć nie będzie nic strasznego, 

Będą się bać cienia swego. J. Koch. 

Nie będzie u mnie żadna straszna trwoga. J. Koch. — Czego kto nie 
widział, to mu straszno. Skar. — Żadna męka mu straszna nie była, 
któraby serce jego przełamać mogła. Skar. — Już mu żadna rzecz nie 
straszna. Skar. — Teraz ludziom już ^'abeł i piekło nie straszne. Birk. — 
Nie tak djabeł straszny, jak go malują. Przysł. — Widzicie mile dziatki 
jako Pan Bóg na niebie jest straszliwy, który zaraz złego zabić piorunem 
może. Skar. — O jako to dzień będzie przewinionym straszliwy, gdy 
Bóg na sprawę zasiędzie. Skar. — Rozbojem straszliwym nam grożą. 
Skar. — Strazliwa żmija wkradła się do sadu. Mick. 
OKROPNY mówi się o tóm, na widok czego aż dreszcz po nas prze- 
chodzi, co zgrozą nas przejmuje, na co natura ludzka wzdrygać się 
zdaje, np. okropny wypadek, okropna scena, okropny widok. 

Przeszliśmy przez puszczę okropną. Bibl. Zofii. — Gdy o tych okropnych 
rzeczach mówił. Skar. — Z okropnych lochów gęsto ćmy wychodzą. 
Kasp. Tward. — Na tak okropne patrząc widowisko. Kras. — Odkrył 
dzień skutki klęski okropnej. Kras. — Kiedy okropna cichość panuje. 
Karp. — Sen okropny trapił mię całą noc. Wcoier. 

Piszą, że tak okropne wojny prowadzono. 

Że nieprzyjaciel drzewom nie przepuszczał w lasach. Mick. 

Nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi. Mick. 

Słuchają, wspominają sobie 

On czas okropny. Mick. 

Okropne pobojowisko. Boh. Zał. 
PRZERAŹLIWY mówi się o tóm, co nawskróś jakby strzałą przeszywa, 
czyli przeraża; azatóm czego t>ez wstrząśnienia całego układu ner- 
wowego słyszeć i widzieć nie można, np. głos, krzyk, huk, jęk prze- 
raźliwy; pawia głos przeraźliwy. 

Jęki przeraźliwe dały się słyszeć. Kras. — Głos przeraźliwej trąby. 



128 Straszny — Strata. 



Trcb. — Miauczących kotów przeraźliwa wrzawa. Kras. — Już głos 
matek przeraźliwy do uszu jego dochodził. Niemc. — Powstał krzyk prze- 
raźliwy. Malcz. — Cofnęli się wydawszy przeraźliwe głosy* Mick. 

Strata, szkoda, zg^uba, uszczerbek. 

STRATA (czesk. ztrata) znaczy ntracenie całkowite a niedobrowolne 
czy jakiego dobra, czy tego co było drogie sercu naszemu. Stratą 
też zowieniy i same rzecz utraconą. 

Mówi się: strata wielka, ciężka, nienagrodzona, niepowetowana, 
strata czasu, strata drogiej osoby, ponieść stratę, płakać drogiej 
straty, narażać się, albo narażać kogo na straty. 

Lepsza przykrość przed stratą, niźli żal po stracie. Kras. — Przebóg 
co za strata? Kras. 

I nikt, bez straty życia, lub swobody, 

Nie mógł przestąpić zakazanej wody. Mick. 
SZKODA (czesk. skoda) oznacza sprawienie sobie albo komu zwykle 
pi-zypadkowej straty, przez złamanie czego, rozbicie , zepsucie i t. p. 
Stosuje się do rzeczy materyalnych. Strata jest, kiedy cała rzecz gi- 
nie; szkoda, kiedy część jej ubywa, albo wartość się zmniejsza. 

Mówi się: mieć szkodę, ponieść szkodę, zrobić szkodę, wyrządzić 
szkodę, nagrodzić szkodę, bydło w szkodzie, 

W czas gdy kto może zabiegaj przygodzie, 

Mały to rozum, co bywa po szkodzie. Rej. 

Nie dostąpi cię żadna zła przygoda, 

Ani się znajdzie w domu twoim szkoda. J. Koch. 

Mądry Polak po szkodzie. J. Koch. Biel. — Nienagrodzona szkoda. J. Koch. 

Niskąd tak snadnie, 

Jako z złego sąsiada szkoda nie przypadnie. J. Koch. 

Szkody wdowie i sierocie czynić nie będziecie. Skąr. — Rzeka z brze- 
gów wylewając, pola wielkie zalewała, a szkody niezmierne ludziom czy- 
niła. Skar. — Ukrzywdzonemu szkoda może się nagrodzić , ale łzy nigdy. 
Słowa królowej Jadwigi. Biel. — Nie taka szkoda, jak niewygoda. Przysł. 
Mała szkoda, krótki żal. Przysł. — Szkoda czasu i atłasu. Przysł. — 
Czyja szkoda, tego i grzech, (ironicznie). Knap. — Wielką mi szkodę 
uczynił. Knap. — Racya rncyą, a szkoda szkodą. Fred. — Precz ztąd, 
jak bydło ze szkody. Szydł. 
ZGUBA (czesk. zhouba) jako synonim straty i szkody oznacza rzecz 
zgubioną, to jest: co kto przypadkiem stracił, co niewiadomo gdzie 
zostawił, albo upuścił. 

Mówi się: szukać zguby, znaleźć zgubę. 

\y znaczeniu zginienia, patrz: zguba. 

Rozradąjcie się pospołu ze mną, iżem znalazła zgul>ę swoje. Rej. — 
Kto znalazł cudzą zgubę, powinien ją oddać. Hair. — Już wisi nad 
karkiem zguba. Nar. 



Strata — Straż. igO 



USZCZERBEK (słowian. ymTp'b6'B, ros. yiuep6T») znaczy uszkodzenie 
czego niby przez zrobienie szczerby; nadłamanie, nadbicie, tak że 
rzecz staje się nadwerężona , lub jakiej cząstki swojej pozbawiona. 

Z uszczerbkiem zdrowia własnego ratować bliźniego. Skąr. — Z uszczerb- 
kiem dochodów starościńskich. Vol. Leg. — Uszczerbek w z(trowiu, Ko- 
chów. — 

stratny, rozrzutny, iiiariiotrauny, utraoyusz. 

STRATNY i UTRATNY, mówi się o tym, który ma słabość do tra- 
cenia pieniędzy, który nie pamiętając o jutrze, wydaje ostatni grosz 
na rzeczy zgoła niepotrzebne, bo go coś korci i niepokoi, póki co ma 
w kieszeni. 

Nie tylko sobie ludzie utratni szkodliwi, ale i Rzeczypospolitej bardzo 
wadzą. J. Koch. — Piotr, co zaczął być stratnym, jest teraz oszustem. 
Kras. — 

ROZRZUTNY znaczy nieoględnie hojny, który nictylko nie zastanawia 
się nad wydatkami , ale pieniądze jak plewy pełną garścią rozsypuje 
na rzeczy niepotrzebne, tak że mu nieraz na potrzebne zabraknie. 
Płakał ojciec łakomy, nad synem rozrzutnym. Kras. — O człowieku 
rozrzutnym mówimy : dziurawy wór. Kopcz. — Rozrzutny nie ma miary 
w wydatkach niepotrzebnych; a nie zapłacił dłużnikowi i służącemu. 
Karpin. 

MARNOTRAWNY (czcsk. marnotratny) mówi się o tym, który lekko- 
myślnie trwoni majątek, zbytkując i hulając poty, póki wszystkiego 
nie straci , np. syn marnotrawny. Różnica między marnotrawnym a roz- 
rzutnym patrz: marnotrawstwo. 

UTRACYUSZ , wyraz potoczny, któremu nadano formę łacińską , znaczy 
to samo co mamotrawnik. 

Strawa, patrz: pokarm. 

Straż, warta, zalrog^a, czata, konwój, eskorta. 

STRAŻ (słowian, i ros. cipa^ca, czesk. straż) oznacza ludzi postawio- 
nych dla strzeżenia czego, albo dla bezpieczeństwa. W znaczeniu mo- 
ralnóm bierze się za czujność, która, jakby nieodstępny stróż, z oka 
czego nie spuszcza. 

Znajmy swe niedostatki, a tam największą około siebie straż miejmy, 

. gdziedmy najsłabsi i do czegośmy z natury skłonni. Skar. — Straż u wszyst- 
kich bram postawili. Skar. — Postaw Panie straż ustom moim. Skar; — 
Ody z jarzma i straży młódź wychodzi, nie łacna poprawa. Skar. — 
Czujność straży. Mick. — Na zegarze bije półuoc, milczą straże. Mick. 
Nie wiem za co mię trzymacie pod strażą. Mick. 

WARTA (czesk. warta a to z niem. Warte) pierwiastkowie oznaczała 
bramę, czego ślad znajduje się w dyplomacie 1292 r. per ułramąue 
Wartham id eał bronam. Znaczenie to już w XVI wieku wyszło z uży- 
cia, a warta braną była jak i dzisia/ za straż, z tą różnicą, że straż 

n. 9 



130 Straż — Sumienny. 



jest i^iyrazem szlachetniejszym i bierze się w znaczenia materyaln^m 
i moralnćm; a warta tylko w znaczenia niateryalnćm. 

Mówi się: straż przednia, straż honorowa (nie zaś warta przednia, 
lab honorowa). Kiedy Mickiewicz mówi: „szlachcic obyczaje swe 
trzymaj pod strażą"; nie można by powiedzieć: pod wartą. Przeciwnie: 
iść na wartę (nie na straż, oblaz warty (nie straży). 

Czujne w bramach warty. Kochów. — Ekonom wpadł w rachanki, 
wzięto go pod wartę. Kras. 

ZAŁOGA jest mały oddział wojska, stanowiący w jakićm miejsca mia- 
nowicie obronnćm straż bezpieczeństwa. 

CZATA i w liczbie mnogiej czaty (słowian. laTa oddział kilka żołnie- 
rzy WosTOK.) oznacza straż w pewnej odleg^Iości od oboza postawioną 
na to, żeby o zbliżenia się nieprzyjaciela, lab szpiega, wnet znać 
dawała. Czatami też zowiemy zasiadanie na kogo z tą myślą, żeby 
rąk naszych nie aszedł. 

Mówi się: stać na czatach, rozstawić czaty. 

Ten srom jest ową przednią czatą, która jest wszystkich cnót stróżem. 
GoRN. — Jeździ na czaty, głód i zimno znosi. Niemo. — Zasiadaliśmy 
na czaty. Mick. — Odprowadzić tego człowieka aż do ostatnich czat mo- 
ich. Zyo. Krasiń. 

KONWÓJ (z firan. conroi orszak) jest straż odprowadzająca kogo do 
naznaczonego miejsca, np. do więzienia, do fortecy. 
Nie trzeba ubogiemu konwoju w drodze. W. Pot. 

ESKORTA znaczy straż ochronną dla bezpieczeństwa w drodze , np. 
jechać pod eskortą, mieć dobrą eskortę. 

8trofoiia€f« patrz: napominać. 

Strój, patrz: odzież. 

Htrojny, patrz: piękny. * 

Stromy, patrz: spadzisty. 

Stronic* 9 patrz: unikać. 

Strop 9 patrz: dach. 

Stroskany^ patrz: smntny. 

Strumień « patrz: rzeka. 

Stryczeii« patrz: powróz. 

Sirzeciia« patrz: dach. 

Strzedz« 'patrz: pilnować. 

Strzedz się^ patrz: unikać. 

Studnia « patrz: krynica. 

Stypa , patrz : uczta. 

Subjeiicya ą patrz : przykrość. 

Sulitf patrz: sklepienie. 

Suiinia, patrz: odzienie. 

Sumienny* patrz: poczciw/. 



Sunąć — Światło. 131 



Sunąc, patrz: ciągnąć. 

Surowy* patrz: srogi. 

Suty, patrz: bogaty. 

Swar, patrz: kłótnia. 

Swawola, patrz: zabawa. 

Swawolić, patrz: bawić się. 

Swiatiro, światirośc, jasiiosc, blasik, bfysk, połysk, 
odblask, promleii. 

ŚWIATŁO (słowian, i ros. cetn., czesk. swćtlo) jest jedna z potęg na- 
tury, która rozpędza ciemności, oświeca i ożywia wszystkie istoty. 
Dawniejsi fizycy uważali je za jedno z ciał promienistych: dzisiejsi 
tłumaczą je przez falowanie (nndulacyą) eteru. W pospolitćm użyciu 
światłem zowie się każde ciało świecące i jego objaw. 

Mówi się: światło słońca, księżyca, światło świćcy, lampy, światło 
dzienne, słoneczne, gazowe, elektryczne, promienie światła, działanie 
światła, łamanie się, odbijanie się świutła, jaskrawe światło, blade 
światło, tysiące świateł. Przenośnie: światło prawdy, światło religii, 
rozumu, nauk, światło wewnętrzne, szerzyć światło w narodzie, brak 
światła, rzucić na co światło, widzieć albo przedstawić co w prawdzi- 
wćm lub falszywćm świetle. 

Dzień i noc jego sprawa i to światło wdzięczne 
Niezgaszonego słońca. J. Kocn. 

Chore to oczy są, które na światło, patrzeć nie mogą; ale te ślepe, 
które nie widzą. Gorn. — Chore oczy na światło patrzeć nie mogą. Birk. 
Moc światła osłabić powinna przesądy. Czac. — Chociaż nie lubią światła, 
w światło lecieć muszą. Mick. 

ŚWIATŁOŚĆ różni się od światła nie znaczeniem, ale tylko użyciem. 
1) Światłość nie oznacza ciała świecącego, i przeto nie można powie- 
dzieć: tysiące światłości; chociaż się mówi: tysiące świateł. 

2) Mówi się: światło prawdy, rozumu, nauk (nie zaś światłość); 
widzieć co w prawdziwćm lub falszywćm świetle (nie zaś w światło- 
ści); mówimy : światłość wiekuista niechaj im świeci (nie zaś światło). 
I rzekł Bóg : niech się stanie światłość i stała się światłość. Wuj. — 
Światłość przyszła na świat, a ludzie raczej miłowali ciemności niż świa- 
tłość. Wuj. — Światłość nieprzystępna oczy ich sowie ślepi. Skar. — 

JASNOŚĆ (słowian. acbHOCTb, ros. HcnocTb, czesk. jasnosf) właściwie 
znaczy rozlanie się w powietrzu czystego i pogodnego światła, któ- 
rego żadna chmura nie zakrywa i. żadna mgła nie zaciemnia. Kiedy 
świćca ciemno się pali, albo zaledwie oświeca obszerny pokój, wów- 
czas jest wprawdzie światło, ale jasności niema. Kiedy dzień jest 
l>ochmurny i mglisty, wówczas jasności niema, a jednak światło 
dzienne oświeca ziemię. Pod względem moralnym jasność oznacza 
ten przymiot mowy, myśli, pisma, stylu, w którym rzecz przedsta- 

9* 



130 Strai — Sumienny. 

jest wyrazem szlachetniejszym i bierze się w znaczenia materyalnćm 
i moralnćm; a warta tylko w znaczenia materyalnćm. 

Mówi się: straż przednia, straż honorowa (nie zaś warta przednia, 
lab honorowa). Kiedy Mickiewicz mówi: „szlachcic obyczaje swe 
trzymaj pod strażą^; nie można by powiedzieć: pod wartą. Przeciwnie: 
iść na wartę (nie na straż, oblaz warty (nie straży). 

Czujne w bramach warty. Kochów. — Ekonom wpadł w rachanki, 
wzięto go pod warte. Kras. 

ZAŁOGA jest mały oddział wojska, stanowiący w jakićm miejsca mia- 
nowicie obronnćm straż bezpieczeństwa. 

CZATA i w liczbie mnogiej czaty (słowian, lara oddział kilka żołnie- 
rzy WosTOK.) oznacza straż w pewnej odległości od obozn postawioną 
na to, żeby o zbliżenia s\ę nieprzyjaciela, lab szpiega, wnet znać 
dawała. Czatami też zowiemy zasiadanie na kogo z tą myślą, żeby 
rąk naszych nie aszedł. 

Mówi się: stać na czatach, rozstawić czaty. 

Ten srom jest ową przednią czatą, kt^Sra jest wszystkich cn4t stróżem. 
GoRN. — Jeździ na czaty, głód i zimno znosi. Nikmc. — Zasiadaliśmy 
na czaty. Mick. — Odprowadzić tego człowieka aż do ostatnich czat mo- 
ich. Zyg. Krasiń. 

KONWÓJ (z firan. convoi orszak) jest straż odprowadzająca kogo do 
naznaczonego miejsca, np. do więzienia, do fortecy. 
Nie trzeba ubogiemu konwoju w drodze. W. Pot. 

ESKORTA znaczy straż ochronną dla bezpieczeństwa w drodze,- np. 
jechać pod eskortą, mieć dobrą eskortę. 

8trofo\ia€f« patrz: napominać. 

UtróJ, patrz: odzież. 

Htrojny, patrz: piękny. 

Stromy, patrz: spadzisty. 

Stronic 9 patrz: unikać. 

Strop « patrz : dach. 

Stroskany, patrz: smutny. 

Struinleiit patrz: rzeka. 

Stryczek, patrz: powróz. 

Si rzęcha 9 patrz: dach. 

Strzedz, patrz: pilnować. 

Strzedz się, patrz: unikać. 

Studnia, patrz: krynica. 

Stypa , patrz : uczta. 

Subjekcya, patrz: przykrość. 

Sulit, patrz: sklepienie. 

Suknia, patrz: odzienie. 

Sumienny, patrz: poczciw/. 



sunąć — Ś^A^iatło. 131 



Sunąc, patrz: ciągnąć. 

Surowy* patrz: srogi. 

Suty, patrz: bogaty. 

Swar, patrz: kłótnia. 

Swawola, patrz: zabawa. 

Swawolić, patrz: bawić się. 

Światfo, światłość. Jasność, blasili, birysli, polysii, 
odblasii, promicii. 

ŚWIATŁO (słowian, i ros. CBtn., czcsk. swćtlo) jest jedna z potęg na- 
tury, która rozpędza ciemności, oświeca i ożywia wszystkie istoty. 
Dawniejsi fizycy uważali je za jedno z ciał promienistych: dzisiejsi 
tłumaczą je przez falowanie (undulacyą) eteru. W pospolitćm użyciu 
światłem zowie się każde ciało świecące i jego objaw. 

Mówi się: światło słońca, księżyca, światło świecy, lampy, światło 
dzienne, słoneczne, gazowe, elektryczne, promienie światła, działanie 
światła, łamanie się, odbijanie się świutła, jaskrawe światło, blade 
światło, tysiące świateł. Przenośnię: światło prawdy, światło religii, 
rozumu, nauk, światło wewnętrzne, szerzyć światło w narodzie, brak 
światka, rzacić na co światło, widzieć albo przedstawić co w prawdzi- 
wćm lub falszywćm świetle. 

Dzień i noc jego sprawa i to światło wdzięczne 
Niezgaszonego słońca. J. Koch. 

Chore to oczy są, które na światło, patrzeć nie mogą; ale te ślepe, 
które nie widzą. Gorn. — Chore oczy na światło patrzeć nie mogą. Birk. 
Moc światła osłabić powinna przesądy. Czac. — Chociaż nie lubią światła, 
w światło lecieć muszą. Mick. 

ŚWIATŁOŚĆ różni się od światła nie znaczeniem, ale tylko użyciem. 
1) Światłość nie oznacza ciała świecącego, i przeto nie można powie- 

. dzieć: tysiące światłości; chociaż się mówi: tysiące świateł. 

2) Mówi się: światło prawdy, rozumu, nauk (nie zaś światłość); 
widzieć co w prawdziwćm lub falszywćm świetle (nie zaś w światło- 
ści); mówimy : światłość wiekuista niechaj im świeci (nie zaś światło). 
I rzekł Bóg: niech się stanie światłość i stała się światłość. Wuj. — 
Światłość przyszła na świat, a ludzie raczej miłowali ciemności niż świa- 
tłość. Wuj. — Światłość nieprzystępna oczy ich sowie ślepi. Skar. — 

JASNOŚĆ (słowian. acbHOCTb, ros. acHOCTb, czesk. jasnosf) właściwie 
znaczy rozlanie się w powietrzu czystego i pogodnego światła, któ- 
rego żadna chmura nie zakrywa i żadna mgła nie zaciemnia. Kiedy 
świćca ciemno się pali, albo zaledwie oświeca obszerny pokój, wów- 
czas jest wprawdzie światło, ale jasności niema. Kiedy dzień jest 
pochmurny i mglisty, wówczas jasności niema, a jednak światło 
dzienne oświeca ziemię. Pod względem moralnym jasność oznacza 
ten przymiot mowy, myśli, pisma, stylu, w którym rzecz przedsta- 

9* 



l52 Światło. 

wioną jest jak na dłoni, tak że sama w oczy wpada, i nad zrozumie- 
niem jej łamać głowy nie trzeba. 

Mówi się: jasność słońca, jasność dnia, jasność nieba, jasność my- 
śli, jasność wykładn, starać się o jasność. 

Omyj mnie, a śnieżnej jasności nabędę. J. Koch. — Ciebie jasność, 
jako płaszcz ozdobny, odziała. J. Koch. — Gwiazda od gwiazdy różna 
jest w jasności. Wuj. — Myśl ona jako • pochodnia , promieAmi swemi 
wszystkoć oświeci i swoją jasnością ozdobi. Skar. — Jasność jest naj- 
pierwszym i najwalniejszym przymiotem mowy, która nie powinna ustę- 
pować żadnej innej zalecie. Jan Śkiad. — Cokolwiek mąci jasność języka, 
jest mowie ludzkiej szkodliwe. Jąn Śniad. 
BLASK (słowian. 6.itcK'Ł, ros. ó^iectTb, czesk. blesk) jest mocno bijące 
w oczy, a niekiedy nawet rażące światło. Blaskiem też zowicmy silne 
odbijanie się światła od gładko wypolerowanej powierzchni. Ztąd 
przenośnie blask oznacza to, co tylko po wierzchu błyszczy. 

Mówi się: blask księżyca, blask złota, blask bogactw, ukazać się, 
wystąpić w całym blasku. 

Widzisz iżeć mało nie jednaki blask od mosiądzu, jako i od złota: 
a tak radzę ci nie spuszczaj się na blask. Rbj. — Blask ^idzą, a nie 
wiedzą co im się świeci. Rbj. 

Od którego szyje (gołębia) 

Malowanej, to srebrny, to złoty blask bije. J. Koch. 

Nie może jej blasku znieść. J. Koch. 

Nie wszystko złoto, co się świeci: 

Bije blask często od szychowych nici. Kras. 

Blask niezwyczajny gdy postrzegł zdaleka. Kras. — Wiele ject takich 
gilów na świecie, których czczym blaskiem odyma pycha. Nar. — Blask 
mnie nie łudzi bogacza. Karp. — Prawdziwy geniusz nie lęka się, aby 
wytknięcie plam lekkich blask jego przyćmiło. Dmoch. — Rażą niekiedy 
pozornym blaskiem. Dmoch. — Przed których znikomym blaskiem nie je- 
den olsnął śmiertelnik. Woronicz. 

Nad murawą czerwone poł}«kiyą boty. 

Bije blask z karabeli, świeci się pas suty. Mick. 
BŁYSK tćm się różni od blasku, że się w jednćm oka mgnieniu uka- 
zuje i znika. Ztąd błyskawica, czyli Idyśnienie na niebie światła elek- 
trycznego. 
POŁYSK ściśle biorąc nie oznacza światła, ale tylko błyszczenie gład- 
kiej i polerowanej powierzchni, gdy na nią światło pada, np. połysk 
jedwabiu, marmuru, wypolerowanej zbroi i t p. 
ODBIjASK znaczy światło padające na co nie wprost, ale przez odbicie, 
to jest: pod kątem równym kątowi wpadania. 

Równą mogłyby Polki unieść dla siebie chwałę, której odblask padałby 
na ogół rodaków. Ad. Czartor. 



światło - Świecić. 133 



PROMIEŃ (słowian. npaiMeHb MiKZi. czesk. pramen) jest jedną z linij, 
po której się światło od świecącego ciała we wszystkie strony roz- 
chodzi. Ztąd też linije od środka koła do jego okręgu idące promie* 
niami się zowią. 

Mówi się: promień słoiica, księżyca, rzucać promienie ^ roztaczać 
promienie. Przenośnie : promień radości , promień szczęścia y promień 
łaski y cały w promieniach. 

Zeszlij nam niebieski promień swej światłości. Rękop. XV wieku. Ks. 
PoLKow. — Z jej oblicza promienie jasne jako z słoAca wychodziły. Opeć. 
Gdzie słońce swych promieni nigdy nie podaje. J. Koch. — Piękność, 
promień dobroci Bożej. Gokn. — Krzyż... na powietrzu się rozciągnie 
przedziwną jasnością i słoneczne zaćmi promienie. Skar. — Oderwij pro- 
mień od słońca, światła nie będzie. Skar. — Tam jasne słońca nigdy 
nie dojdą promienie. Szymon. — We środku obłoku tego, ukaże się pro- 
mień jasny. Birk. — Gdzie promień słońca nigdy nie dochodził. Niem. 
Z pod twych skrzydeł niech wystrzeli 
Słonecznemi promień blaski. Mick. 

Ilwiatl^9 patrz: jasny. 

Mwiatoii^y, patrz: świecki. 

fllwlątobliwoie, patrz: pobożność. 

I^wlątynia* patrz: kościół. 

llDviecie« JasiiIeCf biryszczec, Isnic się, inlg-otae^ pro- 
mienieć. 
Światło z siebie wydawać. 

ŚWIECIĆ (słów. CBtTHTH, ros. CBtTHTb, czcs. swititi) i ŚWIECIĆ SIĘ, 
znaczy roztaczać wokoło promienie światła, a tern samem rozpędzać 
ciemności , np. świeci słońce , księżyc , gwiazdy. Wyrażenie świecić 
nieobecnością zapożyczone z gazet sąsiedzkich, nie zgadza się 
z logiką: bo ani to co ciemne, ani to co nieobecne świecić nie może. 
Świeć wszystkim, jako jasna świćca, dobremi przykłady swemi. Rej. 
Jako światłość zorzy, gdy słońce wschodzi , rano bez obłoków świeci. Wuj. 
A jako słońce jasne, tak on świecił w kościele bożym. Wuj. — O słońce, 
czemu świecisz ? Skar. — Nie dbam o gwiazdy, kiedy księżyc świeci. Rys. 
Nie wszystko złoto, co świeci. Przysł. -— W oczach ci jak w siedmiu 
kościołach zaświeci. Przysł. — Na niebie słońce, na twej twarzy gład- 
kość świeci. KocHow. — Światłość wiekuista niechaj mu świeci. — Co 
się prędko wznieci, nie długo świeci. Żegl. — Panie, świeć nad jego 
duszą. Kras. — Widok jej nigdy już nam nie zaświeci. Karp. 
A biega prędko, muszą być na koniach; 
A świecą jasno, muszą być pancerni. Mick. 

JAŚNIEĆ (czesk. jasniti) znaczy świecić jasno i w całym blasku. Świe- 
cić może najmniejsze światełko; a jaśnieje tylko to, przed czćm na- 



134 świecić — Świecki. 



wet światła mniejsze gasną* Bierze się i w znaczenia moralnćm. np. 
jaśnieć wdziękami, mądrością. 

Jako tęcza jaśniejąca się pięknie między pięknemi obłokami. Wuj. — 
Sprawiedliwi jaśnieć będą jako słońce. Skar. — Na młodym Janie zaraz 
znać byłO; ie wielką na świecie miał jaśnieć świętobliwością. Zał. — Za- 
jaśniał wiek złoty. Kras. — Jaśniałem niegdyś jak światłość promienia. 
Kras. — 
BŁYSZCZEĆ (słowian. ó^iHCTarH, ros. ó-iHcraib, czesk. blyśt^ti) znaczy 
wydawać blask rażący, a przynajmniej jaskrawy. Błysnąć jest formą 
jednotliwą, błyskać formą częstotliwą tegoż samego słowa. Bły- 
szczeć mówi się o tćm, co wciąż blask wydaje, błysnąć o tćm, 
co raz jeden tylko ukazuje się jak ł>łyskawica i znika; błyskać 
o tćm, co wielokrotnie te błyski powtarza. 

Szczęście trochę błysnęło, jednak nie długo trwało. Skar. — Gęstemi 
światły błyszczące pochodnie. Kras. — W ciemności postrzegł wilka, po 
oczach co błyszczą. Kras. 

Jechał Sieniawski odważny i smutny, 
W błyszczącej zbroi. Niemc. 

Już się chwila zbliża, 
Gdy z murów Wilna błyśnie znamię krzyża. Mick. 
LSSIC i LSNIC SIĘ, (Krasicki pisał sklnić się, słowian. .ibmTHTH, 
ros. .lOCHtTbCH, czesk. Isknouti) znaczy błyszczeć tak jak kawałek 
szkła, lub kropla rosy, w której odbija się promień słoneczny. Mówi 
się o tćm tylko, co padający blask odlHJa, a swego światła nie ma 
i innych przedmiotów nie oświeca. 

Nie są światłem błyszczenia, co ledwo się sklniły. Kras. — Buduar 
skini się złotem. Kras. — Złoty świetlik . . . jak gwiazdeczka lśnił jaskra- 
wię. L. BoROw. — Ciche lśnią się fale. Mick. 
MIGOTAĆ znaczy drżeć mdlćni, a ciągle jużto ukazującćm się, już 
znikającćm światełkiem. 

Białe jako gęsi migocą zawoje. W. Pot. — Błyskotnym gwiazdy pro- 
mykiem migocą. Nar. — Kiedy niekiedy zbroja zamigoce. Mick. — Tu 
i Owdzie migocą straży naczelnych proporce. Mick. 
PROMIENIEĆ, wyraz XIX wieku, znaczy jaśnieć jak słońce, którego 
promienie na wszystkie się strony rozchodzą. 
lAcA obojga promieniały radosną chlubą. Pług. 
liwlęcic, patrz: żegnać. 
llliiiecki, światowy, cywilny. 

ŚWIECKI , (zamiast świetski) daje wyobrażenie przeciwne dncbownemu 
i zakonnemu, i mówi się o wszystkich stanach i osobach nie będą- 
cych dnchownenii; jako też o rzeczach odnoszących się do tych sta- 
nów, lub osób, np. stan ducliowny i świecki, osot>a śmecka, władza 
świecka^ suknia świecka, pieśni duchowne i świeckie. Kapłan świe- 



świecki — Święto. 135 



cki. Duchowieństwo świeckie, albo kler świecki , mówi się o księżach 
nie będących zakonnikami. 

Ludzie świeccy, weselą się z dóbr świeckich. Skar. — W dnchow^nych 
sprawach świeccy panowie prędko pobłądzą. Skar. — Urząd świecki. Skar. 
Które prawo na to świeccy pokazać mogą? Skar. — Bez liczby takich, 
świeckiego szczęścia odmian. Skar. — Nigdy się P. JEZUS w świeckie 
panowanie nie wdał. Skar. — Pycha i pompa świecka. Skar. — Jak ty 
śmiesz święte rzeczy z świeckiemi równać. Baztłik. 
Znam się teś z Śniadeckim 
Który jest mądrym bardzo człekiem, chociaż świeckim. Mick. 

ŚWIATOWY, znaczy oddany świata , tchnący duchem świata. Nie każdy 
tedy człowiek świecki jest światowym. 

Mówi się: osoba światowa, pieśń światowa. 
Więc panniem światowe piosneczki pisywał. Pol. 

CYWILNY (z łacin cirilis) daje wyobrażenie przeciwne wojskowemu, 
np. człowiek wojskowy i cywilny ; ubiór cywilny. W języku prawnym 
cywilny daje wyobrażenie przeciwne kryminalnemu, np. prawo cy- 
wilne, sprawy cywilne. 

IJiDriegcotliiiy* patrz: gadatliwy. 

tllwlekier, patrz: ojciec. 

M%vlekra, patrz: matka. 

fiivietiiy« patrz: jasny. 

iiwicto« uroezystoic, niedziela, fest, odpust. 

ŚWIĘTO (czesk. swatek) jest dzień Bogu poświęcony. Wyraz ogólny, 
którym oznaczamy i niedziele i uroczystości. 

Mó.wi się : wielkie święto, kościelne święto (w które pracować wolno), 
ruchome święto (które nie zawsze w tym samym dniu przypada), 
święta Bożego narodzenia, zielone świątki, żydowskie święta. 

Święto niechaj świętem będzie. J. Koch. — Obrócę święta wasze w płacz, 
a wszystkie pieśni wasze w narzekanie. Wuj. — Drogi Syon płaczą, że 
nie masz ktoby szedł na święto uroczyste. Wuj. — Na to się święto In- 
dzie z daleka schodzili. Skar. — Salomon królestwo wszystko na to święto 
zezwał. Skar. — Święto uczcisz, jako Tobiasz, dobrze drugiemu czyniąc. 
Skar. — Żle święto święci, który w nie podżwignąó upadłego nie chce. 
Skar. — Nie chciał P. Bóg, aby dla święta ludzie szkodę mieli i na 
majętności i na zdrowiu swojóm. Skar. — Których dziś ńwięto obcho- 
dzimy. Skar. — Święto dla człowieka ustawione jest, nie człowiek dla 
święta. Skar. — U leniwych zawsze święto. Rys. — U mnie ta maksyma 
być takim w święto, jakim w dzień powszedni. Kras. 

UROCZYSTOŚĆ (od rok czyli termin, rocznica) oznacza jedno z więk- 
szych świąt dorocznych , raz do roku przypadających , które się z całą 
wspaniałością obrzędów religijnych, i zwykle przy większóm zgro- 
madzeniu ludu oł>chodzić zwykło. Ztąd i Qł)chody rodzinne i narodo- 



130 Święto — Święty. 



we uroczystościami się zowią, np. uroczystość Bożego Ciała, Wiel- 
kiej Nocy; uroczystość ślubu, imienin, koronacyi i t. p. 

Mówi się: obchodzić uroczystość, podczas uroczystości, kazanie na 
uroczystość świętego Stanisława, uroczystość Najświętszej Panny, usta- 
nowić uroczystość, zaprowadzić uroczystość. 

Narody Greckie zamiłowane w igrzyskach, gonitwach, świętach i uro- 
czystościach. Jan Śniad. — Prace szkolne zamykać z równą uroczysto- 
scią. Jan Sniah. — Przy dzisiejszej uroczystości. Woron. — Ta uroczy- 
stość ciągnie z pogaństwa początek. Mick. — Tytko na wielkie uroczy- 
stości nakładał szaty kosztowne. Hen. Sienk. 
NIEDZIELA (słowian, i ros. Ho;^t.ia, czesk. nedćle) jest dzień siódmy 
tygodnia, który od początku chrześciaiistwa zamiast sot>oty czyli sza- 
batu święcić zaczęto. 

Mówi się: niedziela starozapustna , zapustna, niedziela kwietna, 
przewodna. 

Pamiętaj... byś czcił święta i niedziele. Rękop. r. 1477. — Ukaż mi 
pismo, gdzieby przykazano niedziele święcić. Kromer. — Ztąd Polacy ten 
dzień niedzielą nazwali, iż się weń działać i robić nie godzi. Skar. — 
Jest w tygodniu niedziela, jest także i piątek. W. Pot. — U naszego 
dobrodzieja , dłuższy piątek niż niedziela. Przysł. — Kto w piątek skacze, 
ten w niedziele płacze. Przysł. 
FEST (z łacin, festum święto) zowie się na Litwie uroczystość parafi- 
alna jak naprzykład konsekracyi kościoła, i dzień jego patrona, na 
której obcłiód zbierają się z sąsiednich kościołów kapłani, i odbywa 
się uroczyste nabożeństwo z wystawieniem Najświętszego Sakramentu, 
z kazaniami i processyami. 

Na feście u J. M. P. Jana Zamojskiego. J. Koch. — Na fest kładnie 
się tylko kitka tak bogata. Mick. 
ODPUST jako synonim święta , jest zupełnie to samo, co fest , z tą 
tylko różnicą, że co w Koronie, na Wołyniu, na Podolu nazywają 
odpustem, to w Litwie nazywają festem. Przytóm odpust ma zawsze 
przjnwrilej , że tym , którzy się w tym dniu i w tym kościele spowia- 
dają i do stołu Bożego przystępują, nadaje się odpust zupełny. Fest 
zaś może tego przywileju nie mieć. 

Kiedy się zejdą na odpust. Rej. — Na odpust do Częstochowy jedziemy. 
Starów. — Ci co na odpusty chodzą. Opal. — Na odpust chodzą z je- 
dnego na dragi. Drużbac. — Matka moja z dzieciństwa wychowana na 
wsi , dla odpustu chyba nawiedzała pobliższe miasta. Kras. — Byłem tam 
w spowiedzi, kiedym na odpust chodził. Mick. — Na odpust szedłem do 
Czemiakowa. Brodz. 

fiwięty, błog-osirawioiiy. 

* 

ŚWIĘTY (słowian, cbitb, ros. CBiiToft, czesk. swaty) oznacza sługę 
Bożego, który po śmierci został uczestnikiem wiecznej szczęśliwości 



^2^'l^Z: 1^ 

w niebie. Zwykliśmy też nazywać świętym człowieka , który chociaż 
ciałem jeszcze żyje na ziemi , ale dnchem już się całkiem od niej 
oderwał i z Bogiem zjednoczył. 

Mówi się: święci męczennic!^', wyznawcy, Święty Antoni, Święty 
Kazimierz, dzień wszystkicłi świętych, litania do wszystkich świętych. 

Przez pany do króla , a przez święte do Boga. Rej. — Świętemi bądź- 
cie, bom i ja święty jest. Wuj. — Św^ięci coś w sobie nad ludzie i na- 
turę ludzką mieli. Skar. — Święci się nie rodzili z cnotami, ale na nie 
także robili. Skar. — Cuda pokazują, jacy święci byli; ale żywot uka- 
zuje, jacy my też być mamy. Skar. — Mają i święci swoje ułomności. 
Skar. — Nie święci garnki lepią. Przysł. — Nie zawsze świętego Jana. 
Przysł. -^ Do świętego Ducha, nie zrzucaj kożucha. Przysł. — Goły jak 
święty turecki. Przysł. 

Święt}'m jest na ziemi, 

Kto umiał przyjaźń zawrzeć ze świętemi. Mick. 

Panno święta, co jasnej bronisz Częstochowy, 

I w Ostrej świecisz bramie. Mick. 
KjOGOSŁAWIONY, jako synonim świętego, tern się od niego różni, 
że oznacza tego, który jeszcze nie jest kanonizowany, ale tylko be- 
atyfikowany. Nie jest on tedy ani uroczyście za świętego ogłoszony, 
ani całemu kościołowi ku uczczeniu podany; chociaż cześć należna 
świętym może być mu oddawana w pewnej prowincyi, dyecezyi, lub 
w zakonie, np. błogosławiony Michał Giedrojć, Stanisław Kazimier- 
czyk i t. p. 
Mulety, święcony, rellg-ijiiy, uroczysty, koiiciclny. 
ŚWIĘTY (slowiaii. CBirb, ros. CBatoft, czesk. swaty) w najogólniejszem 
znaczeniu mówi się o tćm, co ma cechę najwyższej duchownej do- 
skonałości, co tak jest czyste, tak nieziemskie i tak pełne Boga, że 
samego nieba jest godne. Zowiemy też świętemi rzeczy i miejsca 
chwale Bożej poświęcone, które już tern samem na żaden świecki 
użytek łiyć obrócone nie mogą. 

Mówi się: duch święty, kościół święty, pismo święte, dni święte, 
msza święta, znak krzyża świętego, święta prawda, pokora święta, 
słowo święte. 

Której żywot święty 

Godzien, aby wszem paniom za przykład był wzięty. J. Koch. 

Użycz pokoju nam i świętej zgody. J. Koch. — Miejsce na którćm 
stoisz, ziemia święta jest. Wuj. — Nigdy żadne daremne a próżne słowo 
nie wyszło z świętych ust jego. Skar. — Świętych rzeczy nie pospolito- 
wać. Knap. — Święta miłości kochanej ojczyzny. Kras. — Zawsze tam 
jak w kościele Westy strzeżono świętego ognia. Eua. Słów. — Najdo- 
skonalszem i najwyższem wykształceniem woli i duszy jest świętość. Zro. 



138 Święty — Symbol. 



Krasiń. — Wszyscy jak na ówiętą z podziwieniem patrzali. SzczęsNT 
Fbliń. — 

ŚWIĘCONY (od święcić) mówi się o tóm, co przez kapłana z modli- 
twą i przepisanemi obrzędami poświęcone zostało, np. woda święcona, 
chleb święcony w dzień Ś. Agaty, zioła święcone. Ztąd i pokarmy 
na Wielkanoc zowią się święconćm, dlatego te przez kapłana po- 
święcane bywają. 

Wyniesioną przed kościół, ledwie święconą wodą odlali. Skar. — Nie 
skropisz tego wodą święconą. Przysł. Rys. 
Trzeba się skąpać w tej misie 
A ta jest woda święcona. Mick. 

RELIGIJNY mówi się o tóm, co się odnosi do religii, co tchnie i rzą- 
dzi się jej duchem, lub co jej charakter na sobie nosi, np. obrzędy 
religijne, duch religijny, zasady religijne , wychowanie religijne, uczu- 
cia religijne, książki religijne i t. p. 

Zaniedbanie instrukcyi religijnąj w wychowaniu młodzi ściąga okropne 
na ludzi i całą społeczność nieszczęścia. Jan Śniad. — Rozdmuchać w so- 
bie ostatnią zawsze na dnie tlejącą iskierkę religijnego uczucia; aby się 
ogrzać przy świętom od niej roznieconćm ognisku. Krasz. — Wykształcenie 
religyne powinno głęboko przenikać całą duszę wychowańca. Plebański. 

UROCZYSTY właściwie odnosi się do dorocznych uroczystości. Ztąd 
mówi się o tóm, co się otK*hodzi ze czcią religijną, lub z odpowie- 
dnią wystawą i zachowaniem przepisanych obrzędów, jako droga pa- 
miątka, albo jako coś świętego dla serca, np. dzieu uroczysty, święto 
uroczyste, obchód uroczysty. 

Już wschodził uroczysty dzień Najświętszej Panny. Mick. 

KOŚCIELNY mówi się o tem, co należy wyłącznie do kościoła, lub 
co jest jego nauki i jego ducha zwierciadłem, np. przykazania ko- 
ścielne, hierarchia kościelna, obrzędy czyli ceremonie kościelne , szaty 
kościelne, naczynia kościelne, sługa kościelny. 

Jako święci starzy Doktorowie kościelni wykładają. Skar. — Który 
tajemnice wiary naszej rozgryzać się w hardości rozumu swego waży, 
a ducha się kościelnego nie radząc, w jego się posłuszeństwo z pokorą 
nie poddaje, ten nigdy nauki prawowiernej i wiary katolickiej mieć nie 
będzie. Skar. — Karności kościelnej zaniechali. Skar. 

Hinleźy, patrz: nowy. 

li wist « patrz: głos. 

IHiiit, patrz: poranek. 

ijlwita, patrz: orszak. 

Swoboda 9 patrz: wolność. 

8 wora 9 patrz: para. 

Syg-net, patrz: pierścień. 

Symbol, patrz: godło. 



Sympalya — Systemat. 139 

Sympatya, patrz: skłonność. 

Sympatyczny, patrz: miły. 

Sypać, patrz: lać. 

Sypiać, patrz: spać. 

Systemat, układ, metoda, teorya. 

W ogólności podciągnienie pod jedne ogólną zasadę wielu przed- 
miotów^ lub działań^ tak żeby między niemi wszystkiemi zachodził 
logiczny związek i najściślejszy był zachowany porządek. 

SYSTEMAT, SYSTEM i SYSTEMA (greek. (n5(rrfi,m zestawienie ra- 
zem) oznacza porządnie obmyślony układ, w którym wszystkie skła- 
dowe części, jakby gałęzie z pnia wychodzące, opierają się na je- 
dnej zasadzie, i do jednego celu dążąc, stanowią jedne organiczną 
całość. 

Mówi się: tworzyć syetemat, trzymać się systeroatu, systemat Ko- 
pernika, I^tolomeusza, systemat nerwowy, systemat kontynentalny itp. 
Można roić sobie i marzyć różne systemata i teorye, i stawiać te pa- 
jęcze w naukach budowy, które czas psuje i wywraca : ale bez niego (ge- 
niuszu) ani zgadnąć skrytości przyrodzenia, ani nowej w naukach prawdy 
odkryć nie można. Jan Śniad. 

UKŁAD dosłownie to samo co systemat, lecz stosuję się mianowicie 
do trzech królestw natury, i oznacza naukowe uszykowanie podług 
pewnych cech charakterystycznych, z podziałem na klasy, rzędy, ro- 
dzaje, gatunki. 

Mówi się: układ systematyczny, układ naturalny i sztuczny, układ 
roślin, układ Lineusza, układ Wernera. W znaczeniu umowy patrz: 
Umowa. 

Kopernik pierwszy dopiero właściwy układ światła słonecznego wytłu- 
maczył. Jan Śniad. — Nauczyć jaki być powinien porządek rzeczy i my- 
śli w układzie pisma. Jan Śniad. 

METODA (greek, fitra po i 6do<; droga) jestto wytknięta dla umysłu 
droga, którą jakby bitym gościńcem idzie się wprost do zamierzonego 
celu. Systemat wszystkie ogniwa wiąże w jeden łańcuch, wszystkie 
promienie skupia jak w ognisku ; metoda zaś jak po żelaznej kolei 
się toczy. Porządek jest podstawą jak systematn tak metody; i ztąd 
tylko mogą one brane być za synonimy; lecz różnica między niemi 
jest ta : że systemat tworzy z wielu prawd jedne budowę i organi- 
czną całość, metoda zaś trzyma się stale tej a nie innej drogi; tego 
a nie innego porządku; tych a nie innych środków. 

Mówi się: metoda wychowania, leczenia, metoda sokratyczna, in- 
dukcyjna, scientyficzna, praktyczna, poglądowa, historyczna, trzy- 
mać się tej lub innej metody, metoda Robertsona, Jażwińskiego (nie 
zaś systemat). Przeciwnie: systemat Kopernika, Ptolomeusza (nie zaś 
metoda). 



140 Systemat — Szatan. 



Nie masz w niej (Retoryce Piramowicza) metody , czyli tryba porządnie 
aczącego. Jan Śniad. 

TEORYA (grec. \'>ł(aoin przegląd) jestto klucz do tlamaczenia mniej 
więcej szczęśliwie całego szeregu zjawisk, za pomocą pewnej hypotezy, 
lub wyroznmowanej zasady. Ogólny też wykład zasad, lab prawideł 
jakiej naaki, służący za nić przewodnią dla praktyki, zowiemy te- 
oryą. Mówimy: teorya tworzenia się ziemi, teorya światła, zorzy pół- 
nocnej, teorya jestestw organicznych Jędrzeja Śniadeckiego. 

Źle czynią, którzy kunszt rolniczy na samej teoryi zasadzają. Kras. 
Teorya pospolicie rodzi się z praktyki. Golak. — Szanujmy teorya jako 
doskonalszą, ale nie zaniedbajmy praktyki, jako powszechnie potrzebniej- 
szej. Kopcz. — Jedne teorye walą się i ustępigą drugim. Jan Śniad. — 

i^zabla. patrz: miecz. 

Szacować, patrz: czcić. 

Szacunek, patrz: cześć. 

Szala 9 patrz: waga. 

Szaleć, patrz: bawić się. 

Szaleństno, patrz: waryacya. 

Szamotać « patrz: rwać. 

Szaniec, patrz: wał. 

Szanować, patrz: czcić. 

Szanowny, patrz: godny. 

Szarpać, patrz: rwać. 

Szata, patrz: odzienie. 

Szatan, djabel*, czart, bies, kaduk. 

Wyrazy te oznaczają złego ducha, strąconego z nieba anioła, uoso- 
biony pierwiastek złego. 

SZATAN (z hebrajskiego przeciwnik , wróg) wyraz przyjęty we wszyst- 
kich europejskich językach, oznacza strąconego z nieba anioła, czyli 
ducha złego, zwanego w piśmie św. książęciem ciemności, który 
w swojej osobie skupia całą moc piekielną. Używa się więcej w ję- 
zyku książkowym, niż potocznym. 

Pójdź precz szatanie. Wuj. — Dla pychy szatan strącon z nieba. Skar. 
Szatana zwojował, i moc jego skruszył. Skar. — Tego się stróża, to jest 
czujnej modlitwy, szatan boi. Skar. — Kędyś bywał szatanie? zwodziłem 
świat Panie. Rys. — Szatan mnie tam wabił. Mick. 

O ! żeby ją zabić , 
Trzeba być trochę więcej niż pierwszym z szatanów. Mick. 

DJABEŁ (greek. Sm^oIoc potwarca) wyraz ten, którym słowianie za 
świadectwem Helmolda zwali złego Boga, czyli Czarnoboga (inałum 
Deum lingua sua dlabol sire Zcernobock appeUant) nie różniąc się 
w znaczeniu od innych swoich synonimów, stał się powszechniejszym 
w użyciu. 



Szatan. 141 

Mówi się: djabeł kulawy, bierz go djabeł, djabłami sadzić , do stu 
djabłów, djabła wart, djabła zjesz, djabli go nadali. 

Djabeł . . . który dla pychy a nieposłuszeństwa był strącon z nieba. Rej. 
Przeciwnik wasz djabeł, jako lew ryczący krąży, szukając kogoby pożarł. 
Wuj. — Nie tak djabeł szpetny, jak go malują. Birk. — A ty się bój 
djabłów, gdy cię darami swemi obsyłają. Birk. — Przy kościele ma dja- 
beł kaplicę. Rys. — Bogn służ, a djabła nie gniewaj. Rvs. — Nie ma- 
luj djabła na ścianie , by się nie przyśnił. Rys. — Dlatego djabeł mądr}^, 
że stary. Rys. — Trafił djabeł na poganina. Przysł. — Djabeł nie spi. 
Przysł. — Odzie djabeł nie może, tam babę poszle. Przysł. Bieniasz 
Budny. — Potrzebny jak djabeł w Częstochowie. Przysł. — Siedzi pod 
figurą, a djabła ma za skórą. Przysł. — Co nagle, to po djable. Przysł; 
Zakochał się jak djabeł w suchej wierzbie. Przysł. — Kto na przedpie- 
klu mieszka, ^j^bła w kumy prosi. Przysł. 

Djabeł wenecki. Przysłowie, które ma pochodzić z czasów Jagiełły 
od możnego obywatela Mikosza, dziedzica wsi Wenecyi, który miał 
przydomek: krwawy djabeł. 

„Djabeł w swojej postaci "", tytuł dzieła księdza Jana Bohomolca. — 
Za młodu o pińskim słyszałem ja djable. Pol. 
CZART (słowian. HoprB, ros. McprB, czcsk. czert) tóm się tylko różni 
od djabła, że jest wyrazem słowiańskim, który w pogańskiej sło- 
wiańszczyznie oznaczał Boga złego, inaczej Złobogtem, Lntym Bo- 
giem (srogim) i Czarnobogiem zwanego. Ostatnia ta nazwa wyrażała, 
że on jest przeciwnikiem dobrego Boga, zwanego Białym Bogiem. 
Po wprowadzeniu religii chrześciańskiej, pojęcie czarta tak się zlało 
z pojęciem djabła, iż przysłowiem się stało : czart czy djabeł wszystko 
jedno. Tylko że czart jest raczej wyrazem książkowym , i używa się 
nie tak powszechnie jak djabeł. 

Mówi się: czart przeklęty, opętany od czarta, wyrzucać czarty, 
zmowa z czartem. 

Jeśli palcem Bożym wyrzucam czarty, zaisteć na was przyszło króle- 
stwo Boże. Wuj. — Czart niesnaski . . . między bracią i domownikami 
wznieca. Skaiu — W jego obronie jestem, pod jego chorągwią stoję, 
przeto ciebie czarta bać się nie będę. Skar. — Wielce tym czartem brzy- 
dzić się mamy, a z nim nic spólnego, ani żadnej sprawy nie mieć. Skar. 
Kto się do grzechu czartu namówić daje, P. JEZUSA zdradza. Skar. — 
Służ Bogu, a czarta nie drażnij. Przysł. Knap. — Ni Bogu świeczki, ni 
czartu ożoga. Knap. — Małe parta pójdą do czarta (żle nabyte dobro). 
Przysł. — Pop swoje, czart swoje. Przysł. — Nie gryź z czartem orze- 
chów. Rys. (Ze złym człowiekiem miej się na ostrożności). — Czartu nie 
wierz , bo on się ojcem kłamstwa zowie. Kochów. 
BIES , MucHLcJsKi wywodzi z Arabskiego b e e s co znaczy nieszczęście, 
klęska, (starosłowiań. i ros. ótc-B, czesk. bes) jest potoczna i ludowa 



142 Szatan — Szczątek. 

nazwa djabła. Wyraz ten znajduje się w rękopismie Klozyauskim 
XI wieku , i w Ewangielii Osiromira. W Słowie o pótkn Igora Połowcy 
nazwani są biesowemi dziećmi. Szajnocha wywodzi go od Normandz- 
kiego biessc, który według Glossarinm Ihrego znaczył wojownika 
szalonej odwagi, co I>cz hełmn i pancerza jeden na tłamy nieprzy- 
jaciół się rzacał. Wywód ks. Kleczewskiego od narodu Bessów, nie 
ma za soI>ą nic oprócz podobieństwa brzmienia. Brodzi:$8KI powtó- 
rzył go, bo innego wywodu nie miał pod ręką. 

Bies poganina, swój swego znalazł. Knap. — Co ty z kogo, z ciebie 
bies, weźmie tyle czworo. Kochów. — No, wygrałeś panie biesie. Mick. 

Ile biesów w głowie 
I w sercu miałem, kto icli imiona wypowie? Mick. 

KADUK (z łació. morbiis caducus) właściwie znaczy chorot)ę Ś. Wa- 
lentego t j. epilepsyą, którą ponieważ nieoświecony lud uważał za 
opętanie od czarta, przeto do wyrazu kaduk znaczenie złego ducha 
przywiązane zostało. Używa się jednak tylko w mowie potocznej, np. 
niech go kaduk porwie, kaduk go nie wziął. 
Otuż do nas Rejenta jakiś kaduk niesie. Trcb. 
Nikt nie zgadnął, nikt nie wiedział. 
Co też tam za kaduk siedział. Odvkibc. 

Szczątek t zabyiek, relikwie. 

SZCZĄTEK, a częściej w liczbie mnogiej szczątki (dawniej szcząd, 
od szczędzić) znaczy drobne ostatki, czyli okruszyny, które czas oszczę- 
dził , jako ślady tego, co zniszczenia uległo. 

Poginęli... i szczątek ich nie został: a kościół Boży stoi, i stać bę- 
dzie na wieki. Skar. — Których i szczątek i pamiątka żadna nie została. 
Skar. — Jagiellonów szczątek i ostatek jnż poległ. Skar. — Ksiąg ich 
szczątki żadne nie zostały. Skar. — Za Długosza ledwie jnż drobne szczątki 
zostały Jadżwingów. Nar. — Odkopane szczątki Herkulanu. Nar. 

ZABYTEK oznacza wszelki przedmiot, który się przechował jako pa- 
miątka odległej przeszłości, np. zabytki starożytności, zabytki po- 
gaństwa, zabytki języka. 

Sąć jeszcze gdzieniegdzie zabytki trwałości dawnej. Kras. — Należa- 
łem do zbierania tych najdroższych, bo najrzadszych literatury zabytków. 
Linde. — Są zabytki cenniejsze od złota. Pol. — Wiele podziśdzleń je- 
szcze jest w świecie rzeczywistym zabytków pogańskich. Malec. — Któ- 
rzy szanują ten zabytek star}\ J. Brodo wicz. 

RELIKWIE (łaciii. reliąuiae ostatki) wyraz czysto łaciński, ale przy- 
jęty w języku kościelnym. Oznacza szczątki męczenników i w ogól- 
ności świętych pańskich, które kościół za rzecz świętą uznaje. Ztąd 
mówi się: szanować co jak relikwie, to jest jako pamiątkę najdroż- 
szą sercu, jak świętość religijną. 

Kości i inne ostatki świętych ludzi, relikwie. Karn. — Coż za pozy- 



Szczątek — Szczery. ]43 



tek z kości ówictych^ i innych relikwij i grobów ich bierzem? wielki. 
Skak. — Zbiegał się lud na uczczenie świętych relikwij. Skar. 

Szczebel 9 patrz: stopień. 

Szczęk* patrz: głos. 

Szczep 9 patrz: pokolenie. 

Szczepie « patrz: siać. 

Szczery* otwarty* serdeczny* naluny. 

SZCZERY (słowian. uiTHpi nienaruszony czesk. śtóry) w zastosowaniu 
do rzeczy materyalnych mówi się o tóm, w czćm niema żadnej 
obcej przymieszki, np. szczere złoto. Pod względem moralnym znaczy 
nie obłudny, nie udawany, w którego sercu niema zdrady, który 
mówi ta właśnie, co czuje i myśli, np. szczóry przyjaciel, szczćre 
życzenia, szczóra miłość, szczćry żal, szczćra skrucha. 

W niebie szczćre rozkosze. J. Koch. — Pójdźmy do owce, do gołębia, 
tam szczćrą a prostą widzim niewinność. Gorn. — Próżnaby robota była, 
jeśliby kto na szczćrym piasku posiał pszenicę. Gorn. — Jeśliś ostrożny 
ptak , bój się sieci i w szczćrćm polu. Skar. — To szczera prawda. Skar. 
Z szczerej zazdrości i złości nienawidzą ich i prześladują. Skar. — Kto 
z ludźmi nie szczerze. Judaszem go witaj. Klon. — Szczćra to prawda. 
MiASK. — Szczerych przyjaciół z Dyogenesową latarnką szukać trzeba. 
Opał. — Wylane serce, uprzejme i szczćre. I^as. — Przejęły go szczery 
żal i litość. MiCK. 

Taka to tam szczćra mowa; 

Tak serdeczne, proste słowa. Pol. 

OTWARTY właściwie znaczy nie zamknięty i stojący otworem, np. 
drzwi , okno, zamek otwarty. Ztąd przenośnie mówi się o człowieku 
mającym to w swoim charakterze, że się wy wnętrza; że nie umie 
zataić tego, co myśli ; że nic nie obwija w bawełnę i jak się po pro- 
stn mówi : serce ma na języku. Szczćry więcej odnosi się do tego, 
co człowiek czuje; otwarty do tego^ co myśli. Szczćrość przeciwna 
jest obłudzie, a otwartość skrytości. Można szczćrze kochać, a je- 
dnak otwarcie tego nie mówić. Może kto być najszczćrszym przyja- 
cielem; a jednalk w charakterze swoim nie mieć otwartości. 

Prawdziwie rycerska otwartość. Jan Śniad. — Otwartość charakteru 
naszego, która i siedmiu pieczęciami zamknięte usta otwiera. Krasz. 

SERDECZNY (ros. cep^eHHuft, czesk. srdećny) znaczy idący wprost 
z serca przepełnionego uczuciem. Szczćrość może nie iść w parze 
z uczuciem, dość jej na tem, żeby była nie obłudna, i nie udana; 
serdeczność zaś całego serca wymaga. 

Jej łzy serdeczne skały przenikają. J. Koch. — Czego żal serdeczny przy- 
pominać nie da. J. Koch. — Tak wysokim będąc, do zamiłowania nas 
swego wzywa, jako miłych i serdecznych przyjaciół. Skar. — Wśród 
serdecznych przyjaciół psy zająca zjadły. Kras. — Mowa serca serdecznej 



144 Szczśpy — Szczęście. 



czeka odpowiedzi. Mick. — Ze zwykłą serdecznością powitaną została 
przez krewnych. Szgzcsny Feliń. — Przyjęcie w tym domu było zawsze 
serdeczne. Kar. Kaczk. 

NAIWNY (franc. naif) wyraz wzięty żywcem z irancuzkiego w XVIII 
wieku, znaczy odcień szczerości , która tak po prostu i naturalnie 
wypowiada co myśli, lub czuje, iż jej nawet do głowy nie przyjdzie, 
że możeby tego mówić tak otwarcie nie wypadało; że może być 
w tern coś zanadto jaskrawego, albo i rażącego. Ztąd też niekiedy 
i głupiego delikatnie naiwnym zowią. 

Zażywała tego słowa wyrażając naiwne i uprzejme rzeczy. Węgierski. 

Szczęście się, powodzie się* udawać nic, dopisywać. 

SZCZĘŚCIĆ SIĘ , zwykło się mówić , gdy szczęście komu wciąż sprzyja, 
tak że mu wszystko niby samo do rąk przychodzi. 

A liście jego nie opadnie, i wszystko cokolwiek czynić będzie, poszczę- 
ści się. Wuj. 

POWODZIĆ SIĘ, mówimy gdy to, co kto pocznie na dobre wychodzi; 
gdy człowiek w zamiarach swoich nie doznając przeciwności, szczę- 
śliwie je doprowadza do skutku; gdy mu sprzyjają okoliczności. 

Gdy komu idzie dol)rze, albo żle, mówimy że się mu powodzi, 
albo nie powodzi. 

Powiodło się nam szczęśliwie. W^uj. — Wszystko z łaski Bożej dobrze, 

szczęśliwie, a wedle myśli naszej nam się powodziło. Bazył. — Wpadł 

w niemoc ze smutku, że mu się nie powiodło, jako myślił. Wuj. — Nie 

gorszył się z tego, iż się złym dobi*ze powodziło na świecie. Skar. — 

I także mu na świecie wszystko się powodzi? Mick. 

UDAWAĆ SIĘ, mówimy o tćm, co szczęśliwym trafem poszło dobrze, 
chociaż mogło pójść żle, czyli mieć niepomyślny obrót, np. udał się 
chleb, udało się polowanie, udała się sztuka. 

Im będzie lepsze naczynie . . . tćm ta robota lepiej się udać może. Skar. 
Jak się uda. Knap. — Do trzech razy sztuka się udaje. Przysł. — Na 
małej rzeczy próbę robić: jeżeli się to uda, dopiero na większe się od- 
ważyć. Kras. — Udało mi się. Kras. — Udawało się czasem Sasom, 
czasem Słowianom. Nar. — Kto ma zdolność, przy pracy wszystko mu 
się uda. Dmoch. — Takie pisanie potrzebige pracy i talentu; dlatego 
wszystkim udawać się nie może. Jam Sniad. 

DOPISYWAĆ KOMU, mówi się o tćm, co zależąc od trafu, sprayja 
komu wiernie i nie zawodzi oczekiwania, np. karta dopisała, pogoda 
dopisała , szczęście dopisało. 

Coś smutny wyglądasz, może ci karta nie dopisała. Teatr. 

Szczęście, dola, los, poitiyiliioic, powodzenie, do- 
brobyt. 

SZCZĘŚCIE (słowian, i ros. ciacTie, czesk. stcstj) jest pojęcie oderwane, 
oznaczające błogi stan duszy, czującej zaspokojenie wszystkich swych 



Szczęście. |4r) 

pragnień. Że zaś te pragnienia u każdego są inne, przeto każdy na 
czem inn^m szczęście zakłada. Zawsze jednak gdy go spotyka to, co 
dla siebie za rzecz najpożądańszą nważa. 

Mówi się: szczęście doczesne, szczęście domowe/ familijne , szczę- 
ście wieczne, na moje szczęście, masz szczęście, dążyć do szczęścia, 
sznkać szczęścia, próbować szczęścia, mieć do czego szczęście, służy 
szczęście, sprzyja, dopisuje szczęście, zakładać na czćm szczęście, 
droga do szczęścia, na los szczęścia, ślepe szczęście , gwiazda szczę- 
ścia, dziecko szczęścia, życzyć komu szczęścia, mieć do czego szczę- 
ście, spotkało go szczęście, to szczęście że karku nie skręcił. 

Takiego szczęścia używa i bydło. 

Gdy kto swej woli da wolne wędzidło. Rej. 

Kogo szczęście wyniesie, niecłi się upaść boi. Rej. 

Czas ucieka, a żaden nie zgadnie. 

Jakie szczęście na kogo przypadnie. J. Koch. 

Tak nas ten lud trapi swojem szczęściem hardy. J. Koch. — Nie wszyscy 
z jednćm szczęściem na świat się rodzą. J. Kooh. — Djabelskie szczęście 
ma. GoRN. — W szczęściu nadętości , a w nicszezęśctn upadłej myśli znać 
nie było. Gorn. — Boską swoję cnotę wlał w serce jego, iż pragnął szczę- 
ścia swego drugiemu udzielić. Skar. — Domyślać się muszą, iż szczęście 
najwyższe ludzkie na inszym świecie jest Sraił. — Szczęście śvnata tego 
mija jako cień, gdy słońce zachodzi. Skar. — W szczęściu ledwie Pana 
Boga znamy. Skar. — Pływać w szczęściu tego świata. Skar. — Słu- 
żyło mu szczęście na świecie. Skar. — Człowiek szczęścia igrzysko. Btrk. 
Sczęście w mienionej szacie chodzi. Birk. — Lepszy łut szczęścia, niżli 
funt rozumu. Rys. — W szczęściu ludzie się zapominają. Rys. — Szczę- 
ście ustało, przyjaciół mato. Knap. — Póki komu szczęście płuży, przy- 
jaciół mu wiele służy. Knap. — Gdzie serce, tam i szczęście. Knap. — 
Przybądź szczęście, rozum będzie. Przysł. 

Za szczęściem nieszczęście chodzi na przemiany. 

Jako wieniec różnemi zioły przeplatany. Kocuow. 

Czasem szczęście samo w ręce lezie. Bohom. — Nie złoto szczęście 
czyni , o bracia , nie złoto. Kras. — Słodką tą poję się myślą , żem się 
przyłożył do szczęścia waszego. Nar. — Wszystko śmieje się szczęściem, 
miłością , nadzieją. Karp. — Szczęścia w domu nie znalazł. Mick. — Któ- 
rych sercu nie może szczęście domowe wystarczyć. Mick. — Niech wam 
stale i długo szczęścia świeci gwiazda. Brodów. 
DOLA (ros. ęojir część, w mitologii słowiańskiej była nazwiskiem dobrej 
bogini, to samo, co Daszba), która wchodząc pod strzechę ludzi miłych 
Bogom, zlewała na nich wszystkie dary nieba. Podobnym sposobem 
wszelkie nieszczęścia przypisywano niedoli , czyli złej Doli. Ślad tego 
przechował się na Ukrainie w pieśni gminnej, którą dotąd śpiewają: 

II. 10 



146 Szczęście. 

Chodzi dziewczyna nad wodą, puszcza Dolę na wodę: 

Płyń Dolo za wodą , a ja za tobą. 

Kiedy religija chrześciańBka zatarła nawet pamięć bożyszcz pogań- 
skich u słowian, właściwe imię Dola przeszło na imię pospolite 
i pozostało w językn naszym równie jak w małorosyjskim na ozna- 
czenie pomyślności ziemskiej. 

Mówi się: dobra i zła dola, biedna moja dola/ smntna dola, opła- 
kana dola, nieszczęśliwa dola, sieroca dola. 

Na lepszą dolę się zachować. Szymon. — Chciał pomódz mu i z nim je- 
dnakiej doli zażyć. Maczuski. 

Bo pierwsze dobro, gdy dola słodka, 

Drugie, gdy sława jest z nami. Miask. 

Żałuję twej Janie doli. 

Która mnie jak własna boli. Kochów. 

Puszczać jednak wodze 

Żalowi, nie rzecz, w doli nieszczęśliwej. Kochów. 

Bez chleba kęsa, bez roli zagonu. 

Wstyd mię, lecz muszę dolą swą otwierać. Nar. 

Z równością myśli wszystko to znosi. 

Co zdarza dola niebieska. Trcb. 

Niech cię wzruszy nasza dola biedna. Dmoch. Engi. 

Niech i nasze dolę, znowu nadziei listek zazieleni. Mick. 

Kto wić , jaka nas wszystkich czeka jutro dola ? Mick. — Biedny na 
rodzie, żal mi twojej doli. Mick. 
Jabym twoje dzićcię 

Obrazem przyszłej doli jego bawił. Mick. 

Wasza dola... moja dola, Halino, Wacławie, 

Niech się dzi<ye boża wola, Ja was błogosławię. Brodz. 
LOS (niem. Looa czesk. los) właściwie znaczy zrządzenie trafu. Ztąd 
mówi się: rzucać losy, dostać co losem; padł los na kogo, los w lo- 
teryi. Ztąd też losem zowiemy to, co pomyślnego, lub niepomyślnego 
dostaje się człowiekowi w udziale, jako zrządzenie wyższej, chociaż 
niewidomej potęgi; czyli jak się lud po prosta wyraża: co komu są- 
dzono. Religia chrześciauska w wypadkach tego życia widzi zrządze- 
nie Opatrzności, lub dopuszczenie Boże; a pospolicie chociaż nie po 
cbrześciausku zwykło się to nazywać zrządzeniem losu, albo po pro- 
stu losem. Rzymianie zwali to fortuną i u naszych pisarzów KYI 
wieku ten łaciński wyraz zamiast losu był używany. U pogańskich 
Słowian czczony był Dadżbóg, jako rozdawca losów ludzkich. 

Mówi się: dary losu, zrządzenie losu, ważą się losy, zostawić co 
losowi, koleje losu. 

Jako los przypadnie, tak się rozdzielicie dziedzictwem. Bibl. Zof. — 
On ziemię losem rozdzieli Izraelowi. Bibl. Zof. — Wszystkie losy nasze 



Szczęście. 147 

w ręku Bożych; przez Opatrzność swoje Bóg rządzi wszystkiemi. Birk. 
Rozumiejąc że mię te dary potykają od ślepego losu bożyszcza , a nie od 
Boga prawego. Kochów. — Los, słowo czcze; co Bóg przeznaczył, to 
jest dla ludzi wyrokiem. Kras. 

Nie los to zdarzył, lecz ten, który losem 

Bóg wszecłimogący kieruje i włada. Kras. 

Los jak z ludźmi, tak z paAstwy po swojemu igra. Kras. 

Wszystko z wyroków wypada istotnycli, 

Nic przypadkowym nie zdarza się losem. Kras. 

Szczęśliwi są tacy. 

Których nie los zbogacił, ale skutek pracy. Kras. 

Boże, co rządzisz losami ludzkiemi. Karp. — Żebym się mógł nad lo- 
sem biedniejszych litować. Karp. — Taka pieśA moja o Aldony losach. 
MicK. — Łącząc wielką moc uczucia z rzadką siłą woli, nie łatwo cio- 
sami przeciwnego losu obaloną być mogła. Szczęsny Fgliń. 
POMYŚLNOŚĆ oznacza taki obrót wypadków i taki skład okoliczności, 
że wszystko idzie nam podług myśli i chęciom naszym odpowiada. 
Stosuje się jednak tylko do rzeczy zewnętrznych i to właśnie stanowi 
różnicę jej od szczęścia; że pomyślność może otaczać nawet najnie- 
szczęśliwszą pod względem moralnym istotę. 

Mówi się: życzyć wszelkich pomyślności, pomyślność ogólna, po- 
myślny stan interesów, pomyślna wiadomość, pomyślna odpowiedź, 
pomyślna podróż i t. p. 

Cięższa rzecz umieć wytrzymać pomyślność, niżeli nieszczęście. Kras. 
Pomyślnością traf często włada. Nar. — Dalekim był od dumy (Krasicki), 
którą pospolicie w małych duszach pomyślność rodzi. Dmoch. — Nie oglą- 
dam się na zastarzałe przesądy, ale tylko na dobro i pomyślność całego 
kraju. Ko?.ŁĄT. — Rokują ztąd śmiertelni pomyślność dla siebie. Trcb. 
Kiedy bieda was nie poprawi, cóż to będzie z pomyślnością. Hen. Rzew. 
POWODZENIE (od słowa powodzić się) oznacza to, że komu co udaje się 
i na dobre wychodzi, a w ogólności że mu się dobrze dzieje. Może 
być tedy powodzenie w zawodzie, który kto sobie obiera; powodze- 
nie w jakiem przedsiębiorstwie, w handlu, na wojnie, na scenie i t. p. 

Nie podnosić się czasu szczęśliwego powodzenia, a czasu nieszczęścia 
nie truchleć. Bazyl. Modrz. — Powodzenie głupich, pogubiło je. Skar. 
Jednakim zawżdy zostawał, i we złem, i w dobrćm powodzeniu. Skar. 
Czyń , co dobry rozum i potrzeba wyciąga ; a ostatek i powodzenie wszy- 
stko. Panu Bogn odlecaj. Skar. — Powodzeniem ludzie sprawy mierzą, 
nie mądrćm baczeniem. Knap. — Innych powodzenie solą w oku mu 
było. Pilch. 

Ilekroć mówiłam pacierze 

Za pana powodzenie, zawsze przed oczami 

Stał pan z temi dużemi, błyszczącemi łzami. Mick. 

10* 



148 Szczęście — Szczęśliwy. 



DOBROBYT; wyraz nowy ale już dońć utarty, oznacza zamożnodć ma- 
teryalną, stanowiącą dobry byt człowieka, lub kraju. 
Podnieść dobrobyt kraju. Roic. Hubę. 
Szczęśliwy, szczęsny, pomyślny, blroi:l, fortunny. 

SZCZĘŚLIWY (ros. cnacTJiuBbiH, czesk. śtastny) oznacza już tego, któ- 
remu szczęAcie służy; już to, co szczęście z sobą przynosi, np. szczę- 
śliwy człowiek, szczęśliwy wojownik, szczęśliwy dzień, szczęśliwe 
zdarzenie, życzyć szczęśliwej podróży, szczęśliwa myśl. 
SZCZĘSNY tern sic tylko różni od szczęśliwego, że jest raczej wyra- 
zem książkowym, niż potocznym. 

Szczęsny że to dzień był u mnie, gdyś się był urodził. Rbj. — Szczę- 
śliwa to droga. J. Koch. — Ten który szczęśliwym jest, pospolicie mó- 
wią: iż się w czepku nrodził. Koszuc. — Kazał spisać szczęśliwych re- 
gestr i rozumnych. Kras. — Niech będą dobrzy, będą szczęśliwi Polacy. 
Kras. — Wtenczas za szczęśliwego się poczytam, kiedy u was wszelkie 
dobro zakwitnie. Woronicz. 

Był szczęśliwy, a jasnej życia jego przędzy 

Nie zasępiały pasma i zgryzot i nędzy. Cyp. Godeb. 

Są głowy tak bystre i szczęśliwe , które odra2u chwycą myśl głęboko 
i z dobrej strony. Jan Śniad. — I ten szczęśliwy, kto legł wśród zawodu. 

MiGK. — 

Szczęśliwy, czyjej przewodniczą łodzi 

Cnota i piękność, niebieskie siostrzyce. Mick. 
POMYŚLNY tćm się różni od szczęśliwego, że nie stosuje się do osób, 
ale tylko do rzeczy, które według czyjej myśli i życzeń się dzieją. 
Nie można tedy powiedzieć: pomyślny człowiek, chociaż bardzo do- 
brze się mówi: wiatr pomyślny, wiadomość pomyślna, skutki pomy- 
ślne, dni pomyślne. 

Słabe początki skutek nadspodziewanie pomyślny przyniosły. Kras. — 
Płyną ci dni pomyślne. Kras. — Pomyślne w tym zawodzie doświadcze- 
nia , robią nam nadzieję , że . . . Jan Śniad. — Na którą prośbę otrzymali 
odpowiedź pomyślną. Hen. Sienk. 
BŁOGI, wyraz książkowy, znaczy doznający takiego nieziemskiego 
uczucia, jakby już był w liczbie błogosławionych; jak gdyby już wi- 
dział niebo przed sot)ą otwarte. Ztąd też i to, co taką nieziemską 
słodyczą serce człowieka napawa, błogiem zowiemy. 

Błogo wam teraz, którym P. Bóg w tej ojczyźnie tego wszystkiego do- 
chował. Skar. — Poznasz Boga prawego, a błogo tobie będzie. Skar. — 
Co mi do kogo, gdy mnie błogo. Knap. — Błogie się w serce cisnęło 
wspomnienie. Brodz. 

Któremu nawet w szczęściu jeszcze czegoś trzeba, 

I tylko wtenczas błogo, gdy westchnie do nieba. Malcz. 



Szczęśliwy — Szlachetny. 140 



Jak mu błogim i szanownym będzie ten pomnik błogiej przeszłości. lo. 
Chodźko. — Ty miewasz błogie dni pełne dziękczynień ku Bogu i ku 
ludziom, którzy cię kochają Zyg. Krasiń. — Natenczas wróciłyby owe 
błogie chwile. Józ. Brodowicz. 

FORTUNNY (łacin, fortunatus) wyraz dzisiaj dość rzadko używany, 
mówi się o tym, który jest ulubicńcem fortuny, to jest : który wszystko 
zawdzięcza losowi i któremu ślepa fortuna jak rozpieszczonemu dzie- 
cku dogadza we wszystkićm ; a więc który do swojego szczęścia może 
się bynajmniej nie przykładać, a nawet o nie nie dbać. Szczęśliwym 
można być w duszy. Szczęśliwym może być ten, kto przestaje na 
małćm, kto się do uszczęśliwienia drugich przykłada, a nawet kto 
cierpi za dobrą sprawę; a fortunnym tylko ten, komu szczęście jak 
się mówi po prostu, samo w ręce lezie. 

Był tak fortunny (Itej), że przez ciąg żywota swego nie potrzebował 
dobywać kordą swego z pochwy, chyba gdy rozwadzał zwaśnionych. Trzy- 
ciBSKi. — Niechaj fortunnie i zdrów nam |)anuje. J. Koch. — Takie for- 
tunne czasy opisuje pismo za wieku Salomona. Skar. — Lecz wkrótce 
dzień wesoły, dzień przyjdzie fortunny. Narusz. — Fortunne przynoszę 
wam wieści. Zyo. Krasiń. 

Szczodrobliwy, szczodry, patrz: hojny. 

Szczuplry, patrz: mały. 

Szczycie się, patrz: chwalić się. 

Hzezytf patrz: wierzchołek. 

Hzczytuy* patrz: wysoki. 

Szelest* patrz: głos. 

Szkalować, patrz: łajać. 

Szkaradny, patrz: brzydki. 

Szkoda , patrz : strata. 

Szkodo wac, patrz: tracić. 

Szlachetny* bezinteresowny, wspaniały* wspaniało- 
myślny, wyższy. 

.Oznacza najpiękniejsze przymioty moralne, które czynią człowieka 
wyższym nad pospolitych ludzi. 

SZLACHETNY (czesk. ślachetny, słowac. slachetny) od szlachty, czyli 
.stanu rycerskiego, który już w sądzie Libuszy, pod imieniem Lechów, 
należy do rady królewskiej. Ponieważ szlachta stanowiła wyższy stan 
w narodzie, przeto samo już urodzenie obowiązywało ją, ażeby słu- 
żąc krajowi, w swoim sposobie myślenia i postępowania umiała być 
wyższą nad osobisty interes, nad chciwość, zazdrość, zemstę i wszel- 
kie nizkie namiętności. Ztąd zacność moralną, wznoszącą się wyżej 
nad pospolitą cnotę, nazwano szlachetnością. Kto więc za zasadę 
swojego sposobu myślenia i życia uważa ofiarę z siebie; kto umie 
poświęcić się dla dobra drugich z zapomnieniem o sobie; kto prze- 



148 Szczęście — Szczęśliwy. 



DOBROBYT^ wyraz nowy ale już dość utarty, oznacza zamożność ma- 
teryalną, stanowiącą dobry byt człowieka, lub kraju. 
Podnieść dobrob3rt kraju. Roic. Hubę. 
Szczęśliwy, szczęsny, pomyślny, blroi:l, fortunny. 

SZCZĘŚLIWY (ros. C4acT;iHBuił, czesk. Stastny) oznacza już tego^ któ- 
remu szczęście służy ; już to, co szczęście z sobą przynosi , np. szczę- 
śliwy człowiek, szczęśliwy wojownik, szczęśliwy dzieu, szczęśliwe 
zdarzenie, życzyć szczęśliwej podróży, szczęśliwa myśl. 
SZCZĘSNY tern sie tylko różni od szczęśliwego, że jest raczej wyra- 
zem książkowym, niż potocznym. 

Szczęsny że to dzień był u mnie, gdyś się był urodził. Rbj. — Szczę- 
śliwa to droga. J. Koch. — Ten który szczęśliwym jest, pospolicie mó- 
wią: iż się w czepku urodził. Koszuc. — K«izał spisać szczęśliwych re- 
gestr i rozumnych. Kras. — Niech będą dobrzy, będą szczęśliwi Polacy. 
Kras. — Wtenczas za szczęśliwego się poczytam, kiedy u was wszelkie 
dobro zakwitnie. Woronicz. 

Był szczęśliwy, a jasnej życia jego przędzy 

Nie zasępiały pasma i zgryzot i nędzy. Cyp. Godeb. 

Są głowy tak bystre i szczęśliwe, które odra^u chwycą myśl głęboko 
i z dobrej strony. Jan Śniad. — I ten szczęśliwy, kto legł wśród zawodu. 

MiCK. — 

Szczęśliwy, czyjej przewodniczą łodzi 

Cnota i piękność, niebieskie siostrzyce. Mick. 

* 

POMYŚLNY tćni się różni od szczęśliwego, że nie stosuje się do osób, 
ale tylko do rzeczy, które według czyjej myśli i życzeń się dzieją. 
Nie można tedy powiedzieć: pomyślny człowiek, chociaż bardzo do- 
brze się mówi: wiatr pomyślny, wiadomość pomyślna, skutki pomy- 
ślne, dni pomyślne. 

Słabe początki skutek nadspodziewanie pomyślny przyniosły. Kras. — 
Płyną ci dni pomyślne. Kras. — Pomyślne w tym zawodzie doświadcze- 
nia , robią nam nadzieję , że . . . Jan Śniad. — Na którą prośbę otrzymali 
odpowiedź pomyślną. Hen. Sienk. 
BŁOGI, wyraz książkowy, znaczy doznający takiego nieziemskiego 
uczucia, jakby już był w liczbie błogosławionych; jak gdyby już wi- 
dział niebo przed 8oł)ą otwarte. Ztąd też i to^ co taką nieziemską 
słodyczą serce człowieka napawa, błogiem zowiemy. 

Błogo wam teraz, którym P. Bóg w tej ojczyźnie tego wszystkiego do- 
chował. Skar. — Poznasz Boga prawego, a błogo tobie będzie. Skar. — 
Co mi do kogo, gdy mnie błogo. Knap. — Błogie się w serce cisnęło 
wspomnienie. Brodz. 

Któremu nawet w szczęściu jeszcze czegoś trzeba, 

I tylko wtenczas błogo, gdy westchnie do nieba. Malcz. 



Szczęśliwy — Szlachetny. 14() 



Jak mu błogim i szanownym będzie ten pomnik błogiej przeszłości. Ig. 
Chodźko. — Ty miewasz błogie dni pełne dziękczynień ku Bogu i ku 
ludziom, którzy cię kochają Zyg. Kuasiń. — Natenczas wróciłyby owe 
błogie chwile. Józ. Brodowicz. 

FORTUNNY (łacin, fortunatns) wyraz dzisiaj dość rzadko używ«any, 
mówi się o tym, który jest ulubieńcem fortuny, to jest : który wszystko 
zawdzięcza losowi i któremu ślepa fortuna jak rozpieszczonemu dzie- 
cku dogadza we wszystkićm ; a więc który do swojego szczęścia może 
się bynajmniej nie przykładać, a nawet o nie nie dbać. Szczęśliwym 
można być w duszy. Szczęśliwym może być ten, kto przestaje na 
małćm, kto się do uszczęśliwienia drugich przykłada, a nawet kto 
cierpi za dobrą sprawę; a fortunnym tylko ten, komu szczęście jak 
się mówi po prostu, samo w ręce lezie. 

Był tak fortunny (liej), że przez ciąg żywota swego nie potrzebował 
dobywać kordą swego z pochwy, chyba gdy rozwadzał zwaśnionych. Trzy- 
ciESKi. — Niechaj fortunnie i zdrów nam panuje. J. Koch. — Takie for- 
tunne czasy opisuje pismo za wieku Salomona. Skar. — Lecz wkrótce 
dzień wesoły, dzień przyjdzie fortunny. Narusz. — Fortunne przynoszę 
wam wieści. Zyg. Krasiń. 

Szczodrobliwy, szczodry, patrz: hojny. 

Szczuplry, patrz: mały. 

Szczycie się, patrz: chwalić się. 

Hzczytf patrz: wierzchołek. 

Hzezytiiy, patrz: wysoki. 

Szelest 9 patrz: głos. 

Szkalou^ac, patrz: łajać. 

Szkaradny* patrz: brzydki. 

Szkoda 9 patrz : *strata. 

SzkodowaCy patrz: tracić. 

Szlachetny* bezinteresowny* wspaniały, wspanlalro- 
myslny, wyższy. 

.Oznacza najpiękniejsze przymioty moralne, które czynią człowieka 
wyższym nad pospolitych ludzi. 

SZLACHETNY (czesk. ślachetny, słowac. ślachetny) od szlachty, czyli 
.stanu rycerskiego, który już w sądzie Libuszy, pod imieniem Lechów, 
należy do rady królewskiej. Ponieważ szlachta stanowiła wyższy stan 
w narodzie, przeto samo już urodzenie obowiązy>vało ją, ażeby słu- 
żąc krajowi, w swoim sposobie myślenia i postępowania umiała być 
wyższą nad osobisty interes , nad chciwość , zazdrość , zemstę i wszel- 
kie nizkie namiętności. Ztąd zacność moralną, wznoszącą się wyżej 
nad pospolitą cnotę, nazwano szlachetnością. Kto więc za zasadę 
swojego sposobu myślenia i życia uważa ofiarę z siebie; kto umie 
poświęcić się dla dobra drugich z zapomnieniem o sobie; kto prze- 



150 Szlachetny. 



baczą urazę i za złe dobrem odpłaca; kto woli sam cierpieć, niż się 
stać cudzych cierpień przyczyną; tego zowiemy szlachetnym. Że zaś 
nie zawsze szlachta odpowiadała tema wyobrażeniu ; że i ten kto nie 
jest szlachcicem, może szlachetnie myśleć i postępować; przeto ję- 
zyk nasz ma dwa oddzielne wyrazy: szlachetny i szlachecki. Pićrw* 
szym oznacza wysokość moralną; a drugim to wszystko, co się do 
szlachcica odnosi, np. domek szlachecki, majątek szlachecki (nic zaś 
szlachetny). Szlachetność wykazuje się mianowicie tam, gdzie po je- 
dnej stronie stoi dobro ogółu, lub sprawiedliwość; a po drtigiej do- 
bro osobiste, miłość własna, lub nawet serce. Kto na ołtarzu dobra 
ogólnego lub sprawiedliwości umie złożyć swoje własne dobro i swoje 
osobiste uczucia, tego zowiemy szlachetnym. Kto się do tej ofiary 
podnieść nie zdoła, ten na to piękne imię nie zasługuje. Kto zaś dla 
swoich osobistych widoków, lub nawet uczuć poświęca dobro ogółu, lub 
sprawiedliwość; ten jest nietylko nieszlachetnym, ale nikczemnym. 

Mówi się: szlachetny człowiek, szlachetne serce, szlachetne uczu- 
cia, szlachetny sposób myślenia, szlachetny czyn. Niekiedy szlache- 
tny lew, szlachetne metale. 

Uczyń, co twej krwi szlachetnej przystoi. J. Koch. 

A my owszem żywiemy żywot tem ważniejszy. 

Im nad to grube ciało duch jest szlachetniejszy. J. Koch. 

Jeśli prawy szlachcic , niech sobie szlachetnie poczyna. Skar* — Chcesz 
szlachetn}nn być, nie ze krwi tego, ale z cnót szukaj. Skar. — Nagro- 
dziły nieba hojnie tę szlachetność. Niemc. — Zaszczepianie szlachetnych 
uczuć i zasad. Brodz. 

Czyż z twarzy wyrazu 

Że śmiały i szlachetny nie widać od razu. Małcz. 

Kiedy mu patrzy z czoła dziecinnego 

Dawna Polaków śmiałość i szlachetność. Mick. 

Coś szlachetnego żyje w całej postaci. Zro. Krasiń. — Czyn szlache- 
tny wart więcej niż najmędrsze rady. Boh. Z al. 

Szukaj prawdy, postępuj z miłością i wiarą, 

Cel szlachetny niech będzie czynów twoich miarą. Józ. Majer. 
BEZINTERESOWNY mówi się o człowieku, który w tem, co dobrego 
czyni, nie ogląda się na swój osobisty interes, to jest: nie myśli o tem, 
czy mu się to opłaci, lub jaki ztąd zysk mieć będzie. Bezintereso- 
wność nie ma tak rozległego znaczenia, jak szlachetność; bo jest jedną 
tylko jej stroną: ale gdzie niema bezinteresowności, tam mogą być 
zewnętrzne objawy szlachetności , ale na dnie nikczemność się ukrywa. 

Co jest dobrego we wszystkich stronnictwacli , pójdzie nakoniec tam, 
gdzie zobaczy bezinteresowność i braterstwo. Mick. — Do tych wszyst- 
kich cech, oznaczających doskonałego Pasterza, Apostoł dodaje bezinte- 
resowność. Hem. Rzew. — Szeroko rozprawia o poselskich przymiotach 



Szlachetny. 15 1 



Rej, chcąc mieć w owym szlachty wyobrazicielu , Anioła Bożego; a naj- 
bardziej mu zalecając bezinteresowność; i niedbanie o żadne łaski i dary, 
gdy o poczciwość idzie. Krabz. 
WSPANIAŁY od wyrazu pan, to jest posiadacz obszernych włości, go- 
dny potomek zasłużonych w kraju przodków, który nietylko się ota- 
czał przepychem i blaskiem; ale miał sobie za ot)owiązek po pań- 
sku wynagradzać zasługi, i wspierać hojną ręką biedniejszych braci 
swoich. Kto więc tak żył i działał, jak pnsystało na wielkiego pana, 
w najlepszćm tego słowa znaczeniu, tego wspaniałym nazywano. 
Wspaniałość tedy różni się od szlachetności tylko stopniem i rozmia- 
rami : bo wysoka i na wielką skalę szlachetność wspaniałości imię przy- 
biera. Przenośnie wspaniałćm zowie się to, co jaśniejąc wielkością, oka- 
załością i blaskiem , nad wszystkićm co je otacza panować się zdaje, 
np* wspaniała budowa, wspaniały kościół, wspaniały pogrzeb i t. p. 

Myśl ona wspaniała , jako orzeł ku górze wszystko bigać chce. Rej. — 
Stateczna a wspaniała myśl i drugim otuchy dobrą) i serca przydaje. Rej. 

Myśl wspaniała zawżdy w niebie, 

Mało patrzy sama siebie. 

A to jest jej chwała wieczna. 

By wszem była pożyteczna. Rej. 

Król ma być zawżdy wspaniałego umysłu. Wereszcz. — Wspaniałego 
męża rzecz jest, a prawie (prawdziwie) królewskiego serca, żle 8ł3mąć, 
gdy dobrze uczynisz. Modrz. — Byli tak wspaniałego serca i u pogan 
mędrcowie, iż królestwy gardzilL Sjlar. — Aby tak w rzeczach przeci- 
wnych, jako i fortunnych mężnego, a prawie samsonowego, abo wspania- 
łego umysłu był. Sarmic. — Umysł wspaniały, na krzywdy trwały. Knap. 
Serce wspaniałe do góry się wzbija. W. Pot. — Nasz król Łokietek 
umiał dobrze wspaniałością umysłu wetować szczupłość postaci swojej. 
Kras. — Czytałem Seneki księgę o wspaniałości umysłu. Kras. — Wspa- 
niałość tern wszystkiem . . • wzgardzą , o co się gmin jak o rzecz najwięk- 
szą ubija. Pilch. 
WSPANIAŁOMYŚLNY (ros. eejiHKO/^mHuft, czesk. welikomyslny) mówi 
się tylko o człowieku, którego sposobem myślenia, zasadami i czy- 
nami wielkość duszy kieruje. Stosuje się mianowicie do osób) naj- 
wyższe w społeczności stanowisko zajmujących, które l>ędąc jakby 
narzędziem opatrzności na ziemi, z zaparciem się samych siebie, my- 
ślą tylko o tćm, żeby się do dobra ludzkości i uszczęśliwienia dru- 
gich przyłożyć, np. wspaniałomyślny Monarcha , wspanirfomyślny zwy- 
cięzca, bohater. 

Na tym stopniu potęgi, bez uniesień szlachetnych, bez czynów wspa- 
niałomyślnych nie można być wielkim człowiekiem. Jan Śniad. 
WYŻSZY, właściwie znaczy bardziej wysoki. Jako synonim szlachet- 
nego mówi się o człowieku, który pod względem ducha i moralnej 



J52 Szlachetny — Szukać. 



godności stoi tak wysoko, ie go pospolici Indzie dosięgnąć nie zdo- 
łają , choćby pod względem społecznym daleko wyżej od niego stali. 
Tak może być człowiek wyższy nad wiek swój, i dla tego właśnie 
nie uznany, a nawet nie zrozumiany przez współczesnych. 
Po tćm wyższego męża poznać można w tłumie. 
Że on to tylko zawsze zwykł robić, co umie. Mick. 
Nikt wielkością umysłu nie może mi sprostać, 
A kto czuje swą wyższość, godzien przy niej zostać. Mick. 
Księżna wyższa nad żon prostych rzędy. Mick. — Do wyższych rzeczy 
wzdychać przyuczony z młodu. Garcz. — Bolesław, jak mu to sami nie- 
przyjaciele przyznają, nad wiek swój wyższym się okazuje. Szajn. 
Szimr, patrz: powróz. 
Szpada « patrz: miecz. 
Szparki, patrz: prędki. 
Szperać 9 patrz: szukać. 
8zperka« patrz: słonina. 
Szpetny, patrz: brzydki. 
Szram, patrz: rana. 
Sztandar 9 patrz: chorągiew. 
Sztuka 9 patrz: nauka. 
Szturm, patrz: napad. 
Szuba, patrz: futro. 

Szukać, szperać, u^artowac, i:merac, tropie « drabo- 
wac", przetrząsać, rewidować. 
W ogólności usiłować znaleźć kogo, lub co. 
SZUKAĆ (czesk. dukati u Chorwatów szukati) znaczy patrzeć na wszyst- 
kie strony, albo przetrząsać jedno po dmgićm, ażeby znaleźć to, co 
komu potrzebne, albo co kto zgubił, np szukać człowieka, szukać 
żony, szukać służby, szukać szczęścia, szukać zręczności, szukać rze- 
czy zgubionej, szukać dnia wczorajszego, szukać wiatru w polu. 

Każdy, co mu się podoba, tego sobie szuka. Rej. — Na koniu jedzie, 
a konia szuka. Rej. — Sam nie wie czego szuka. Rej. — Muszę szukać 
sobie na starość inszego mieszkania. J. Koch. — Prawdy tak jako kłębka 
po nici szukali. J. Koch. — Nie znajdziesz go, byś go nie z świeczką, 
ale z pochodnią szukał. Gorn. — W tćm nie szukał ani rozkoszy żadnej, 
ani swej własnej chluby. Gorn. — Szukajcie a znajdziecie. Wuj. — Je- 
śliby straciła drachmę jedne, izali nie zapala świćcy i wymiata domu 
i szuka z pilnością ażby znalazła? Wuj. — Każdy człowiek, gdy nań 
co ciężkiego przychodzi, ma to z przyrodzenia, iż w niebo wejrzy, ja- 
koby ztamtąd gdzie Bóg mieszka, pomocy szukając. Skar. — Rady do- 
brej u mądrego szukaj. Skar. — Po świecie chleba szukają. Skar. — 
Szukaj sobie przekładacza , jakom i ja szukał. Skar. — Pająk jadu szuka, 
ale pszczoła miodu. Skar. — Z postów próżnej chwały szukał. Skar. — 



Szukać. 153 

Człowiek nigdy na swym stanie nie przestaje, a odmian zawidy szuka. 
Skar. — Krawiec igły szukając, za grosz świścy spalił. Rys. — Wczo- 
rajszego dnia szuka. Rys. — Szczerych przyjaciół z Dyogenesową laternką 
trzeba szukać wśród dnia. Opaliń. — Cudzych Bogów szukać. Przysł. — 
Nie najdziesz lepszego, byś go z świćcą szukał. Knap. — Ty widzę guza 
szukasz. Bohom. — Bratu żony szukała, a sobie wesela. Pieśń gminna. 
Oj pojechał Pan Dąbrowa, szukać sobie młodej żony. Pieśń gminna. — 
Wszędzie się znajdzie rozum, by gó tylko szukać. Kras. — Terazże z nim 
ładu szukaj. Mick. — Mówił o niej że grzybów szukała na drzewie. Mick. 
SZPERAĆ (niem. spilren od Spur ślad) znaczy szukać z największą 
drobiazgowośeią , czego ledwie ślad znaleźć się może, zapuszczając 
się w najtajemniejsze zakątki. Szukać można w jednem lub wielu 
miejscach, nawet oddalonych od siebie; szperać zaś na miejscu. 

Kto szpera w tajemnicach Boskiego majestatu, ten będzie zatłumion od 
jasności jego. Wuj. — Aby nikt sobie do szperania w piśmie i wykła- 
dania jego wolności nie brał. Skar. — Bóg nie dozwala w swych wjrro- 
kach szperać. Kochów. — Ktoby w samych tylko autorach dawnych kla- 
sycznych zatopił się i szperał, ten o niewielkiej liczbie rzeczy potrafi dziś 

dobrze mówić i pisać. Jan Śniad. 

» 

WARTOWAĆ zamiast wertować (z łacin. vertere przewracać), właściwie 
znaczy przewracać karty w księdze. Ztąd czytać wiele, i niby prze- 
trząsać grube foliały; ażeby w nich co wyszukać, albo się czego do- 
czytać. 

Nie trzeba długo statuta przywilejów koronnych szukając wartować: 
wejrzyj każdy w przywilej swój domowy, za którym wieś swą dzierżysz; 
najdziesz w nim, że ta wieś... przodkowi twemu od króla była dana. 
Orzech. 

Księgi położył na stole, 

Pocznie wartować, aż tu papier goły. J. Koch. 

Wszystek świat , by księgę jaką , zwartował. Waro. — Kaleka , że nie 
mógł w brewiarzu kart wartować, obracał je wargami i językiem. Birk. 
Wartuj stare herbarze i panegiryki. Nar. — Raz tę, drugi raz owę war- 
tować księgę. Pilch. — Dzieło, które nasz i przyszłe wieki będą z po- 
dziwieniem rozmyślać i wartować. Jan Śniad. 
GMERAC i 6MYRAĆ, wyraz gminny, pogardliwy, znaczy grzebać się 
w czćm, jak kura, co ziarnka szuka w śmieciach. 

Gmyrzemy około niej nie inaczej, jedno jak mrówki rozsypane około ja- 
kiej góry. Rej. — Tyś nędzny robaczek w ziemi gmerający. Skar. — 
Ziemski człowiek, jako kret w ziemi gmerze. Birk. — Palestrant gmera 
w kartach , co je strzygą mole. Nar. — W starych księgach gmerał. Lel. 
DRABOWAĆ , wyraz potoczny, znaczy kopać się mianowicie w zapylo- 
nych i zapleśniałych księgach, lub pismach, np. drabować archiwa, 
stare kroniki i t. p. 



154 Szukać — Szyszak. 



Którychem ja też przednibował. Sarmic. — Każą nam drabować pa- 
piery. MiCK. 

TROPIĆ (od trop, czes. tropiti) znaczy szakać zwierza idąc za jego 
tropem, np. tropić zająca, lisa. 

Kto myśliwy, po śniegu zwierza z charty tropi. W. Pot. — Jak my- 
śliwy wpośród kniei, tropi zbyt rączego zwierza. Kras. — Psu ostry 
węch, gdy tropić ma, największą jedna zaletę. Pilch. — Jak wyżeł tropił 
pode dworem. Mick. 

PRZETRZĄSAĆ znaczy przepatry wać z urzędu nie tylko wszystkie kąty, 
ale wszelkie kryjówki, z zamiarem znalezienia, albo rzeczy kradzio- 
nych, albo też przemycanych, lub zakazanych, np. przetrząść dom 
cały, przetrząsać wszystkie kąty, kufry, manatki, i t p. 
Trząść każą rzeczy, skrzynie i tłomoki. Jabłoń. 

REWIDOWAĆ (z łacin. revidere) mówi się o urzędzie celnym i poli- 
cyjnym, z których pierwszy przepatruje przewożone przez granicę rze- 
czy dla pobierania cla; drugi zaś wchodzi urzędownie do domu, na 
którym podejrzenie cięży, i przepatruje wszystko dla znalezienia do- 
wodów, albo choć poszlak winy. Rewidować tedy można nie tylko 
rzeczy, ale osobę, książki, listy i t. p. 

U rogatek wiedeńskich rewidowano mię. Krasić. 

Szantę patrz: głos. 

Szybklf patrz: prędki. 

Szybować, patrz: latać. 

Szyderstwo* patrz: żart. 

Szyk, patrz: porządek. 

Szyszak, helriti, przylrblca« itilsiiirka. 

SZYSZAK (ros. mamairB) oznacza uzbrojenie na głowę z blachy że- 
laznej, na którćm zwykle bywała kita, albo czub z włosieni końskiej, 
z piór strusich, lub gęsich fartiowanych. Nazwisko to pochodzi ztąd, 
że miał formę szyszkowatą. Krrowicz tak go opisuje: „na głowie 
szyszak, wysokiemi piórami strusiemi w grzebienia koguciego formę 
uszykowanemi natkany, których końce zginały się aż na czoło jeźdźca; 
szyja obojczykiem żelaznym, policzki twarzy i broda takiemiż bla- 
chami opatrzone, więcej na widok nie wystawiały, jak tylko nos, oczy 
i same wargi wąsem okryte, a jeszcze u niektórych bywała żelazna 
blacha, wazka i obdłużna prosto nad nosem, i w miarę jego do szy- 
szaka jednym końcem przyszrnbowana. Szeregowi na szyszakach mieli 
tylko kity z piór, pospolicie gęsich, farbowanych, albo też gałkę mo- 
siężną, okrągłą, na pręcie żelaznym, grubym, na trzy cale długim 
osadzoną. 

Rzędy srebrne na koniach, na giermkach szyszaki. Rej. — Menelas 
dopadł czubu szyszaka Parysowego. J. Koch. — Chciał się uderzyć 
o wszystkie wojsko nieprzyjacielskie bez tarczy, bez szyszaka. BmK. — 



Szyszak. 155 

Od lat młodych swoich, aż do siwego włosa, skronie swe szyszakiem przy- 
ciskał. BiRK. — Widziano nocy tej męża jednego sędziwego, nad obozem 
klęczącego, szyszak miał na głowie, a ręce złożone do modlitwy. Birk. — 
Żelaznym szyszakiem głowę swą przykryła. Otw. — Na jego szy- 
szaku pyszna pływa kita. Dmoch. — Szyszaki już nam przyrosły do 
czoła. MiGK. 

Po drugiej stronie w szyszaku i zbroi, 

Na koniu Niemiec nieruchomy stoi. Mick. 

Z pod rdzawych tych szyszaków bije dotąd iskra ducha. Zyg. Krasiń. 
HEŁM (w średnio w. łacinie helmusj czes. helm^ niem. Heim) pod wzglę- 
dem znaczenia jest zupełnie to samo co szyszak ; tylko że hełm jest 
wyrazem cndzoziemskim, a szyszak czysto polskim. Hełm, z pojęciami 
średniowiecznego rycerstwa wszedł do naszego języka od czasów 
Bolesławowskich ; szyszak jest późniejszego pochodzenia, ale już 
w XVI wieku był upowszechniony. Hełmy nosili mianowicie rycerze 
pasowani, szyszaków używali i prości żołnierze. Hełmy bywały mie- 
dziane, a niekiedy i złote; szyszaki żelazne. Na hełmie znajdowało 
się zwykle godło rycerza, którego na szyszakach nie było. Być pod 
hełmem, znaczy w potocznej mowie: nie być trzeźwym. 

A iż w zawartych hełmach gonili, miał każdy na hełmie znak jaki. 
GoRN. — Którzy hełmu nigdy w żadnej potrzebie na głowie swej nie 
mieli, Bazylik. — Głowę obwarował hełmem. P. Roch. — Włożył hełm 
miedziany na głowę jego. Wuj. — Oblekł się w sprawiedliwość jako 
w pancerz, a hełm zbawienia na głowie jego. Wuj. Izai. 59, 17. 

Rozrzewnion ojciec tą dziecka ochotą. 

Hełmem okrywa mu skronie. Niemo. 

Był to hełm, na nim w zbyt drogim kamieniu, 

Herb Żółkiewskiego i rdzy krwawej znaki. Niemc. 

Hełm stalisty na głowie kitami powiewał. Worok. 
PRZYŁBICA (czes. pHlbica) byłto gatunek hełmu, mający żelazną za- 
słonę^ która czoło i całą twarz (łeb) zakrywała; ale według upodo- 
bania i podnosić się mogła* 

Szczęściem przyłbicę wody wykopawszy, królowi pragnieniem już zmor- 
dowanemu, pić przyniósł. Orzech. — Czubata przyłbica. J. Koch. — 
Zbroja najmiększa jego pierzyna, a z przyłbice najsmaczniejszy trunek. 
GoRN. -— Przyłbica miedziana na głowie jego. Wuj. — Znakiem krzyża 
świętego, nie tarczą ani przyłbicą opatrzony, przez wojsko się nieprzyja- 
cielskie przebiję. Skąr. 

Ojciec mu wkłada pancerz i przyłbicę, 

I mieczem trzykroć uderza. Nigmc. 

Jeżeli raczył przyłbicę odsłonić, 

Nikt się nie ważył na ostre z nim gonić. Mick. 

Przyłbice bywały różnych kształtów^ jako to: maski z otworami na 



156 Szyszak — Tajemnica. 

oczy i szparami do oddychania , kraty i t. p. Zwała się też przyłbicą 
lekka strzałka żelazna, szrnbką przymocowana do daszku, z przodu liełmu 
wystającego. Za stosownóra pokręceniem szrubki, strzałka ta spuszczała się 
w dół, i zasłaniała czoło nos i usta ; a gdy nie była potrzebna, podnosiła 
się w górę, i sterczała z przodu hełmu jak pióro. Strzały te miały cza- 
sem w połowie poprzeczkę, co im dawało kształt krzyża, i jeszcze bardziej 
twarz zasłaniało. Bywały też przyłbice równie jak hełm ozdobnie rznięte, 
złocone, a czasem i kamieniami drogiemi sadzone. Ant. Zaleski. 
MISIURKA (z tatarsk. w arab. inihser szyszałc z kółek żelaznych Mnehl.) 
byłto gatunek hełmu w wojsku pancernym, nakształt jarmnłki, w około 
której przytwierdzona była siatka żelazna. Krrowicz tak ją opisuje: 
„na samym wierzchu głowy okrągła blacha żelazna, z gałką mosiężną, 
lub srebrną pozłacaną według osoby. Do tej blachy był przyrobiony 
kawał pancerza, który otaczał niższe części głowy, czoło i kark, tu- 
dzież policzki twarzy, nie zasłaniając oczu, nosa, ust, brody i szyi. 

Rotmistrze mają mieć roty kozackie, po stu koni pod chorągwią, w pan- 
cerzach, w misiurkach. Vol. Leg. — Pancerne towarzystwo siedziało 
w pancerzu, z misiurką na głowie. A. Czartor. 



T. 

Tabun* patrz: stado. 
Tale, patrz: kryć. 
Tajemnica, sekret. 

TAJEMNICA (słów. Tanno, ros, raftiia, czes. tajemstwi) w języku reli- 
gijnym oznacza prawdę, której rozum ludzki pojąć nic może, i w tćm 
znaczeniu synonimów nie ma. W pospolitóm użyciu oznacza raz to, 
co przed wiadomością ludzką jest ukryte, np. tajemnice przyrodzenia, 
których zbadanie jest przedmiotem wiedzy; drugi raz to, co dla wa- 
żności swojej, lub innych wiadomych względów, na jaw wychodzić 
nie powinno, np. tajemnice stanu, tajemnice gabinetowe, zdradzić ta- 
jemnicę, dochować tajemnicy. 

Żadna tajemnica nie jest zakryta od ciebie. Wuj. — Tajemnicę kró- 
lewską taić dobrze jest, ale sprawy Boskie objawiać i wyznawać. Wuj. — 
Umiała tajemnice powierzone sobie dobrze taić. Skar. — Musi to w tćm 
być jakaś tajemnica. Kras. — Niech odcliylę zasłonę tajemnic. Mołs. 

SEKRET (łacin, secretum) wyraz potoczny, mówi się o tćm, co wie 
jedna, dwie, a najwięcej kilka osób i czego przed nikim wydawać 
nie powinny. Różni się od tajemnicy tćm, że tajemnica jest więcej 
wyrazem książkowym, a sekret wyrazem potocznym. Tajemnica jest 
wyrazem czysto polskim, a sekret wzięty jest z łacińskiego języka. 



Tajemnica — Tajemny. 157 



Tajemnicą zowiemy zwykle tylko rzecz większej wagi ; sekretem zaś 
tylko to, o czćm nie trzeba mówić nikomu. 

Mówi się: to sekret, to nie sekret, mieć co w sekrecie, trzymać 
w sekrecie, powiedzieć pod sekretem, dobry do sekretn, zachować 
w sekrecie. 

Ja ci zaraz ten sekret wyjawię. Kras. — Sekretu się zwierzyć, jest 
wolność stracić. Zegl. — Jni przyjaciel serdeczny, sekretów się zwierza. 
Kras. — To tylko co dwóch wiedzą, sekretem sie zowie. Węg. 
Tajemny* tajnyt tajemuiczy, sekretny, skryty, nie- 
widomy, kryjoiny, pokątny, ukradkowy, mistyczny. 
TAJEMNY i POTAJEMNY (czes. tajemny) znaczy ukryty przed okiem, 
lub wiadomońcią ludzką, np. tajemne miejsca, tajemne rozmowy. 

Nie masz nic tak tajemnego, coby się objawić nie mogło. Rej. — Bogu 
tajemne nie są ludzkie sprawy. J. Koch. — Mowy nie mam, płomień po 
mnie tajemny chodzi. J. Koch. — Słyszał tajemne słowa, których się 
człowiekowi nie godzi mówić. Wuj. — Potajemnie wedle potrzeby, każdego 
wspomaga. Koszucki. — Choćby żaden człowiek na cię niczego tajemnego 
nie wiedział, Pan Bóg wie. Gostom. — Co chcesz mieć tajemnćm, miej 
u siebie samego. Knap. 
TAJNY (slow. TaHH'B, ros. TailHuft, czes. tajny) znaczy utajony wewnątrz 
czego, tak że go ani znać, chociaż w skutkach obecność jego widać. 

Mówi się: tajny Iladca (nie zaś tajemny). 

Nie jest tajna wiara Polaków ku Panom ich. Sejm 1553. — Bogn 
nigdy nic tajno nie było. Rej. 

Żadna tobie kosteczka tajna nie była. 

Gdy mię jeszcze w żywocie matka nosiła. J. Koch. 

Komu to tajno być mogło, o czćm Rzym wiedział? Skar. 

Bolejesz na niewdzięczność, albo ci rzecz tajna? 

Że to w płacy za łaski moneta zwyczajna. Kras. 

Zysk serca opanował, a co niegdyś tajna, 

Teraz złość na widoku. Kras. 
TAJEMNICZY (słów. TauHbCTBbH'B, ros. TaHRCTBCHnufi) znaczy pełen 
tajemnic, w którym widać choć niewyraźnie coś takiego, czego ani 
zrozumieć, ani domyślić się nie można. 

Pogrążał się w dumy tajemnicze. Mick. 

SEKRETNY (łacin, secrettts) mówi się o tćm, co wymaga sekretu, i o 

czćm ci tylko wiedzieć powinni, którzy są do sekretn przypuszczeni. 

SKRYTY daje wyobrażenie przeciwne otwartemu, i mówi się o tym, 

który ma to w naturze swojej, że nie lubi objawiać drugim tego^ co 

myśli i co się w sercu jego dzieje. 

Mówi się tedy: człowiek skryty, charakter. skryty (nie zaś sekretny 
albo tajny). Mówi się też skryty o tćm, co jest usunięte z pod oka, 



158 Tajemny — Talent. 



żeby nie dawało się widzieć, albo i wiedzieć, np. skryte podszepty, 
knowania, podejścia. 

Skryte są pańskie sądy. J. Koch. — Boże wieczny, który znasz skryte 
rzeczy. Wuj. 

NIEWIDOMY mówi się mianowicie o tćm, co należąc do sfery ducho- 
wej, nie może być zmysłowćm okiem widziane. Jako też o tym, co 
nas ma na okn, nie dając się nam widzieć. 

Gdy widzim jego niewidomą rękę, którą do nas ociąga. Skar. — Tak 
na niewidome rzeczy wiarą patrzył, jakoby je na oko widział. Skar. — 
Strzegły mię zawsze chociaż nie widomie. Mick. 

KRYJOMY (od kryć, jako zabytek starosłowiańskiej formy imiesłowów 
biernych czasn teraźniejszego) mówi się o tćm, co słnży do nkrycia 
się, lub z czćm się tak kto kryje, żeby tego oko ludzkie nie \vidziało. 
W formie przysłówkowej pokryjomu, np. kryjome lochy, pieczary. 

Upatrzywszy gniazdo kryjome. J. Koch. — A placem boju będzie loch 
kryjomy. Mick. 

POKĄTNY (czes. pokoutny) mówi się o tćm, czego prawo, skromność, 
lub dobre obyczaje czynić nie pozwalają: co tedy lękając się wyjść 
na jaw, po kątach gdzieś ukrywać się musi, np. pokątne knowania, 
intrygi, miłostki, pokątny doradca. 

Pijaństwo tak jawne, jak pokątne. Rej. — Nie daj tego Boże, aby 
była rzecz powinna sprawować się każdemu z jego suspicyi pokątnej. 
Jan Tarn. — Jeśliby kto miał co mówić, niech mówi tu, a upomni mnie, 
jako to dobremu przystoi, nie pokątnie. Sam. Maciejów. — Pokątnem 
mieszkaniem daje się okazya do złego mniemania. Skar. — Uchodził kry- 
jomym i pokątnym obyczajem. Skąr. — Jawna, a nie pokątna nauka jest 
moja. Skar. — Słychać wokoło pokątne szemrania. Brodz. 

UKRADKOWY mówi się o tćm, do czego kto strzegąc się oka ludz- 
kiego i wypatrując porę, chwilowo tylko i niby ukradkiem dorwać się 
może, np. rzucać ukradkowe spojrzenia. 

MISTYCZNY (grec. fiv(TTix6^) mający tajemnicze znaczenie, np. sens mi- 
styczny. Znaczy też napojony mistycyzmem, czyli nauką mistyków, 
w której człowiek zatapia się w niezgłębionych sferach ducha, traci 
z oczu świat i ludzi, wzbija się nad czas i przestrzeń i niby rozwiewa 
się w nieskończoności. Takim mistycyzmem napojony był od młodo- 
ści JiTJUsz Słowacki i to było przyczyną, że niektóre jego poezye, 
mają charakter mistyczny, to jest, że w nich myśl jego po oceanie 
ducha, hez igły magnesowej w nieskończoność leci, i jakby w mgłę 
się roztapia. 

Tajnik* patrz: zakątek. 

Tajny« patrz: tajemny. 

Takt, patrz: charakter. 

Talent, patrz: zdolność. 



Tama — Tegoczesny. 159 



Tama, patrz: przeszkoda. 

Tandetny* patrz: lichy. 

Tarapata, patrz: kłopot. 

Tarcica, patrz: deska. 

Tarcza, puklerz, paiźa, pawęź. 

TARCZA (w średnio w. łacinie targ ta) łiyła to broń odporna, którą wo- 
jownik trzymając na lewćm ramienia zasłaniał się od ])ocisków nie- 
przyjaciela. Bywały tarcze metalowe, drewniane, skórzane, trzcinowe. 
U nas nżywane były jeszcze za Sobieskiego, którego tarcza złota 
przechowuje się w Krakowie w muzeum ks. Czartoryskiego. Przenośnie 
bierze się w znaczeniu obrony. 

Skruszy łuk i zdruzgoce oręie, i tarcze ogniem popali. Wuj. — Od 
strzał onych tarczą się wiary zasłaniał. Skar. — Tarcze z wici utkane. 
Waro. — Bierze herbowną tarczę, aby odprawiał wojny Pańskie. Kochów. — 
Kiedy w obszemem kole stanęły Danaje, 
Pan siedmioskómej tarczy wielki Ajaks wstaje. Lud. Osin. 
Siła walczy na siłę, tarcza trze się z tarczą. Dmoch. — Ciało na tarcze 
swe kładą. Niemo. 

PUKLERZ zamiast buklerz, (iranc. boudiery w średniow. łacinie bunda) 
gatunek tarczy metalowej, zwykle okrągłej i wypukłej, o którą ude- 
rzając kopija, łatwo się ześlizgiwała, i uderzenie moc swoje traciło. 

Stateczność jego, tarcz i puklerz mocny. J. Koch. — Puklerz miedziany 
zakrywał ramiona jego. Wuj. — Puklerze złote, których był Salomon na- 
sprawował. Wuj. — Pierś mężnego za puklerz stoi. Przysł. — Jak od 
złota pałały tarcze i puklerze. Tward. — Posłał Bolesław oblężonym dwa 
puklerze do wyboru, z których czerwony wojnę, biały pokój oznaczał. 
Nar. — Wnet się z puklerzem puklerz, dzida miesza z dzidą. Dmoch. — 
Siedzą Bardowie, lutnie na puklerzach wsparte. Brodz. 

PAIŻ A i PAIŻ, był gatunek krótkiej, metalowej tarczy, której używała jazda. 
Pod tysiąc turków było z paiżami. P. Koch. — Głowę obwarował 
hełmem, a piersi paiżą zasłaniał. P. Koch. — Paiż, obrona piersi mie- 
dziana. Otw. 

PAWĘŻ (w średniow. łacinie pavasiaj podług Paprockiego była tar- 
cza drewniana, skórą powleczona, półtora łokcia średnicy mająca, 
używana w piechocie. Bywała też trzcinowa, najlżejsza ze wszystkich. 
Taką widzieć można w muzeum książąt Czartoryskich w Krakowie. 

Próżno za pawężą stoję. J. Koch. — Tych do szturmu używali, a były 
szerokie jako drzwi. Sarnio. — Zastrzały one mocne, wiary pawężą od- 
bijał. Skar. — Pieszy żołnierz, obciążony pawężą. Petrycy. 

Targrac, patrz: rwać. 

Tehórzyc, patrz: bać się. 

TęcŁOwyf patrz: jasny. 

Tegroczesny* patrz: teraźniejszy. 



J60 Tegorx>czny — Teraźniejszy. 



Vegoroexuyą patrz: teraźniejszy. 

Tęgi, patrz: silny. 

Temperament, patrz: charakter. 

Tendeiicya, pati*z: kierauek. 

Teorya« patrz: systemat. 

Terazuiejszy, niniejszy, dzisiejszy, obecny, bieźaey, 
uspcll-ezesny, tegroczesny, tegroroczny. 

TERAŹNIEJSZY (od ten raz) oznacza to, co nie przedtćm, ani potćui; 
ale w tym razie znajduje się, dzieje się, przypada, lub działa, np. 
czas teraźniejszy, to jest: nie przeszły, ani przyszły; pisarze teraźniejsi, 
moda teraźniejsza. 

Teraźniejsze teraźniejszym, a przyszłe przyszłym. Wuj. — Jedni stare, 
lata, di*ndzy teraźniejsze cliwalili. Skar. — Gdy na teraźniejsze opłakane 
czasy pójrzyroy. Skar. — Narzekamy na teraźniejszy wiek, iż ludzie są 
w nim słabsi, niżeli przedtem byli. Kras. 

NINIEJSZY (od ninie, słów. HUHtmHiii, ros. HUHtmHiit, czes. nynćjśi) 
grec. vvn teraz) znaczy nie inszy tylko ten, który kto ma pod ręką, 
lub przed oczyma w tej chwili, np. niniejszy dokument. Między teraź- 
niejszym a niniejszym ta jest różnica : teraźniejszy znajdując się mię- 
dzy przeszłością i przyszłością nie może być ścióle oznaczony, gdzie 
się zaczyna i gdzie kończy, np. czasy, lata, wieki teraźniejsze. Niniej- 
szy, ściśle się ogranicza początkiem i końcem chwili bieżącej. Teraź- 
niejszy ukazuje choć zdaleka na stosunek z przeszłością i przyszłością; 
niniejszy żadnego z niemi stosunku nie wyraża. Teraźniejszy odnosi 
się głównie do czasu ; niniejszy zaś do tej^ a nie inszej rzeczy, która 
należy do chwili obecnej. 

Niniejszy dekret niezgwałcenie zachowań być ma. Hiuiburt. — Przyszłe 
rzeczy uważając, niniejszemi gardzić umiąjmy. Skar. 

DZISIEJSZY, ściśle biorąc znaczy to, co nie wczoraj było, ani jutro 
będzie, ale co dziś jest. W obszerniejszćm znaczeniu bierze się za 
tegoczesny, i teraźniejszy. 

Sprawa dnia wczorajszego, mistrzem jest dzisiejszego. Rej. 

A co mi za żywota ujmie wiek dzisiejszy. 

To po śmierci nagrodzi z lichwą wiek późniejszy. J. Kocn. 

O tobie wątpi wiek dzisiejszy, 

Czyliś był mędrszy, czy skromniejszy. Kochów. 

Dzień dzisiejszy podobny był do wczorajszego jak brat rodzony. Krasz. 

OBECNY jako synonim teraźniejszego, mówi się juźto o bieżącej chwili, 
już o tćm, co w tej chwili wobec nas się dzieje, np. chwila obecna, po- 
łożenie obecne, stan obecny. Jako synonim przytomnego, patrz : obecny. 

BIEŻĄCY, od słowa biedź, właściwie ten, który odbywa bieg, jak np. 
rzeka bieżąca, gwiazdy bieżące po niebie. Przenośnie używa się dla 
oznaczenia daty, to jest: roku, albo miesiąca w ciągu którego dzieje 



Teraźniejszy — Tłumacz. ]61 



się co, lub pisze, np. roku bieżącego, procent za bieżący miesiąc. 
Niekiedy mówi się o sprawach codziennych, które zwykłą swoją idą 
koleją i od zaprowadzonego porządku nie odstępują, np. papiery bie- 
żące, numer bieżący. 

WSPÓŁCZESNY i SPÓŁCZESNY, mówi się o tem, co się dzieje lub 
działo w rozmaitych miejscach, ale w jednej epoce. Wszyscy ludzie 
żyjący w jednym czasie z nami, są nam współcześni. Wszystkie wypadki, 
które za naszej pamięci zaszły na kuli ziemskiej, są nam współczesne. 
Któż ze współczesnych nad Krasickiego może być pewniejszym tego 
gatunku chwały? Dmoch. — I ty, i wszyscy twoi współcześni za pół 
wieku będziecie w grobie. Woronicz. — Słuchajcie mnie współcześni, czy- 
tajcie potomni. Kajm. Kors. 

TEGOCZESNY znaczy należący nie do innego czasu, ale do tego, 
w którym żyjemy, np. tegoczesne wynalazki, odkrycia, zdarzenia. 
Spółczesny może się odnosić i nie do naszej epoki, a tegoczesny 
tylko do tego, co się stało za naszej pamięci, np. Karol XII był spół- 
czesnym Piotra W., nie zaś tegoczesnym. 

TEGOROCZNY, który pochodzi lub należy do tego roku, ale ani do 
przeszłego, ani do przyszłego, np. zboże tegoroczne, nasiona tego- 
roczne, kalendarz tegoroczny. 

Termluologrla* patrz: język. 

TeżCf patrz: ojciec* 

Teśeta« patrz: matka. 

Tęsknic*, patrz: smucić się. 

Tęsknota* patrz: smutek. 

Tętent, patrz: głos. 

Tętnic, patrz: brzmieć. 

Tkliwy, patrz: czuły. 

Tleć, patrz: palić się 

Tło, patrz: dno. 

T^łoczyc, patrz: cisnąć. 

Tl'uc, patrz: łamać. 

TIrain, patrz: mnóstwo. 

Tłumacz, dragoman. 

TŁUMACZ jest ten, który mowę lub pismo przekłada, albo z jednego 
języka na drugi, albo z nieznajomego nam języka na znajomy. Tak 
kto nie może rozmówić się z cudzoziemcem, używa tłumacza. 

Mówi się tedy: być tłumaczem, mówić lub odpowiadać przez tłu- 
macza. Bierze się niekiedy i w sensie przenośnym, np. oczy są tłu- 
maczami duszy. Tłumacz w znaczeniu autora patrz pod wyrazem autor. 
Rzadki jest naród, któryby Pisma św. tak dobrych miał tłumaczów. Kras. 

DRAGOMAN albo DROGMAN, wyraz wschodni, jestto tłumacz przy po- 
selstwach, konsulatach, lub klasztorach na wschodzie. 

n. 11 



](;2 Tłumaczyć — Tłusty. 



Między światem i niebem, jak drogman stworzenia. 
Słuchasz tylko co mówi Bóg do przyrodzenia. Mick. 
Tłumaczyć, przekładać, spolszczyć. 

TŁUMACZYĆ lub TŁÓMACZYĆ (z tatarskiego doi me oz, ale my go 
wzięliśmy z czeskiego tlumaćiti) znaczy oddać wiernie w jednym 
języku to, co jest powiedziane lub napisane w drugim. W obszerniej- 
szym znaczeniu wyłuszczać myśl, objaśniać, czyli to, co nie jest dość 
jasne, stawić w takim świetle, żeby się zrozumiałćm stało. 

Mówi się: tłumaczyć z greckiegp, z łacińskiego i t. p. Tłumaczyć 
z oryginału, tłumaczyć słowo w słowo, tłumaczyć wiernie, gładko, 
tłumaczyć Homera Szekspira, tłumaczyć na dobrą, lub złą stronę. 

Kto mn je odniósł (kazanie) i na niemiecki język przetłumaczył, nie 
tmdno się dbmyćlić. Skar. — Krócej a jaśniej , abo dłużej rzecz tłuma- 
cząc. Siennik. — Wielka rzecz, żeś tłumaczył prozą Marmontela. Trcb. — 
Przyzwyczajony do zagranicznej mowy, myśl swoje francuzką po polsku 
przetłumaczył. Kras. — Gdy chcę ich pogodzić i rzeczy tłumacze. Kras. — 
Ale żem to com widział, na dobre tłumaczył. Kras. — Nie potrzeba cier- 
piącym tłumaczyć, co boli. Kras. — Głupi, kto języka nie umie, a księgi 
tłumaczy. Nar. — Tłumaczyć jestto : jednęż myśl dnigim powiedzieć języ- 
kiem. Kopcz. 

PRZEKŁADAĆ, jako synonim słowa tłumaczyć, stosuje się tylko do 
tłumaczenia dzieł z jednego języka na drugi. Tłumaczyć można to, 
czego inni nie rozumieją, chociaż jest powiedziane lub napisane ich 
własnym językiem ; a przekłada się tylko z obcego języka. 

Mówi się: tłumaczyć co na dobrą lub złą stronę (nic zaś przekła- 
dać). Słownik tłumaczy znaczenie wyrazów (nie zaś przekłada). 

Bulgarowie .... wiele pisma Bożego z łaciiiskiego i z greckiego na swój 
język praełożyli. Gorn. — 70 tłumaczów, którzy przekładali biblią na grecki 
język. Wuj. — Hieronim ś. pismo ś. i biblią na łaciński język przełożył. Skar. 

SPOLSZCZYĆ wyraz XIX wieku. Lindemf jeszcze nieznany, znaczy 
przetłumaczyć dzieło na polski język. 

Tłusty, kariiBiiy, spasły, tuczny. 

TŁUSTY (Isłow. T.TbCTŁ, ros. TOjiCTuil przybrało nazwę grubego, czes. 
tłusty) daje wyobrażenie przeciwne chudemu, i mówi się o tćm, co 
zawiera w sobie wiele zwierzęcej lub roślinnej substancyi zwanej 
tłuszczem, albo nim jest przesiękłe, np. wół tłust}', kapłun tłusty^ gęś 
tłusta, potrawa tłusta, mięso tłuste, ryba tłusta. Przenośnie: grunt 
tłusty, słowa tłuste (t. j. obrażające skromność). 

Brzuch wywaliwszy siedzi jak tłusty karw. Rej. — Mam dobre wino 
i gęś tłustą; a też w dzień świętego Marcina, lepsza gęś, niż zwierzyna. 
Orzech. — Zdało mu się, że stał nad rzeką, z której wychodziło siedm 
krów pięknych i bardzo tłustych. Wiu, — W bardzo tłustem ciele, nauki 
nie wiele. Knap. — Z tłustego mięsa tłusta polewka. Rys. — Nim tłusty 



Tłusty — Tracid. 1C3 



schudnie , • chudy umrze. Przysł. — Brzuch tłusty, łeb pusty. Przysł. — 
Tłusty połeć smarować. Przysł. Rv8. 
KARMNY, mówi się o zwierzętach ukarmionych na rzeź, up. wół Icarmny, 

wieprz karmny, gęś karmna. 
SPASŁY, mówi się o zwierzęciu , które na dobrej i obfitej paszy utu- 
czyło się, czyli wypasło. 
TUCZNY (słów. ToyHbHT*, od loyKi* tłuszcz, czes. tufny) właściwie zna- 
czy: zawierający w sobie wiele części pożywnych, któremi prędko 
zwierzę ukarmić można. Lecz bierze się w znaczeniu już utuczonego, 
czyli dostatecznie ukarmionego. 

Kazał dwie krowie tuczne zabić. Bibl. Zof. --Tu woły tuczne i owce 
kosmate. Klon. — Tuczny, ł>o pruską krew codziennie chłepce. Mick. 
Toexyc, patrz: lać. 
Ton* patrz: głos. 

Toń. patrz: nurt, patrz: niebezpieczeństwo. 
Tonąc, patrz: ginąć. 
Tor, patrz: droga. 

Towarzystwo, patrz: społeczeństwo. 
Tracie, szkodo wac, grabie, postradać*, pozbyć. 
TRACIĆ (ros. TparuTb: czes. tratiti) znaczy pozbawionym zostać mimo 
swojej woli, albo też pozbywać się dobrowolnie tego, co kto miał 
w swojćm posiadaniu, np. tracić zdrowie, rękę, nogę, tracić miejsce, 
tracić rodziców, drogą osobę, tracić pieniądze, majątek, czas i t. p. 
Mówi się też: tracić na towarze, na spekulacych i t. p. 
Drzewa w zimie zieloność swą tracą: w lecie zaA, jakoby zmartwych- 
wstawszy, kwitną. Karn. — Ciebie straciwszy , straciłem wszystko. 
J. Koch. — Zdrowie i siłę marnie stracili. J. Kocu. — To dobre, a tego 
żal stracić. J. Koch. — On to, co mniemał, że miał w garści, utracił. 
GoRN. — Urodziż sie wam i synom waszym taka druga matka? jako tę 
stracicie, już o drugiej nie myśleć. Skar. — Nie traćmy drogiego czasu. 
Skar. — Kto cudzego pragnie, tedy swe traci. Biel. 
Nie wie człowiek, kiedy co ma, jako to smakuje, 
Aż dopiero, gdy to straci, toż to cukruje. Anz. Gostom. 
Jeszcze nadziei nie trać zbawienia. Kantycz. — Cheeszli przyjaciela 
stracić, pieniędzy mu pożycz. Rys. — Czas płaci, czas traci. Przysł. — 
Wysoki, a królewski duch był Leszka, który wolał monarchią, niż Goworka 
stracić. Bł.AŹ. — Kto cudze łyczko straci, rzemykiem swym przypłaci. 
Przysł. — Służba wolność traci. Przysł. — Nie traćcie marnie czasu. 
Nar. — Nad książkami straciłem i zdrowie i oczy. Karp. 
Ile cię trzeba cenić, ten się tylko dowie. 
Kto cię stracił. Mick. 
SZKODO W AC (czes. Skodowati) znaczy mieć szkodę, tracić co, albo 
cierpieć ze swoją szkodą. 

11* 



164 Tracić. 

Zawsze musi szkodować, kto się ze złym sprzęga. Bend. — Łakomy 
chcąc więcej mieć, szkodnje. Knap. 

Poczujesz napotem, 

I uznasz choć nie rychło, co przez to szkodujesz. Opaliń. 

Wolała ile majętniejsza, szkodować, niż być przyczyną szkody ubogim. 
Kras. — Kto przeciw wstrzemięźliwości wykracza, p<)żniej lub prędzej 
zawsze szkodować musi. Kras. 
GUBIĆ (ros. noryÓHTb, czes. hubiti) mówi się o tćm, co kto przypad- 
kiem i najczęściej nie wiedząc w jakićm miejscu upuścił i stracił; 
a co albo ginie, albo szukane niekiedy znaleźć się może. W stosunku 
do osoby znaczy być przyczyną zupełnego zniszczenia, to jest: przy- 
wodzić kogo do zguby, np. zgubić kogo na honorze, na majątku i t p. 

Mówi się: tracić czas, tracić siły, tracić miejsee, tracić rozum, ale 
nie gubić. Mówi się : tracić majątek t. j. trwonić, nie zaś gubić, stracić 
drogą 08ot)c, znaczy rozstać się z nią na zawsze, a zgubić osobę znaczy 
być przyczyną jej zguby. Mówi się : służba w^olność traci (nie zaś gubi). 

Mało ich było, którzyby w tej przygodzie czego nie zgubili. Bazylik. — 
Samiście się gubili i jako powróz na szyję swoje kładliście. Skar. — 
Sam siebie i nas potomki swe zgubił. Skar. — Zgubi ciebie Bóg, iż nas 
niewinnie gubisz. Skar. — Zły człowiek radby wszystkich zgubił, gdy 
sam ginie. Szymonów. — Niezgody nas gubią, trzeba się kupy trzymać 
oburącz. Młodzianów. — Znalazł mażnicę, zgubił szkatułę w wo<lzie. 
W. Pot. — Jest komu świat gubić. Pzysł. (mówi się z lekceważeniem). 
Zgubili rodzice syna. Przysł. — Wszystko to na złe wyjdzie i zgubi mię 
skorz^ej. Kras. — Ten nas nierząd, o bracia, pokonał i zgubił. Kras. — 
Ta piękność nas gubi. Kras. 

Choć mię Przemysław chce zgubić. 

Ja go jeszcze wolę lubić. Karp. 

Gubisz dom swój i dzieci. Kniaź. — Zgubił nas oboje. Mick. 
POSTRADAĆ (słów. crpa^^arii, ros. noerpa^^arb ucierpieć) wyraz książ- 
kowy, znaczy być pozbawionym, czy osoby, czy rzeczy, której strata 
mocno kogo dotyka, np. postradać ojca, matki, postradać ręki, iiogi^ 
postradać życia. Dziś kładzie się i z przypadkiem czwartym. 

Cudzego pragnąc, swego postradali. J. Kocu. — Przecz obydwu synów 
dnia jednego mara postradać. Wuj. — Ciężej postradać, niż nie dostać. 
Knap. — Nie znamy, co mamy, aż postradamy. Knap. — Jeśli cię mam 
postradać, obym legła w grobie. Dmoch. — )Vszy8tkoś na świecie po- 
stradał. NiEMC. 
•» 

POZBYĆ (czes. pozbyti) znaczy pozostać bez tego, czego kto nie umiał 
w posiadaniu swojem utrzymać, albo też uwolnić się od tego, co ko- 
mu ciężyło. 

Dwie rzeczy snadno pozbyć,* ale trudno nabyć: grosza, a zdrowia. 
Jaood. — Chłop stęka, czapki pozbył i bydle utracił. Kras. 



Traf — Troska. 165 



Traf, trafnneky patrz: przypadek. 

Trafny, patrz: przyzwoity. 
Trapie, patrz : męczyć. 
Trapie się, patrz: martwić się. 
Tratówae, patrz: deptać. 
Treśe, patrz: przedmiot. 
Treiiclwy, patrz: zwięzły. 
Trop, patrz: ślad. 
Tropie, patrz: szukać. 

Troska, iilepokcij* frasuiiek, zgryzota, mol. 
TROSKA (czes. troska od przestarzałego tresktać jakby ostatnie soki 
czyli treść wyciskać) znaczy trawienie się wewnętrzną niespokojnością 
o to, co koma leży na sercu, tak że człowiek ani swojej myśli od tego 
oderwać, ani spokojnie zasnąć nie może. Częściej używa się w liczbie 
mnogiej. 

Na okręt-li budowny, na koA-li wsiędzie 
Troska w okręcie, troska za siodłem będzie. J. Koch. 
Serca nie zlcczą żadne złotogłowy, ' 

Żaden skarb troski nie wybije z głowy. J. Koch. 
Nic wiecznego na świecie. 
Radość się z troską plecie. J. Koch. 
Troski wpół wieka. 
Zgryzą człowieka. J. Koch. 
Troski nieuspione. J. Koch. 
Odtąd na Boże usługi wylany. 
Świętą modlitwą troski swoje słodził. Kras. 
Ty trosk moich, ty żalów jedyną. 
Stałaś się ukocłiana małżonko, przyczyną. Nar. 
Na czoło wiekiem i troski zorane, 
W nieładzie śnieżne spadały mu włosy. Niemc. 
To się rumieni, to wzdyclia, to blednie. 
Wydając twarzą troski niepowszednie. Mick. 

A gdy się troski do duszy wkradną. Malcz. — Dosiadł bystrego konia, 
lecz troskę miał w oku. Malcz. 
NIEPOKÓJ (ros. 6e3uoKOHCTBo) oznacza zakłócenie wewnętrznego pokoju, 
czyli stan duszy, który dręcząca niepewność, albo walka przeciwnych 
sobie uczuć, lub namiętności, spokojną być nie pozwala. Kto ma jeakiś 
ciężar na sumieniu, kto nic jest pewien swojego bezpieczeństwa, ten 
czuje niepokój (nie zaś troskę). Niepokój może być wewnętrzny i ze- 
wnętrzny, a troska tylko wewnętrzna. 

Mówi się: być lub zostawać w wielkim niepokoju, mieć lub czuć 
niepokój w sercu. 

Jednak mię ten bezmierny niepokój dokona. J. Kocu. — Na Rusi 



166 Troska. 

mieszkam y kędy o wojnach i o niepokojach częste rady i rozmowy mie- 
wać mnsimy. Sarn. — Opuszczając zabawy i niepokoje życia pospolitego, 
udał się na pustynię. Skar. — Mając od ludzi, którzy przychodzili do 
niego niepokój, uciekł do Kgiptu. Skar. — Jnż ledwo żyw dla owych 
niepokojów zostawał. Skar. — Uspokój sumienie moje, które mi Mrielkie 
niepokoje czyni. Skar. — Od jego czeladzi niepokój cierpiała* Skar. — 
Szedł tam gdzie go oczy niosły, lecz i na drodze jeszcze tęż pokusę cier- 
piał, i te srogie z myślami onemi niepokoje. Skar. — Jestto wielki nie- 
pokój, którego mam z każdej miary unikać. Nucer. — Lepsza trocha 
w pokoju, niż wielka hojność w niepokoju. Knap. — O jak tam częsta 
trwoga, jaki tam niepokój. Opaliń. 

Cnota choć jej dokuczą troski, niepokoje, 

Później prawda lecz lepiej wychodzi na swoje. Kras. 

W twarzy Adama znać wyraźny niepokój. A. E. Odyn. — Trawiony 
myślami i gorączką, błądził tak z miejsca na miejsce ze wzrastającym 
w duszy niepokojem. Krasz. — Dzieli się ona z ukochanymi swymi tem 
tylko, co im sprawić może radość, lub osłodę; troski zaś i niepokoje we 
własnem przechowiye sercu. S. Fełiń. 
FRASUNEK (od niemiec. fre^en gryść, Rej pisał fresunk) oznacza 
troskę do żywego dojmującą, która jednak może być tylko chwilową 
i niezbyt głęboko człowieka dotykać. Dziś ten wyraz jest już nieco 
przestarzały. 

Więcej daleko człowiek frasunków cziye, niż radości. J. Kocu. Odpr. — 
Serce wesołe, rozwesela oblicze, we frasunku serca duch upada. Wuj. — 
Wiele ludzi frasunek pozabijał i nie masz w nim pożytku. Skar. — Do- 
tykał go Pan Bóg i nawiedzał frasunkami wielkiemi. Skar. — Frasunki 
siwiznę przed czasem przynoszą. Knap. — Na frasunek, dobry trunek. Kkap. 
Ten był od wieków los mieszkańców świata. 

Że się wesołość frasunkiem przeplata. Nar. 

Ratty nas, ratuj w tym naszym frasunku. Kantycz. 
ZGRYZOTA (od gryźć) oznacza wielkie udręczenie moralne, którego 
przyczyną są albo ciężkie wyrzuty sumienia, albo t^ik dojmujące cier- 
pienie, iż zdaje się: jakby co zębami szarpało i gryzło serc« człowieka. 

Mówi się: zgryzota sumienia, tajona zgryzota. 

Dla ciężkiej sumienia zgryzoty i melancholii, przez trzy dni z pokoju 
nie wychłodził. Skar. — Złośliwi od zgryzoty schnęli, zębami zgrzytali 
i blednieli. Skar. — Robak zgryzoty toczy me sumienie. Niemc. — Zam- 
knął niewczesną śmiercią (Batory) i krótki ciąg pomyślnego panowania, 
i ciężkie swoje zgryzoty. Nieuc. — Liczył dni smutne ciężkiemi zgi^zoty. 
NiEMc. — Gdy go dręczyły nudy, lub zgryzoty. Mick. 

Jaka tam będzie siła wiecznego płomienia. 

Wnoś to z jego iskierek, ze zgryzot sumienia. Mick. 

Dni moje, ciężkie zatruły zgryzoty. Jul. Słow. 



Troska — Trudność. ]67 



MOL; właściwie jest drobny owad (tinea), którego liszki czyli robaczki 
toczą fatra i wełniane rzeczy. Przenośnie używa się w znaczenin ta- 
jemnej z troską połączonej dolegliwości, która jakby mol w serca się 
gnieździ i nieznacznie je toczy. 
Kogo gryzie mol zi^ryty. 
Nie idzie mu w smak obiad obfity. J. Kocu. 

Każdego swój mol gryzie. Szymon. — Każdy ma swego mola , co go 
gryzie. Przysł. 

Troskliwy, patrz: pilny. 

Troszczyć się, patrz: starać się. 

Traclilec« patrz: gnić. 

Truć, patrz: zabijać. 

Tractzna* Jad. 

TRUCIZNA, oznacza takie ciało, które w pewnej ilości ł)ędąc wprowa- 
dzone do organizmu ludzkiego, lub zwierzęcego, tak zabójczo działa, 
że się staje gwałtownej, albo powolnej śmierci przyczyną, np. arsze- 
nik, kwas pruski, strychnina i t. p. 

Mówi się: silna trucizna, gwałtowna, powolna, wziąć truciznę, wy- 
pić truciznę, dać komu truciznę. 

Nie mogąc żadnej rady wypitej truciznie należć.... tejże nocy umarł. 
J. Kocu. — W czaszy była trucizna. J. Koch. — Już też i trucizna 
morzyć go poczęła. Gorn. — Ten napój z trucizną pomieszan był. Gokn. — 
Trucizną kogo gubić. Skar. — Trucizna jadowita. Biel. — Pochlebstwo 
gorsze, niż trucizna. Rys. — Dla ciebie zjadłe smakują trucizny. Kras. 
A kiedy przyjdzie rozstania się chwilka. 
Wtenczas trucizny daj mi kropel kilka. Mick. 

JAD (ros. siĘb, czes. jed) ściśle biorąc oznacza ten zabójczy pierwiastek, 
który żmije, niedźwiadki i inne jadowite zwierzęta przy ukąszeniu 
w ranę zapuszczają. Przenośnie bierze się za truciznę moralną, albo 
za wielką złośliwość, która moralnie kąsa i zabija. 

Tajemnie jad w swym sercu gotują. OpeO. — Swym ostrym jadem 
podobni do żmije. J. Koch. — Taki człowiek nie w kubek, z którego 
jedna tylko osoba pićby miała, truciznę kładzie; ale studnią z której 
wszyscy ludzie czerpają, zaraża śmiertelnym jadem. Gorn. — Jad żm\j 
pod wargami ich. Wuj. — Jad pychy. Skar. — Zbyt rozgniewany od 
jadu się pieni. Żegl. — Węże jad swój -zębami wypuszczają. Ładow. — 
Pająk jadu szuka, ale pszczoła miodu. Fred. — Oczy mu jadem pałają. 
Kras. — Jad mu się iskrzy w oczach rozżarzonych. Kras. — Romanse, 
w dowcipnie ułożonych intrygach i w wyrazach wdzięcznych, zawierają 
jad nieznacznie zarażający umysł, trąjący obyczajność. Kras. — Będzie 
jadem w gadzie, a trucizną w kwiecie. Jul. Słow. 

Trad, patrz: praca. 

Trudnoiic, patrz: przeszkoda. 



1G8 Trudny — Trwały, 



Tradiiy, patrz: ciężki. 
Truty liowar, patrz: zastanawiać Hię. 
Trwać, patrz: żye. 

Trwały, wieczny, wiekuisty, wieczysty* nieprzeźyty, 
liiefiiniertelny, niezatarty, iiiewyf|-asł-y, niezgrluzci- 
wauy, niepożyty. 
TRWAŁY (czes. trwały) mówi sie o tem, co pray naturalnym porządka 
rzeczy może się bardzo długo opierać i czasowi i innym nieprzy- 
jaznym warunkom, czyli co przez czas dług:i nie ulega zniszczeniu 
i zepsuciu. 

Nie ma ówiat nic trwałego. J. Koch. — Zawidy trwalszy owoc do- 
wcipu, niż siły. J. Koch. — A to węzeł jest mocny i nad insze trwały. 
J. Koch. — Nie masz nic pod słońcem trwałego. Skar. — Trwały owoc 
na zacliowanie. Knap. — Co tu być może trwałego na świecie ? Kochów. — 
Przykre stanu małżeńskiego obowiązki słodzi wzajemna małżonków miłość. 
Ta jeśli się na cnocie gruntuje i wspiera, l>cdzie trwała. Kras. 
TrwSilsze pomniki zostały nad niemi, 
Zostały góry ich ojczystej ziemi. Mick. 
WIECZNY (ros. Btmiuii, czes. wćcny) mówi się o tem, co trwa wieki 
i nigdy nie ma końca, np. życie wieczne, szczęście wieczne, nagroda 
i kara wieczna, wieczny odpoczynek i t. p. 
Już jako się kolwiek stało, gdy ja widzę ciebie. 
Niechaj będzie wieczna chwała Panu Bogu w niebie. Rej. 
W niebie szczóre rozkosze, a do tego wieczne. J. Koch. — Nic wiecz- 
nego na świecie. J. Koch. — Błogosławieństwo wieczne w niebie. Kark. — 
A mnodzy z tych, którzy śpią w prochu ziemi, ocucą się : jedni do żywota 
wiecznego, a drudzy na hańbę. Wcj. Daniel. 12. 2. — Poszła na pokój 
wieczny. Skar. 

Zamek na którym brzmiało wesele. 
Wieczna żałoba pokryje. Mick. 
WIEKUISTY, tem się tylko różni od wiecznego, że jest wyrazem książ- 
kowym, i używa się mianowicie w języku religijnym, np. wiekuiste 
dobra, światłość wiekuista. 

Wszeclimocny Panie, wiekuisty Boże, 
Kto się twym sprawom wydziwować może? J. Koch. 
Światłość wiekuista niechaj im świeci, 
Tu jawory, tu dęby stoją wiekuiste. Szymonów. 
WIECZYSTY mówi się o majątku, z ojca na synów i wnuków dzie- 
dzicznie przechodzącym, np. wieczyste dobra, wieczysty majątek. 
NIEPRZEŻYTY mówi się tylko o życiu wiecznym, które nigdy końca 
mieć nie będzie. 

Żyjem wiek nieprzeżyty. J. Koch. — Zawżdy pamiętać mamy na one 
długie dni i wieki uieprzeżyte, którym końca żadnego nie będzie. Skar. — - 



Trwały — Trwonić. 169 



U stołu jego zasiędziem w pokoju i dostatku nieprzeżytym. Skar. — Ro- 

zumiejże jako tam dni długie i bogate lata, a nigdy nieprzeżyte. Skar. 

» 

NIEŚMIERTELNY (ros. fieacMepTHbik) znaczy niepodległy śmierci, który 
nigdy nie umiera, np. dusza nieśmiertelna. Przenośnie bierze się 
w znaczeniu tego, co w pamięci ludzkiej nigdy żyć nie przestaje, np. 
sława nieśmiertelna, pamiątka nieśmiertelna. 

Choć przed ludźmi męki cierpieli, nadzieja ich pełna jest nieśmiertel- 
ności. Wuj. Mądr. 3. 4. — Dał im duszę nieśmiertelną. Skar. 
Tym nieśmiertelnej talizmanem duszy 
Moc bezrozumną na uwięzi trzyma. Mick. 
NIEZATARTY mówi się o tćm, co tak głębokie zostawiło ślady, że 
ich nic nigdy zatrzeć nie może. Zkąd przenośnie to, co sio nie za- 
ciera w pamięci ludzkiej. 

Sromotna hai\bo, niezatarty wstydzie. Kochów. — Wielkiego wodza 
niezatarte czyny. Jabł. — A te same dzieła stają się dla niego niezatartą 
pamiątką. Dmoch. 
NIEWYGASŁY (wyobrażenie wzięte od ognia świętego, który u pogan 
wiecznie na cześć Bogów' się palił); mówi się o tćm, co jakby na 
ołtarzu wiecznie w sercu płonąć powinno, np. niewygasła wdzięczność, 
niewygasłe uczucia. 

Na tćm przemijającem wezbraniu czucia, kończyć się nie powinny wasze 
obowiązki dla Monarchy: trzeba je zrobić trwałemi i niewygasłemi w wa- 
szych sercach i umysłach. Jan Śni ad. 
NIEZ6LUZ0WANY mówi się o tćm, co się tak mocno wpoiło, lub wy- 
cisnęło na czćm; że się ani zagłcidzić ani wyskrobać nie daje. 

Wszystko to wdraża w umysły niezgluzowaną impressyą (wrażenie). Kras. 
NIEPOŻYTY (od pożyć kogo) znaczy nie mogący być żadną na świe- 
cie siłą ani skruszonym, ani strawionym; którego nawet ząb czasu 
ugryźć nie zdoła, np. niepożyty wiekiem. Nie można w tem znaczeniu 
pisać niespożyty, ł)o niespożyty znaczy niezjedzony. 

Bezpieczną, nieodmienną, niepożytą stoisz. J. Koch. — Tu woda skały 
niepożyte bije. P. Koch. — Niepożyty trudami, syt laurów i znoju. Woron. 
Trwoga, patrz: bojażń. 

Trwonić*, marnotrawić*, inarii€>wac, rozpraszać*, zbyt- 
kowac, przehulać. 

W ogólności tracić pieniądze, lub majątek ł)ez użytku. 
TRWONIĆ (dawniej trwanić), znaczy rzucać jakby do wody, wydając 
do ostatniego grosza. 

Roztrwanił wszystke majętność swoje żyjąc rozpustnie. 1. Leopdl. — 
Zboża swego na to nie mało, po kilka groszy korzec przedając, marnie 
roztrwonił. P. Grab. 1595 r. — Wszystko trwonisz, i co oszczędzamy, 
ujmując swej wygodzie, ty na uczty częste to obracasz. Teatr. 



170 Tr>A^oni<5. 



Cnego ojca zbiory. 

Takie niebaczne roztrwonią wieczory. Kocuow. 

Wszystko trwoni nie pomniąc z jaką pracą przyszło. Teatr. — Podobny 
do alchimika, trwoniącego rzetelny majątek ua szukanie urojonego bo- 
gactwa. Jax Śniad. — Strwonił nie wiedzieć na co ogromne miliony. 
Jan Śniad. — Widzę jak czas marnie trwonią. Pilch. 

Schedę ojca swojego i majątek bratni , 

Wszystko strwonił na wielkim figurtyąc kwiecie. Mick. 

Kie byłbym swojej młodości strwonił. Mick. 

Dumnego kasztelana nie puszczaj w swe progi , 

Bo strwoni, co oszczędzisz ziemianin uliogi. Boh. Zal. 

Dla czego strwoniłeś życie i majątek na podróżach i kartach? Z. Kras. 
MARNOTRAWIĆ znaczy tracić majątek na gry, pijatyki, hulanki i inne 
nadniycia. Trwonić można na zbytki, przepych, podróże, i nawet do- 
brze używając, ale wydając nad możność ; marnotrawić zaś, używając 
źle, póki człowiek ostaftiiego grosza jak do błota nie wrzuci. 

Na nic cię, tylko abyś jadł, pił i marnotrawił. Opałiń. — Zmarnotra- 
wiłem czasu potrzebnego tyle. Goreć. — Nie zebrał grosza, choć zmar- 
notrawił miliony. Krasz. 
MARNOWAĆ znaczy dopuszczać, żeby co mamie gin^o, nie przynosząc 
ani nam, ani komu innemu żadnego użytku. 

Mówi się o tćm, co przez nieład, niedozór, niedtmlstwo, lub skąimtwo 
psuje się i marnie ginie nie będąc nawet użyte. 

Żal mi, że tak ojcowskie marnujesz dochody. Nar. — Gdybyśmy nie 
marnowali zdolności naszych na bredniach i dzikich śmiesznościach. Jam 

9 

Sniad. — Zmarnował przyszłość, uczuł słuszną zbrodni karę. Mick. — 

« 

Ile tylko być może, czasu nic marnujcie i uczcie się. Z. Kras. — Zal 
się lK>że co piękne marnować. Pol. 

ROZPRASZAĆ (czes. rozprasitj) znaczy rozsypywać jak proch po po- 
wietrzu. Ztąd tracić sypiąc nieoględnie na wszystkie strony. 

W jedn^ godzinie, jako prochem ku górze wichrem wyniesionym, ten 
majątek się tobie rozproszyć może. Rej. — I rozproszył tam majętność 
swą. Wuj. — Kto nie zgromadza ze mną, rozprasza. Wrj. — We dnie 
i w nocy piją, majętność swoje i ł)ogate ojczyste imiona rozpraszają. 
Bazyl. — Przeciwne to są rzeczy, rozproszyć i zbierać. Uerbbst. — 
Łacno rozproszyć, nie łacno zebrać. Knap. — Zawsze zbytek rozprasza, 
skromność gromadzi. Kocuow. — Zbytek paniczów w lat kilka rozproszy 
to, co wiekami skrzętność przodków zgromadziła. Kras. 

ZBYTKOWAC znaczy wydawać nad miarę na życie zbytkowne, czyli 

żyć nad skalę, tracąc na zbytki, lub tylko dla dogodzenia próżności. 

Wielka to niesprawiedliwość, aby syn twój miał zbytkować, a panu 

twemu miało nie dostawać. Skar. — Drugi w dobrach twych zbytkować 

l)ędzie. Skar. — O najmilsza matko; już zbytkiyą dzieci twoje, żle tych 



Trwonić — Tuman 171 



dostatków używają. Skar. — Choć nie ma w co się odziać, przecie tak 
zbytkuje, że pożyczane łańcuchy na się kładzie. Petr. — Już tu od kilku 
niedziel zbytkujem i siedzim. Kras. — Iw filozofii nie trzeba zbytkować. 
Kras. — Rozsądek i natura zabraniają i w tem także zbytkować. Jan Śniad. 

PRZEHULAĆ znaczy strwonić na Iialankach i wesołych zabawach. 

Utratnicy ci wszystka majętność przehulali. Petr. — Pieniądze w ziemi 
rdza zje, albo kto przehula. W. Pot. — Wgzystkoście przehulali marnie. Trcb. 

TrwoKyc się, patrz: bać się. 

Tryb, patrz: sposób. 

Trybuiialr, patrz: sąd. 

Tryumf, patrz: zwycięstwo. 

Trywialny, patrz: zwyczajny. 

Trzask, patrz: głos. 

Trząiic' się. patrz: drżeć. 

Trzeźwoiic. patrz: wstrzemięźliwość. 

Trzoda, patrz: stado. 

Trzplotowaly, patrz: płochy. 

Trzymać, dzierźec. 

Oba te wyrazy znaczą nie dozwalać wymknąć się, albo upaść. 
Przenośnie mieć co w czasowćm władania, jako też nie dopuszczać, 
żeby się co ponis/yło. Różnica między niemi jest ta, że dzierżeć jest 
wyrazem przestarzałym , który się używa rzadko i tylko w języka 
książkowym. 

Mówi się: trzymać co w ręku, trzymać kogo w więzieniu, trzymać 
języli za zębami, trzymać majątek w dzierżawie, trzymać kogo w gro- 
zie, trzymać dzićcię do chrztu. Nie polskie jest wyrażenie: trzymać 
egzamin, wytrzymać egzamin : bo po polsku mówi się : zdawać i zdać 
egzamin. W formie zaimkowej: trzymać się zwyczaju, trzymać się 
prawideł, zasad, metody i t. p. 

Dzierż to, co masz. Rej. — Dzierźał na wodzy swe żądze. Gork. — 
Dzierżąc się zwyczaju. Gliczn. — Kto w ręku swych trzyma pomarańczę 
do obiadu, woniają mu od niej ręce do wieczora. Wuj. 
Jestto cnota nad cnotami , 
Trzymać język za zębami. Przysł. 

Jeden z nich kozła doi, a drugi pod uim rzeszoto trzyma. Kras. — 
Trzymaj coń dostał w zdobyczy. Kras. — Ci wszystko dzierżą, tamci 
nic nie mają. Kras. — Nie śpi wódz, na kolanach broń trzyma. Mick. 

Tubalny, patrz: głośny. 

Tuczny, patrz: tłusty. 

Tul*, patrz: kołczan. 

Tuirae się, patrz: błąkać się. 

Tui'aez, patrz: wygnaniec. 

Tuman, patrz: mgła. 



172 Tumanić — T>vardy. 



Tmiianlcf, patrz: mamić. 

Tarbowacf slc« patrz: martwić się. 

Tuszy cf« patrz: spodziewać się. 

Tiizliikoivy, patrz: zwyczajny, 

Twardy, kamienny, żelazny, zahartowany, nieużyty. 

TWARDY (słów. TBp'bA'b, ros. TBepAWH, czes. tvrdy) daje wyobrażenie 
przeciwne miękkiemu/ i mówi się o tćm, co ma cząstki spojone z sobą 
tak mocno, że się nie dają łatwo ani ścisnąć, ani skrnszyć, lob roz- 
bić, ani nawet agiąć, np. kamień, żelazo, krzemień, kość, pestka, 
orzech. Ztąd w ogólności to, co nie jest miękkie, krucbe, lab pulchne, 
zowiemy twardćm, np. twardy owoc, twardy chlćb, twarde mięso, 
twarde łoże. lYzenośnie : twardy kark, twarde serce, twardy ton, twardy 
wiersz, twanly puls, twardy orzech do zgryzienia. 

Twarde wędzidło. Rej. — Najtwardszy munsztuk. Gorn. — Za dawnych 
królów uczciwoóć na dworze taka była, jak w twardym jakim klasztorze. 
Gorn. -- Lud twardego karku jest. Wuj. — Twarda rola strudziła wołu 
starego, a pracy na niej nie znać. Skar. — Im dawniejsi w błędzie, tćm 
twardsi byli. Skar. — Na twarde drzewo, twardej trzeba siekiery. Fred. — 
Im kot starszy, tćm ogon twardszy. Przysł. — Porwie, gryżnie, aż gruszka 
twarda. Kras. — Ten napis twarde zachowają głazy. Niemc. — Ten ro- 
baczek twardszego od was zgryzł orzecha. Mick. 

KAMIENNY właściwie ł>cdący kamieniem, wykuty z kamienia, lub zło- 
żony z kamieni. Ztąd przenośnie: twardy jak kamień, np. tablice 
kamienne. 

Kamienneś serce słowy przenikała. J. Koch. — Siła jest białychgłów 
kamiennego serca. Gorn. — Jesteście listem Chrystusowym napisanym... 
nie na tablicach kamiennych, ale na tablicach serca. Wuj. — Błyskawice 
puszczał na kamienne umysły niezbożnyCh. Birk. — W twardej kamiennej 
wieży. Kochów. 

Kamienni ludzie, wy nie wiecie 
Jak ciężka śmierć pnstelnika. Mick. 

ŻELAZNY (ros. hccicihuii, czes. żelazny) właściwie wykuty z żelaza. 
Ztąd przenośnie tak twardy jak żelazo, niezmordowany, nieugięty. 
Łańcuch żelazny, słup żelazny, charakter żelazny, wiek żelazny. 

l>zyniłem cic dziś miastem obronnćm i slupem żelaznym i murem miedzia- 
nym. Wuj. — Jarzmo żelazne włożyłem na szyje tych wszech narodów. Wuj. 
Ztąd go byli niektórzy żelaznym nazwali, 
Gdy niespracowanej w nim siły doznawali. Groch. 
Straszne peta żelazne. Kochów. — Mówić jak o wilku żelaznym. 
Przysł. — l'por, żelazny prawie. Birk. — Śmierć sie żelazna z naszych 
żalów śmieje. Rys. — Ach ! jeśli to uczynisz, żelazne masz serce. Dmoch. 

ZAHARTOWANY właściwie stosuje się do stali i żelaza, którym hart 
nadano. Ztąd przenośnie mówi się o człowieku, który ciało swoje 



Twardy — Twarz. 173 

zahartował na wszelkie trudy i zmiany powietrza; a ducha na wszel- 
kie przeciwności i zmiany losu, np. zahartowany na mrozy i upały, 
na głód i pragnienie. 

Lud wiejski zahartowane do najcięższej pracy ma członki, Papkoc. 
Wegeg, — Zahartowan Ulisses na wszelkie zdarzenia. Dmoch. 

Ze stali wasze serca kowane, 

W męstwie już były tak zahartowane. A. S. Kras. 
NIEUŻYTY znaczy mający serce twarde jak skała, do którego litońe 
i uczucie ludzkości przystępu nie ma, który choćby kto krwawemi 
łzami płakał, a nawet umierał z głodu, żadnej mu uczynności nic 
okaże, np. nieużyty skąpiec. 

Śmierć nieużyta. Jan Koch. — Tak był twardym i nieużytym ku bratu, 
iż i słowa do niego nie przemówił. Skak. — Samo serce w nas twarde, 
jako kamień do dobrego i nieużyte zostaje. Skar. — One twarde, nie- 
użyte i dzikie serca tak uskromił, iż ich mało za żywota jego w bałwo- 
chwalstwie zostało. Skar. — Pomyśl jako ich przed tobą wiele i młod- 
szych i zdrowszych na sąd Boży śmierć nieużyta zabrała. Skar. — Serca 
nieużyte, których ani dobrocią, ani złością nie pożyjesz. Birk. 
Twarz* oblicze* policzek. lice« Jag^oda* fizyoiioinija. 

Przednia część głowy ludzkiej. 
TWARZ (czes. twaf) ściśle biorąc znaczy tylko oba policzki; ale zwy- 
kle razem z niemi czoło, oczy, nos, usta i brodę twarzą zowiemy. 

Mówi się: twarz okrągła, ściągła, biała, rumiana, blada, ogorzała, 
ospowata, rysy twarzy, wyraz tv\arzy, padać na twarz, uderzyć 
w twarz, ubiór do twarzy. 

A był rumiany, a krasny na wejrzenia, a nadobnej twarzy. BibL Zof. — 
Twarz pałała. Orzech. — Patrzaj jako twarz białą zdobi wstyd rumiany. 
J. Koch. 

Abyśmy też twoje twarz wdzięczną oglądały, 

I gościa tak miłego mile przywitały. J. Koch. 

Wyda mię twarz, gdy się serce żle czuje. J. Koch. — Sroga a strasz- 
liwa twarz. GouN. — Na twarzy piękną, ale w wierze daleko piękniejszą 
była. Skar. — Męczennik z wesołą twarzą wszystko cierpiał. Skar. — 
Ona urodziwa i śliczności pełna twai*z krwią się zalała, i oczy podsiniały 
i twarz oszpetniala. Skar. — Był twarzy pięknej, białej, do której się 
rumianość panieńska przymieszywała. Skar. — Całując twarz i oczy jego, 
chwalił one postępki ucznia swego. Skar. — Twarz, umysłu zwierciadło. 
Knap. — Pryska mu z twarzy zdrowie. Kras. — W dziecinnej swojej 
twarzy nosi matczyne rysy. Niemc. 

Ile krwi tylko ludzie widzą w mojej twarzy, 

Tyle tylko z mych uczuć dostrzegą w mych pieśniach. Miok. 
OBLICZE (starosł. oGnuneh Mikl. Wostok. czes. oblicej), tćm się tylko 
różni od twarzy, że jest wyrazem książkowym, i że przenośnie używa 



1 74 T>varz. 

się zamiaBt wobec ^ np. w obliczu Boga, w oblicza świętych ołtarzy, 
w oblicza prawa,* w obliczu wieku. 

Nie patrz na jego oblicze. Bibl. Zof. — Upadając wszyscy na swe obli- 
cze przed majestatem Boskim .... tak mówili. Opeć. — Oblicze jego roz- 
jaśniało, jako słońce. Wuj. — Nie odwracaj oblicza twego od żadnego 
ubogiego, a i od ciebie nie odwróci się oblicze Pańskie. Wuj. — Już we- 
soło umrę, gdyżem oglądał oblicze twoje. Wuj. — Ziemia przed obliczem 
jego zaniemiała. Woron. 

Równość w obliczu prawa. 

Panie! czemże ja jestem przed twojem obliczem? 

Prochem i niczem. Mick. 

Robak, nim zaczął mówić, w klucznika oblicze 

Wzrok utkwił. Mick. 

Owal jej oblicza. Boh. Zal. 
POLICZEK (slow. nojiHHie, czes. polićek) znaczy jedne stronę twarzy 
między gębą i uchem. Ztąd i uderzenie w twarz zowie się policzkiem 
(t. j. po licu). 

Gdy co szkaradnego usłyszał, wnet się jako najuczciwsza panna zapło- 
nął, jakoby policzek jaki odniósł. Skar. — Sedecyasz uderzył Micheasza 
w policzek. Skar. — Biskup bierzmowanemu daje policzek. Karn. — 
Policzki mu nabrzmiały, pożółkły i zbladły. Mick. 
JAGODA właściwie owoc roślin i krzewów, napełniony sokiem, jak po- 
ziomka, malina, porzeczka i t. p. Przenośnie bierze się za policzek, 
którego okrągłość i rumieniec jagodę przypominają. 

Widzisz te lice i jagody moje rumiane. Opeć. — Piękne są jagody 
lica twego, jako synogarlice. Wuj. — Płaczem polewał swe jagody. Skar. — 
Dał jej policzek, z którego jej jagoda zczerwieniała , i oczy krwią za- 
szły. Skar. 

Ledwie kwiaty dopiero pierwszemi, 

I mchem mu były porosłe jagody. P. Koch. 

Na jagodach miał kręgi dziwnego rumieńca. Mick. 

Po jagodach uśmiech lata, 

Ale w oczach łza nadziei. Mick. 

Choć jeszcze młody. 

Już włos miał siwy i zwiędłe jagody. Mick. 
LICE (słów. i ros. .lui^e, czes. lice) i w liczbie mnogiej lica, oznacza 
obie strony twarzy, i tein się tylko różni od niej, że twarz obejmuje 
całą przednią część głowy, a lice tylko dwa policzki. 

To nie żałoba, ubielone lice. J. Kocu. — Tynkują twarze swoje, bielą 

lica swe. Wuj. — Lice ówieże jakoby krew z mlekiem. Kniazń. — Już 

na licach skonał wszelki uśmiechu powab. Goluch. — Lice bielsze od 

mleka. Mick. Łzy jedne po drugich spadały z jej lica. Zvo. Krasiń. 

FIZYONOMIA i FIZOGNOMIA (()rwr#c i ytyrocKai poznaję) obejmuje jak 



Twarz — Typ. 175 



rysy twarzy, tak jej wyraz, czyli to, co na niej wyczytać się daje. 
Jestto tedy twarz uważana jako obraz, na któreni się skłonności i cha- 
rakter człowieka maluje. 

Przydając językowi fizyonomije cudze, zacieramy jego własną. J. Śniad. 
Tivierdzli% przypuszczać* mienie. 

Podawać za prawdę to, co podług naszego tylko wyobrażenia jest 

nią, albo być może. 

^^ ^^ » 

TWIERDZIĆ (ros. yTBepsK^^aTb , czes. trwditi) daje wyobrażenie prze- 
ciwne słowu przeczyć, i znaczy utrzymywać, że się co ma tak, a nie 
inaczej ; chociaż rzecz oczywista nie jest, i potrzebuje jeszcze dowodów. 
Nie śmiałbym ja tego twierdzić, aby wszyscy z tego źródła iść mieli. 
J Koch. — Jawnie śmie twierdzić rzeczy te, których świadom nie jest. 
Skar. — Twierdzim i dowodzim, żeście spoganieli. Skar. — Twierdzić 
nic pewnego nie śmiejąc. Skar. — Ja z temi trzymam, którzy twierdzą, 
że ... . Skar. — To za pewną rzecz twierdzę, iże ludzie wielekroć za nie- 
wiadomością rzeczy dobrych, dopuszczają się zł>'ch. Bazylik. — Twierdzić 
upornie, jest (cechą) głupiego, zda mi się, jest (cechą) mądrego. Knap. — 
Jeden twierdzi tak, a drugi inaczej. Włodek. — Rzadki przykład, iżby 
się kto do nieszczęścia przyzwyczaił, a clioćby to kto i twierdził, tćm 
mniej wiary godzien, iż.... Kras. 

PRZYPUSZCZAĆ znaczy powiedzieć sobie: dajmy na to, ze tak jest, 
czyli pozwólmy, żeby jakieś mniemanie podobne lub nawet nie po- 
dobne do prawdy, było nią rzeczywiście: ażeby na tej słabej pod- 
stawie opierając się, rozumować, albo wnioski wyciągać. 

Możnaż przypuścić, aby prawda nie była dla wszystkich potrzebną 
i zbawienną? Ad. Czartor. — Przecież nie możecie przypuszczać, ażebym 
widząc tyle rzeczy sławnycli, słuchając tylu ludzi mądrych i nakoniec 
będąc ciągle z Adamem, nie poczuł też i nie pomyślał czasem czegoś na 
seryo o tem, co widzę i słyszę, Odyn. — Chryzyp mnie nauczył: nie 
sądzić o tem, czego nie znam ; a łatwiej dobre, niż złe przypuszczać. Krasz. 

MIENIĆ co czem (slow. MtHHTu od miano) znaczy podawać co nie za 
to, czem jest w istocie, ale za to, czem je mianujemy, np. mienić siłę 
prawem, interes osobisty dobrem ogólnćm, podkopywanie za«ad religii 
i moralności postępem. 

Spartę sławną ja mienię za ojczyznę swoje. J. Koch. — Potwarz na nas 
kładą mieniąc, jakobyśmy drzewu temu bóstwo jakie przyczytali, abo 
je za Boga mieli. Skar. — Jako mieni wiele Doktorów. Skar. — Któray 
mienili zdradliwie, iż nauki różuąj Aryusz od innych nie wnosił. Skar. — 
On się być chrześcianinem mienił. Skar. — Bez cnoty szlachcicem się 
czynić, taki rozum jest, jako ktoby się bez duszy żywym być mienił. Skar. 

Twórczość, patrz: zdolność. 

Tworzyć, patrz: robić. 

Typ« patrz, ideał. 



17(5 Ubezpieczać — Ubogi. 



U. 

Lbezpieczac się. patns: polef^ae. 

Ubiegnąć iilę« patrz: starać się. 

Ubiór* patrz: odzież. 

Ubllźacf* patrz: uwłaczać. 

|jbliźenie« patrz: zniewaga. 

Dbog^i* biedny", iicd'#iiy, żobraii« podupadł*)^* zubo- 

żal-y* zubożony, proietarynsz, sierota. 
UBOGI (słów. yfiors, ros. y6ori&, czes. uboliy) wyraz najogólniejszy, 
daje wyobrażenie przeciwne bogatemu, i mówi się o tym, któremu 
ledwie wystarcza na zaspokojenie potrzeb życia, a niekiedy i na to 
nie staje. Ubogi kmiotek, szlachcic, uboga wdowa, sierota. Przenośnie : 
ubogi język, iibogi w myśli, ubogi kościół, biblioteka. 
Brońcie od krzywdy ubogich. 
Wyzwólcie smutne z rąk srogich. J. Koch. 

Kto daje ubogiemu, uie zubożeje. Wuj. — Kto ma litość nad ubogim, 
błogosławiony będzie. Wuj. Przyp. — Miała ten zwyczaj (Anna królowa), 
iż co tydzień dwunastu ubogich karmiła. Skar. — Kto ubogiemu dobrze 
czyni, Boga ma dłużnikiem. Skar. — W pieniądze ubogi, w sumienie 
dobre bogaty. Skar. — Szczepisz w ubogich ręku, a kwitnie u Boga. 
Skar. Użalił się prorok nad sierotami i nędzą wdowy ubogiej. Skar. — 
Ubogiemu Bóg nie ubogi. Rys. — Bogaty za ubogiego nie płaci. Rys. — 
Z ubogiego i koszulę zdzierają. W. Pot. — Choć ubogo, byle chędogo. 
Praysł. — Otóż mój dom ubogi. Karp. — Nie jest ubogim, kto może 
opędzić potrzeby domowe. Monit. — Wzięłam sierotę, choć sama uboga. 
Brodz. 
BIEDNY (slow. 6t;^bH'B potrzebny, ros. ót/^uuft, czes. bidny) znaczy 
zostający w biedzie, czyli w bardzo trudnóm |>ołożenin, czy to z po- 
wodu ubóstwa, czy cierpienia, czy jakiej złej przygody. Ubogi prawie 
zawsze jest biednym, a biednym może być i nie ubogi, up. biedna 
sierota i wdowa, bo pierwsza bez ojca i matki, druga bez męża zo- 
stała, a jednak mogą nie być ubogie. W sensie moralnym mówi się 
o tóm, co nad sobą litość obudzą. 
Biedna starości, wszyscy cię żądamy, 
- A kiedy przyjdziesz, to zaś narzekamy. J. Koch. 
Patrz, biedny chłopiec! jak do wysługi 
Ten stary go używa. Kras. 
A tam chłop biedny z litewskiego sioła, 
Wybladły, tęskny, idzie chorym krokiem. Mick. 
Ciężko żyć bićdnej sierocie. Hołow. 



Ubogi. 177 

NĘDZNY włańciwie znaczy wychudły z nędzy, czyli z braku najpierw- 
szych potrzeb do życia. Ztąd nędznćm zowiemy to, nad co lichszego 
i gorszego nie nawet wyobrazić sobie nie można, np. nędzna odzież, 
którą stanowią same łachmany; nędzny pokarm, którego i do ust 
wziąć nie można. W moralnym sensie nędzny oznacza tyle co nik- 
czemny w najwyższym stopniu. 

Zwierzęta w ziemi dhibając, nędznej żywności szukają. Rej. — Mamli 
ja nędzna wdowa z temi dziatkami opuszczona być od Pana Boga i gło- 
dem umierać? Skau. — Post tak jest pożyteczny gdy..,, to co się roz- 
koszy odejmuje, nędznemu się daje. Skar. — Co chcesz czynić nędzny 
robaku? Skak. — W nędznej szopie urodzony. Karp. 

ŻEBRAK jest ten, który żebrze, to jest wyciąga rękę po jałmużnę, czy 
to siedząc przy drodze, czy chodząc ode drzwi do drzwi. 

Źli żebracy dobrych i godnycli żebraków chleb pożerają. Skar. — Dla 
żebraków ubogich i dla schorzałych szpitale są fundowane. Skar. — Po- 
winna i sprawiedliwa rzecz jest, przebrakować te żebraki pospolite, a nie- 
godne żadnej jałmużny. Skar. — Ubogi nie toż jest, co żebrak. Knap. 

PODUPADŁY mówi się o tym, któremu z posiadanych bogactw nie 
wiele zostało, któiy skutkiem niestałości rzeczy ludzkich z magnata 
zszedł na zagon, np. podupadła familija, podupadły dom. 

Podupadłym przyjacielem nio pogardzaj. Knap. — Wyciągała dobro- 
czynne ręce do podupadłych.... do tych, których ostatnia przyciskała 
potrzeba, a wstyd nie dopuszczał żebrać. Ks. Orłowski. — Jestto pan 
zacnością familii znamienity, ale na fortunie podupadły. Kras. 

ZUBOŻAŁY, który z dobrego bytu przyszedł do ubóstwa, np. zubożały 
gospodarz, zubożały kraj. 

Jedno bractwo opatriye sieroty i porzucone dzieci, drugie wdowy zubo- 
żałe z dziatkami. Skar. — Był jeden szlachcic zubożały. Skar. 

ZUBOŻONY od zubożałego tem się tylko różni, że zubożałym zowiemy 
tego, który sam był przyczyną swojego ubóstwa, a zubożonym tego, 
który przez kogo innego do ubóstwa doprowadzony został. Zubożały 
pochodzi od słowa nijakiego zubożeć, a zubożony od słowa czyn- 
nego zubożyć. 

Lud był bardzo zubożony. Wuj. 

PROLETARYUSZ (z łacin, który nic nie posiadając, żatlnego podatku 
nie płacił) mówi się o człowieku^ który nie ma ani majątku, ani za- 
pewnionego sposobu do życia. 

SIEROTA (słów. i ros. cnpoTa, czes. sirota) właściwie dzićcię, które 
straciło rodziców. Ztąd bierze się zwykle w znaczeniu biednej i opu- 
szczonej istoty. 

Czemu mię sirotą zostawiasz ? OpbO. — Gdzież jest ten, któryby ogar- 
nął sierotkę błędnego? Rej. — Opuść sieroty twoje, ja je żywić będę 
i wdowy twoje we mnie nadzieję mieć będą. Wuj. — Sierotami zosta- 
li. 12 



178 Ubogi — Ubóstwo. 



liśmy bex ojc«, matki nasze jako wdowy. Wuj. — Ojcem sierot, a obroAcą 
wdów był nazwany. Skar. — Sierota cięisza, niż kamień. Ryb. — Już 
nikt z was pomódz nieobce biednemu sierocie. Mick. — Ciężko żyć bie- 
dnej sierocie. Hołow. 

Ubolewać* patrz: narzekać. 

Ubóstwiać, patrz: czcić. 

Ubóstwo, niedostatek, brak, nędza, karysfya, żebra- 
ctwo, proletaryat* p.iaperyzm. 
» 

UBÓSTWO (słów. y6o3KbCTBo, roa. y6o«ecTBO, czes. ubożstn) daje wyobra- 
żenie przeciwne bogactwu i oznacza, że człowiek, aIt>o nic, aIłK> tak mało 
posiada, że ledwie pierwsze potrzeby życia zaspokoić jakokol wiek może. 
Ut)óstwo dobrowolne, jako rada Ewangieliczna, i jeden z trzecb ńlu- 
bów zakonnych, jest dobrowolne wyrzeczenie się dóbr tego świata. 

Mówi się: żyć w nt)óstwie, przyjdć do nbóstwa. 

Do wielkiego niedostatku przyjdę, nł>óstwo mię ogarnie, głód i nędza 
mię umorzy. Skar. — ITbóstwo nie hańbi. Przysł. — Uł)óstwo wiele do- 
brego nauczy. Knap. — Ubóstwo zbytku potomek. Knap. 

Ubóstwo temu nie dokuczy. 

Kto małćm syt i skromnie kto się żyć nauczy. Gaw. 

Zdobią go wielkie chrzeftciańskie cnoty. 

Ubóstwo, skromność i pogarda świata. Mick. 
NIEDOSTATEK (słów. He;^ocTarBK'by ros. He;^ocTaTOirb, czes. nedostatek) 
nie znaczy, że człowiek nie ma całkiem środków do życia, ale że 
ich nie ma w dostatecznej ilości, tak że się nie raz końce z końcami 
nie schodzą, że tedy sobie nietylko niejednej wygody, Inb przy- 
jemności odmówić ; ale nawet w potrzebach ograniczać się musi. Nie- 
dostatek więc może być tam, gdzie ani nędzy, ani nawet nt>óstwa 
niema. 

Żebym wygnawszy niedostatek z domu, 

Tćm głośniej śpiewał, a nie podlegał nikomu. J. Koch. 

Wszystkim ludziom wiadomo, jako około niego wielki jest niedostatek. 
GoRN. — Cierpiąc niedostatek, nie byłem ciężki nikomu. Wuj. — W nie- 
dostatku nie małym zostawać musiała, nie wiedząc czćm i kuchnią opa- 
trzyć. Skar. — Niedostatek pokazuje, jak mało człek potrzebiye. Knap. — 
Praca i pilność zachowuje od niedostatku. Kras. 
BRAK różni się od niedostatkn tóm, że niedostatek oznacza, iż czło- 
wiekowi nie wystarcza na zaspokojenie swoich potrzeb, czyli że ma 
nie dosyć; brak zaś oznacza, że jednej jakiej rzeczy zgoła nie ma, 
czyli, że mu jej braknie. Niedostatek tedy jest tam, gdzie niema 
dostatku; brak zaś czego może być i przy największych dostatkach, 
np. brak pieniędzy, brak Indzi, brak nauki, wprawy, brak delikatności, 
brak dobrego wychowania, brak piątej klepki w głowie, brak krytyki, 
brak gnintowności i t. p. 



Ubóstwo. 179 



Brak mu piątej klepki. Zabł. — Wszyscy ladzie bez braku chori^ą na 
głowę, (nie zaś bez niedostatku). Narusz. — Istota , której brak życia. 
Zyg. Kras. 
NĘDZA (słów. wuKi>]!,a, ros. ny^^^a, czeg. nauze) znaczy ostatni stopień 
ubóstwa, do którego doszedłszy człowiek niezdolny do pracy, ledwie 
jakimś starym łachmanem okrywa swoje nagość, a na wychudłej od 
głodu i chłodu jego twarzy widać wyraźnie, że mu często brakuje 
i suchego chleba kawałka. 

Mówi się: żyć w nędzy, cierpieć nędasę, wpaść w nędzę, dojść do 
ostatniej nędzy. 

A potem kiedy nie masz, nędzę przyjdzie klepać. Rej. — Acz tam już 
po części i nędzę przecierpieć musi, nie dojeść, nie dopić, nie dospać. Rej. — 
Wolał sam nędzę cierpieć, niżli na cudzą patrzeć. Skar. — Do takiej go 
nędzy przywiedli, iż żebrać chleba musiał. Skar. — Patrzeć suchćm 
okiem, z próżną ręką na nędzę ludzką nie mógł. Bkar. — Wiele się 
nędzy nacierpią. Skar. — Nędza mi wielka dokucza. Birk. — Musi żyć 
w nędzy, kto nie ma pieniędzy. Rys. — Klacz, pszczoła, pszenica, wy- 
prowadza z nędzy szlachcica. Rys. — Znałem go, ale w nędzy. Kras. — 
Zaginie ród twój w niesławie i nędzy. Niemc. 

A za nami zawsze nędza. 

Od wsi do wsi nas popędza. Kniaź. 
KARYSTYA, wyraz potoczny, wzięty z zepsutej łaciny od słowa careo 
(nie mam), znaczy tyle co golizna, to jest, że n kogo prawie zupełne 
pustki w kieszeni, i że nieraz dla braku środków musi ograniczać 
swoje potrzeby, np. żyje ktoś bardzo skromnie, t)o karystya. Nie 
przyjmnje gości, bo karystya. 
ŻEBRACTWO (czes. żebractwi) jest wyciąganie ręki po jałmnżnę, czy 
to na ulicy, czy chodząc ode drzwi do drzwi. Przyczyną jego bywa 
zwykle ostatnia nędza, lecz zdarza się niekiedy, że się z niego robi 
rzemiosło. Żebractwo tedy tylko przez metonimią, to jest jako skutek 
wzięty za przyczynę, jest synonimem nbóstwa. 

Żebractwa i łH)gactwa nie dawaj mi (Boże), tylko potrzeby do żywności 
mojej. Wuj. — Chleba ode drzwi do drzwi chodząc szuki^ (Dominik Ś.), 
żebractwem żył. Birk. 
PROLETARYAT (z łacin, prolet potomstwo) u starożytnych Rzymian 
była to najuboższa klasa ludności, wolna od wszelkich podatków, 
której cały majątek stanowiły dzieci proles, U nas oznacza nl)Ogą 
klasę ludzi, która nietylko majątku, ale sposobu do życia nie ma. 
PAUPERYZM (łacin, pauper uhogi) wyraz ekonomii politycznej, znaczy 
nagromadzenie się w skutek pewnych stałych przyczyn wielkiej masy 
ubogich, którzy będąc bez daoha i kawałka chleba, i nie mogąc zna- 
leźć zarobku, muszą z głodu umierać, albo na łotrowstwo się pusz- 
czać: a co zatem idzie, że się stają prawdziwą plagą miasta- a na- 

12* 



180 Ucho — Uchybiać. 



wet kraju. U nas bywało ubóstwo, nędza, a nawet głód się zdarzał 
z powodu nieurodzaju, ale pojęcia nawet pauperyzmu nie było. 
Lclio, st'uch. 

UCHO (słów. i ros. yxo, czes. uclio) jestto narzędzie słuchu u ludzi 
i zwierząt, z dwóeii stron głowy umieszczone. Przez zastosowanie: ucho 
u dzban<% u naczynia, ucho igielne. W liczbie mnogiej zachowała się 
forma liczby podwójnej: uszy, uszu, ale tylko w znaczeniu właściwóra. 

Mówi się: słyszeć uszyma, nadstawić uszy, dochodzić, dolecieć do 
ucha, mówić do ucha, brzmieć w uszach, dzwonić w uchu, wpadać 
do ucha, obija się co o uszy, szum w uszach, głaskać uszy, wąsy 
od ucha do ucha, być w długach po uszy. Ma ucho, mówimy o tym, 
który łatwo odróżnia każdą notę muzyczną. 

Płacz mój uszom twoim tajny być nie może. J. Koch. 

Nakłoń ucha ojcze dobrotliwy, 

A nie opuszczaj mnie w mój dzień nieszczęśliwy. J. Koch. 

Nie chcę obrażać uczciwych uszu. Gobn. — Żadnej muzyki tak rade 
nie słuchają nasze uszy, jako kiedy kto ku chlubie naszej co ]>owieda. 
OoRN. — Aby uważał, które słowo bardziej służy uszom polskim. Gorn. — 
Uszy to same sądzą, nie potrzeba lepszych ówiadków. Gorn. — Kto ma 
uszy ku słuchaniu niechaj słucha. Wuj. — Jak oko pańskie konia tuczy, 
tak ucho poddanego. Birk. — Komu prosię zginie, temu w uszu piszczy. 
Rys. — Ucho jedno daj skarżącemu, drugie chowaj obwinionemu. Knap. — 

Za uszy wilka trzymać. Przysł. — Zła tam otucha, gdzie szepcą do 
ucha. Przysł. — Który na dźwięk trąb uszkiem strayże, grzebie ziemie. 
Narusz. — Potwarzom nie nadstawiaj łatwo ucha. Pilch. — Słuchajcie 
jak miękkie głosy, ucho jego łechcą mile. Kuusztń. — Pewnie po same 
uszy hultaj w piekle siedzi. Mick. 

Nie widzi oko, nie słyszy ucho, 

Jak jęk czyscowy i śmierci pole. Boh. Zal. 

Jeszcze mi dotąd w uszach brzmią te słowa srogie. Ant Gorec. 
SŁUCH (slow. cjiYK-b, ros. cjiyb, czes. słuch) znaczy zmysł słyszenia, 
którego narzędziem jest ucho. Można tedy utracić słuch, to jest: zo- 
stać głucliym nie będąc pozbawionym uszu. I przeciwnie, może kto 
mieć obcięte uszy, a słuchu nie stracić. 

Mówi się : przywrócić słuch głuchemu (nie zaś uszy) słuch tępy, 
słuch osłabiony, przytępiony, odzyskać słuch. 

Słuchowi memu dasz radość i wesele. Wuj. — Kto uwierzył słuchowi 
naszemu? Wuj, 

Skoczne dźwięki, 

Radością oddychają, radością słuch poją. Mick. 
■Jcliodzic* patrz: uciekać, patrz: unikać. 
Iich\¥al'a« patrz: prawo. 
lJeliybiac« patrz: uwłaczać. 



Uchybienie — Uciekać. 181 



Uchybienie* patrz: błąd. 

Uchylać* się* patn: ustępować. 

Ucią%llivy9 patrz: ciężki. 

Uciecha* patrz: radość. 

Uciekać, uciiodzic, pierzcliac* zitiyiiacŃ drapiiąc. 

UCIEKAĆ (czcs. iitikatj) znaczy biedź ^ żeby nniknąć tego, co koifin 
grozi, lub żeby nic być złowionym, np. złodziej tioioka, żeby nie zo- 
stał schwytanym, zając ucieka przed ehartnrai. 

Jedną drogą przyjdą, a siedmią uciekać będą. Wuj. — Mieli to sobie 
za łiaAbe, uciekać. Joa. Biel. — Gdy ucieka nieprzyjaciel, buduj przed 
nim most złoty, aby spieszniej uciekał. Biuk. — Fałszywe przysłowie: 
uciekającemu nieprzyjacielowi złoty most budować; owszem gonić go na- 
leży. Papr. — Dom nie zając, nie uciecze. Rv8. — Co się przewlecze, 
to nie uciecze. Przysł. — Śmierci nie czekaj, lepiej uciekaj. Przysł. — 
Powiedział: „nie pozwalam" i uciekł na Pragę. Nibmc. — Hiszpanie 
trwożni z miasta uciekli. Mick. 

UCFIODZIĆ, zniaczy wynosić się zkąd idąc chyłkiem, tyłem, bokiem, ma- 
nowcami, żeby się uratować od niebezpieczeństwa, lub uniknąć pogoni. 
Nie uszła ich ani noga. J. Koch. — Noga by tam była nie uszła, by 
sobie w czem gwałtownie poczynać byli chcieli. Gorn. — Wziął dzićcię 
1 matkę jego w nocy i uszedł do Egiptu. Wuj. — 1 jeden z nich nie 
uszedł. Skar. — Uchodząc przed wilkiem, trafił na niedźwiedzia. Rys. — 
Uchodzi z pola bisurmaAska dziczą. Kras. — Uchodź póki6 cały. Mick. — 
Ziemie oddał, a z duszą uchodził. Mick. 

PIERZCHAĆ, PIERZCHNĄĆ, (ros. !iopxaTb, czes. prchatj) znaczy zry- 
wać się do ucieczki jak ptak spłoszony; uciekać rozsypując się na 
wszystkie strony. 

Nieprzyjaciele pierzchali. J. Koch. — Pierzchnie jako przed 

wilkiem jeleń wiatronogi. J. Koch. — Jak żyto od gradu, zbici, pierzchać 
poczęli. Stryjk. — Kiedy nieprzyjaciel raz pierzchnął, da się pędzić 
lisim ogonem. Papr. Weg. — Pierzchli niewierni jak błędne ćmy nocne. 
Kras. — Pierzchają z pOlków rycerze wybrani. Kras. — Zawsze na woj- 
nie tych największe niebezpieczeństwo ściga, którzy najbardziej pierzchają. 
Pilch. — Tam pierzchającą rotę zatrzymuje w biegu. Mick. — Pierzchnął 
tatarzyn na wszystkie strony. Bon. Zal. 

ZMYKAĆ i UMYKAĆ, wyrazy potoczne, (od mknąć) znaczą uciekać ile nogi 
wyskoczyć mogą, pędząc przed siebie, albo z drogi na bok zwrdcając. 
Mówi się też : umknąć z więzienia, z pod straży, to jest : tak wym- 
knąć się, żeby się ani obejrzeli. 

Umykać, gdzie kto może. P. Grab. — Zabrać manatki i umykać. 
CzARTOR. — Umykaj czarnomorcu z swą mażą skrzypiącą. Malcz. — 
Wilk uszy spuszcza, ogon podtuliwszy zmyka. Mick. — Pobledli, w tył 
skoczyli, i gdzie rzednie puszcza, zmykali. Mick. 



182 Ucieszny — Uczony. 



DRAPNĄC, wyraz gminny, właściwie zadrasnąć pazurem. Ztąd przenośnie : 
uciekać co tchu, biorąc na pazury, puszczając się jakby z kopyta. 
Drapnąwszy co tchu do Warszawy. Zabł. 

l;eie»ziiy« patrz: wesoły. 

Iiciiizyc« patrz: uspokoić. 

Uczciwy* patrz: poczciwy. 

tczęszczact patrz: bywać. 

Uczony* naukowy, eradyt, literat* oczytany. 
Posiadający obszerną naukę. 

UCZONY (ros. ynenuk) mówi się o człowieku, który oddawszy się 
nauce, cały obszar wiedzy ogarnął, a jedne przynajmniej jej gałąź 
tak gruntownie i systematycznie poznał, i tak ją sobie przyswoił, że 
prawdziwym mistrzem jej nazwać się może. Ani więc biyna imagina- 
cya, ani uczucie i natchnienie, ani nawet talent i geniusz nie uczynią 
uczonym: t>o ten dostojny tytuł nadaje tylko ścisła, wyczerpująca 
i przetrawiona nauka. Lud nasz używa niekiedy wyrażenia: uczony 
a głupi, cbcac przez to wyrazić, że i przy nauce może być brak roz- 
tropności, a naw*et logiki. 

Mówi się: uczony człowiek, uczony mąż, uczony aulor, profesor, 
uczony łlumboldt, Szafarzyk, Lelewel. 

Za żadnego króla tak wielu uczonych ludzi w Polszczę nie było, jak 
teraz. Oorn. — Był człek godny i uczony i u ludzi wzięty. Bibls. ~ 
Aby ludzie uczeni w poszanowaniu byli. Bazyl. — Aby od tego czasu 
urzędy kościelne samym tylko uczonym dawane były. Bazyl. — Nie 
będziesz uczony, jeśli się uczyć nie będziesz. Rada w. — Tu u was, gdy 
kto sobie łaciną pomaże gębę, zaraz uczony. Opał. — Wiem, bom to 
czytał w liczonym Tostacie. Kras. — Dość już bajek, uczony biskupie, 
pisano. Kras* — Być gruntownie uczonym nie jest to jedno, co wiele 
rzeczy pamiętać. Jan Śniap. — Człowiek uczony bez obyczajów, jest znie- 
wagą nauk, i najniebezpieczniejszą zarazą towarzystwa. Jan Śniad. 

NAUKOWY, mówi się o t^ni, co nosi na sobie cechę ścisłej nauki, co 
do jej nabycia, szerzenia, all>o i podniesienia służy; co nareszcie nie 
po amatorsku i nie pobieżnie, ale z głęboką znajomością rzeczy, 
z gruntu i na ustalonych zasadach przedmiot traktuje, np. książka 
naukowa, metoda naukowa, zasady naukowe, badania naukowe, za- 
kłady naukowe, pomoe-e naukowe, towarzystwo naukowe, pismo nau- 
kowe, pracować w zawodzie naukowym. 

ERUDYT (z łacin, eruditm ćwiczony) mówi się o uczonym, który jest 
jakby chodzącą biblioteką, który nietylko posiada ogrom najrzadszych 
i źródłowych wiadomości; ale wskazać może wszystkie źródła i za- 
cytować wszystko, co tylko kto o czćm kiedykolwiek napisał, albo 
powiedział. Erudyt jednak może nie być potężnym i samodzielnym 
umysłem, a głębokie swoje wiadomości zawdzięczać pamięci i wytrwa- 



Uczony — Uczta. 183 



łej pracy. Błędnie mówią niektórzy : ten eradyta, zamiast eradyt ; jak 
nie mówi się: ten literata, zam. literat*). 
LITERAT, mówi się o człowieku z wyższóm wykszti^ceniem , którego 
żywiołem jest literatura, czy dla tego, że ją obrał za główne zatrudnie- 
nie życia, czy że ona stała się duszy jego potrzebą i upodobaniem. 
OCZYTANY mówi się o człowieku, który -wiele a z pożytkiem czytał 
i własną pracą umysł swój wzbogacił. 

Z umysłem zręcznym choć płytkim, oczytany, erudyt... któremu wszystko 
b>ło jedno, czy czarno pisać, czy biało. Krąsz. 
Uczta* biesiada* stypa* g^ody. 

UCZTA (od czcić, uczczenie) oznacza suty obiad, alt)o wieczerzę, na 
uczczenie dostojnej jakiej osoby, albo przy jakim uroczystym obcho- 
dzie, dla licznego grona gości wydaną. 

Mówi się: być na uczcie, wydać ucztę, sprawić ucztę, zaprosić na 
ucztę. W dyplomatach trzynastego wieku znajdujemy rodzaj podatku 
zt)ożowego zwanego ucztą. 

Święty Ambroży do żadnego na ucztę nie szedł. 8kar. — Na ucztę 
nie bądź pierwszym, ani ostatnim. Rys. — Trwała uczta do iwitu. Krab. — 
Często w ucztach kręci mu się głowa. Goszcz. 

Sprawił pamiętną ucztę owę, której sława. 

Żyje dotąd na Litwie we gminnej powieści. Mick. 

Starożytny był zwyczaj, iż dziedzice nowi. 

Na pierwszej uczcie, sami służyli ludowi. Miok. 
BIESIADA we wszystkich prawie słowiańskich językach znaczy roz- 
mowa. U nas ponieważ każdą ucztę przy kielichu najbardziej oży- 
wiała rozmowa, przeto do wyrazu biesiada przywiązane zostido zna- 
czenie uczty połączonej z zabawą. 

Byli tam na jednej biesiedzie. Rej. -— Aleó ty wielki królu, wtenczas 
o biesiady mało dbał. J. Koch. — Zasłużyłby słyszeć oue słowa, które 
poczciwa pani jedna takiemuż zuchwalcowi na biesiedzie powiedziała. 
GoRN. — Na biesiadach starzy, przodków sławne dzicye przy graniu na 
fletniach opiewali. Warg. — Całe dni na biesiadach trawił. Birk. — 
U nas biesiady często w domach, a nigdy trzeźwe. Ostrouoo. — Bogatego 
pokuta; ubogiego biesiada. Knap. 

Sędzia obchodzi gości, i całą gromadę. 

Wszystkich do Soplicowa wzywa na biesiadę. Mick. 

Ze szlachtą strawił życie na biesiadach. Mick. 
STYPA oznacza ucztę pogrzebową (od łacin, słipea jałmużna), bo taka 
uczta była zwykle dla ubogich). Na Białej Rusi stypy, czyli uczty 
pogrzebowe zowią chauturami. Ztąd wyrażenie : chodzić po chauturach. 



*) Hipokryta, katecheta, arystokrata i w łacinie kończą się na a, jako 
z greckiego wzięte. 



184 Uczta — Ulga. 



Przyjaciele umarłego czynią stypy i karmią ubogie i kapłany, aby się 
modlili za duszę jego. Wuj. — Spraw stypę, abo ucztę na pogrzebie, 
i zezwij ubogich, aby biorąc jałmużnę za umarłego się modlili. Skar. — 
U chrześcian zawżdy od początku wiary, stypy al>o uczty na pogrzebach 
bywały. Skar. — * Wilczą stypą bywa śmierć barania. Klon. — Tacy radzi 
bywają na stypie. Percgrynacya Dziadowska 1614. — Na każdćm wesela 
świat, na każdej stypie dziad. Przysł. 

GODY, wyraz książkowy, znaczy ucztę weselną, patrz: małżeństwo. 
Tedy żydowie... czynili sobie gody. Opeć. — Na godach śmierci swa- 
tów popoili. A. S. Krasiń. 

Uczucie, patrz: czucie. 

Uczuciowy, patrz: czuły. 

Uczynek, patrz: czyn. 

Uczynnoic, patrz: przysługa. 

Udarowac, patrz: obdarzyć. 

Udawać, patrz: kłaniać, patrz: naśladować. 

Udawacf sie, patrz: szczęścić się.' 

Uderzyć, patrz: bić. 

Udonkoualic, patrz: poprawić. 

Udzielić, patrz: dać. 

Ufać, patrz: spodziewać się. 

Ufność, patrz: nadzieja. 

Ug:oda, patrz: umowa. 

Ug:odzlc, patrz: bić. 

Ug^rantowac, patrz: umacniać. 

Ujma, patrz: zniewaga. 

Ujrzeć, patrz: patrzeć. 

Ukirad, patrz: umowa, patrz: systemat. 

Uki'adnoiic« patrz: grzeczność. 

Uklroii, patrz : cześć. 

U kole, patrz: uspokoić. 

Ukontentowanie, patrz: radość. 

Ukradkowy, patrz: tajemny. 

Uleg:l'OftC, patrz: posłuszeństwo. 

Ulewa, patrz: deszcz. 

Ulg:a, folg:a9 ocliiroda, osl'oda. 

ULGA (ros. Jibroia) od ulżyć, jest zmniejszenie ciężaru fizycznego, lub 
moralnego; zrobienie czegoś Iżejszem do dźwigania, lub znoszenia. 
Ztąd złagodzenie bólu, cierpienia, ucisku zowiemy ulgą. 
Mówi się: przynieść, lub sprawić ulgę; doznać ulgi, czuć ulgę. 
Na ulgę męce, oczy ze łzami podnosił do nieba. Jabł. 
Pójdę tam, gdzie gwałtownym rzeka lecąc szumem.... 
Zbyt sciśnionemu sercu jakąś ulgę sprawi. Trcb. 



Ulga — Ułomny. 185 



Myśl ta nie mało mi ulgi przyniosła. Kra8. — Skromnie cierpieć, jest 
w najcięższym razie jedyna ulga, Piluh. — Powinniśndy niekiedy umy- 
słowi ulgij uczynić, i niejakiemi go rozrywkami podsycić. Pilch. — Po 
łzach modlitwa pewną przyniesie ulgę. Ad. Czartou. 

Muszę, dla ulgi sumienia. 
Pozyskać, a przynajmniej prosić przebaczenia. Mick. 
Bym mógł nieco ulgi jej przynieść. Zyg. Kras. 
FOLGA (niem. die Folgę) właściwie znaczy listek złota lub srebra, który 
jubilerowie pod kamienic drogie podkładają. Przenośnie znaczy zwol- 
nienie natężenia, oszczędzanie swoich alt>o cudzych sił, słowem oka- 
zywanie jakiejś pow'olności czy dla innych, czy dla samego siebie. 

Obrał Symon meże i posłał do Demetryusa króla, aby uczynił folgę 
ziemi. Wuj. — Ten... na drogich i miękkich pościelach sypiał, nie dzi- 
wujźe się, iż mu się w tćm folga dzieje. Skar. 
Ucieszna fletni moja, niebios darze złoty, 
Ty folgę sercu czynisz, ty koisz kłopoty. Narusz. 
OCHŁODA (od chłód) właściwie jest miłe wrażenie, jakiego doznaje 
ten, kto podczas npała, albo w pragnieniu ochłodzić się c^sćni i oi^e- 
żwić może. Ztąd przenośnie bierze się za ulgę w cieririoniach, albo 
choć chwilowe zapomnienie o nich. 

O, myśli strapionych wdzięczna ochłodo! J. Kocu. — Lutnia ochłoda 
myśli utrapionych. J. Koch. — Tu zdrój przezroczystej wody, podróżnemu 
dla ochłody. J. Koch. — Byliście mi ochłoda i pobudka- do dobrego. 
Skar. — Wszystkich nas wzywa (P. Bóg), i pociechę a ochłodę obiecuje. 
Skar. — Uważmy jaka jest ochłoda w M^olnóm i czystem sumieniu. 
Skar. — I nie maż król, pan nasz.... w smutku swoim ochłody i od- 
pocznienia? Skar. • 

Dusze w czyscu omdlewają. 
Twej ochłody wyglądają. Kantycz. 
OSŁODA oznacza to, co osładza gorycze życia, czyli co jego przykrości 
nieco łagodzi i łatwiejszemi do zniesienia, czyli Iżejszemi je czyni. 

Wdzięczna życia osłodo, wierni przyjaciele. Nar. — Przynosić ulgę 
cudzym cierpieniom, jestto dla własnych niezawodną osłodą. Czartor. — 
Do stóp wam pochyleni, błagać was będą o jedne pieśń osłody. Zyo. Kraś. 
Uliitiiie filę« patrz: ginąć. 
Ulotny, patrz: lekki. 
I14ra»ka\vl<*\ patrz: przebaczyć. 
Ułomny, krówki. 

Skłonny do grzechu. 
UŁOMNY pod względem fizycznym znaczy uszkodzoily na jakim członku, 
lub go całkiem pozbawiony, np. człowiek bez ręki, l)ez nogi, garbaty, 
kulawy, są fizycznie ułomni. l*od względem moralnym, ułomny zna- 
czy podległy łatwo upadkom przez słabość natury ludzkiej. 



hS4 Uczta — Ulga. 



Przyjaciele umarłego czynią 8t}'py i karmią ubogie i kapłany, aby sic 
modlili za duszę jego. Wuj. — Spraw stypę , abo ucztę na pogrzebie, 
i zezwij ubogich, aby biorąc jałmużnę za umarłego się modlili. Skak. — 
U clirześcian zawżdy od początku wiary, stypy abo uczty na pogrsel>ac)i 
bywały. Skar. — Wilczą stypą bywa śmierć barania. Klon. — Tacy radzi 
bywają na stypie. Peregr^^nacya Dziadowska 1614. — Na każdćm weselu 
świat, na każdej stypie dziad. Przysł. 

GODY, wyraz książkowy, znaczy ucztę weselną, patrz: uiałżeiistwo. 
Tedy żydowie . . . czynili sobie gody. Opeć. — Na godach śmierci swa- 
tów popoili. A. S. Krasiń. 

Uczucie, patrz: czucie. 

Uczuciowy 9 patrz: czuły. 

Uczyiicli, patrz: czyn. 

Uczynnojic, patrz: przysługa. 

Udaroi^ac, patrz: obdarzyć. 

Udawać, patrz: Idamać, patrz: naśladować. 

Udawać 9ię« patrz: szczęścić się. 

Uderzyć, patrz: bić. 

Udosliouaiic, patrz: poprawić. 

Udzielić, patrz: dać. 

Ufać, patrz: spodziewać się. 

Ufiiosc, patrz : nadzieja. 

Uyoda, patrz: umowa. 

Uyodziff, patrz: bić. 

Uyruutowatf, patrz: umacniać. 

Ujma, patrz: zniewaga. 

Ujrzeć* patrz: patrzeć. 

UliJrad* patrz: umowa, patrz: systemat. 

UiiJradność. patrz: grzeczność. 

UiiJroii, patrz: cześć. 

Ulioic, patrz: uspokoić. 

Ulioutehtowanie* patrz: radość. 

Ukradliowy* patrz: tajemny. 

Uleylrojitf, patrz: posłuszeństwo. 

Uleii'a, patrz: deszcz. 

Uiya, folya, oclilroda« osiroda. 

ULGA (ros. .ibrora) od ulżyć, jest zmniejszenie ciężaru fizycznego, lub 
moralnego; zrobienie czegoś Iżejszeni do dźwigania, lub znoszenia. 
Ztąd złagodzenie bólu, cierpienia, ucisku zowiemy ulga. 
Mówi się: przynieść, lub sprawić ulgę; doznać ulgi, czuć ulgę. 
Na ulgę męce, oczy ze łzami podnosił do nieba. Jabł. 
Pójdę tam, gdzie gi/^ałtownym rzeka lecąc szumem.... 
Zbyt sciśnionerau sercu jakąś ulgę sprawi. Trcb. 



Ulga — Ułomny. 185 



Myśl ta nie mało mi ulgi przyniosła. Kras. — Skromnie cierpieć, jest 
w najcięższym razie jedyna ulga. Pilch. — Powinniśmy niekiedy umy- 
słowi ulgę uczynić, i niejakiemi go rozrywkami podsycić. Pilch. — Po 
łzacłi modlitwa pewną przyniesie ulgę. Ad. Czartou. 

Muszę, dla ulgi sumienia, 
Pozyskać, a przynajmniej prosić przebaczenia. Mick. 
Bym mógł nieco ulgi jej przynieść. Zyg. Kras. 
FOLGA (niem. die Folgę) właściwie znaczy listek złota luł) srelira, który 
jubilerowie pod kamienie drogie podkładają. Przenośnie znaczy zwol- 
nienie natężenia, oszczędzanie swoicli albo cudzych sił, słowem oka- 
zywanie jakiejś powolności czy dla innych, czy dla samego siebie. 

Obrał Symon meże i posłał do Demetryusa króla, aby uczynił folgę 
ziemi. Wuj. — Ten... na drogich i miękkich pościehach sypiał, nie dzi- 
wnjże się, iż mu się w tem folga dzieje. Skar. 
Ucieszna fletni moja, niebios darze złoty. 
Ty folgę sercu czynisz, ty koisz kłopoty. Narusz. 
OCHŁODA (od chłód) właściwie jest niite wrażenie, jakiego doznaje 
ten, kto podczas upala, albo w pragnieniu ochłodzić się csćm i orze- 
źwić może. Ztąd przenośnie bierze się za ulgę w cierpieniach, albo 
choć chwilowe zapomnienie o nich. 

O, myśli strapionych wdzięczna ochłodo! J. Koch. — Lutnia ochłoda 
myśli utrapionych. J. Koch. — Tu zdrój przezroczystej wody, podróżnemu 
dla ocłiłody. J. Koch. — Byliście mi ochłodą i pobudk4' do dobrego. 
Skar. — Wszystkich nas wzywa (P. Bóg), i pociechę a ochłodę obiecuje. 
Skar. — Uważmy jaka jest ochłoda w wolnym i ezystem sumieniu. 
Skar. — I nie maż król, pan nasz.... w smutku swoim ochłody i od- 
pocznienia? Skar. * 

Dusze w czyscu omdlewają, 
Twej ochłody wyglądają. Kantycz. 
OSŁODA oznacza to, co osładza gorycze życia, czyli co jego przykrości 
nieco łagodzi i łatwiejszemi do zniesienia, czyli Iźejszemi je czyni. 

Wdzięczna życia osłodo, wierni przyjaciele. Nar. — Przynosić ulgę 
cudzym cierpieniom, jestto dla własnych niezawodną osłodą. Czartor. — 
Do stóp wam pochyleni, błagać was będą o jedne pieśń osłody. Zyo. Kras. 
Ul€>tiiic się, patrz: ginąć. 
Ulotny, patrz: lekki. 
UIrasikawic, patrz: przebaczyć. 
IJIromiiy, krewki. 

Skłonny do grzechu. 
UŁOMNY pod względem fizycznym znaczy uszkodzoily na jakim członku, 
lub go całkiem pozbawiony, np. człowiek bez ręki, t)ez nogi, garbaty, 
kulawy, są fizycznie ułomni. Pod względem moralnym, ułomny zna- 
czy podległy łatwo upadkom przez słabość natury ludzkiej. 



186 Ułomny — Umacniać. 



Mają i świeci swoje ułomności. Skar. — Poznał Samson ułomność 
i słabość ludzką* Skar. — Nad nędzą żywota tego i ułomnością ludzką 
płakał. Skar. — Jak ziarno nie może być bez plewy, tak człowiek l)ez 
ułomności. Petrygy. — Dobrze to jest, ii cudzą ułomność przebaczym. 
Kras. — Godna litości ułomność człowieka. Kras. 

Jeśli wyciąga potrzeba, upomni, 

Pamiętając, iż wszyscy ludzie są ułomni. Nar. 
KREWKI, wyraz książkowy i nieco przestarzały, znaczy dający się 
łatwo zwyciężyć pokusie, mianowicie zmysłowej (w którym krew 
i ciało przemaga). Tćm się różni od ułomnego, że się nie stosuje do 
fizycznych niedostatków, i w mowie potocznej nie używa się. 

Upadali święci w grzecli z przyrodzonej krewkości; ale się z niego 
gorąco porywali z wielkiej swej cnoty. Skar. — Wyrozumiej, Panie krew- 
kości naszej, a odpuść grzechy. Birk. 

Zdarz, by nasze krewkie ciało, 

Sprośną żądzą nie pałało. Grochów. 
Umacniać, pokrzepiać, uslaiac, uti» ierdszatf , uyrunto* 
wac, utrwalać, »poA<;voivac, liartowac. 

Zrobić 8łał)e mocnćm, lub mocne jeszcze mocniejszym. 
UMACNIAĆ i UMOCNIĆ znaczy nadać czemu więc«j mocy, niżeli wprzód 
miało. Może się stosować do rzeczy fizycznych i moralnych, np. 
umocnić fundament, umocnić przymierze, związek i t p. Wzmocnić 
znaczy zrobić mocniejszjrm czyli dodać mocy jnżto pojedynczej oso- 
bie, już zbiorowemu ciału, np. wzmocnić siły, zdrowie, wzmocnić 
wojsko, korpus, wzmocnić charakter. Lekarstwo na wzmocnienie (nie 
zaś na umocnienie). Umocować znaczy sprawić, żeby co mocniej się 
trzymiUo, np. umocować chwiejący się słup, umocować sklepienie. 
Umocować kogo znaczy dać mu moc działania w naszem imieniu, 
czyli plenipotencyą. 

Pan stał przy mnie i umocnił mię. Wuj. — Tern swoje naukę uma- 
cniają. Skar. — Córkę wziął za żonę, z ojcem przyjaźń umacniając. 
Skar. — Którą naukę polał krwią swoją (6. Stanisław) i testamentem 
umocnił. Skar. — Niech rękoma swemi prawdę umacniiyąc, podpisują. 
Skar. — Jesteśmy trzciną .słabą, przywiąziymy się do mocnego dębu, do 
łaski i pomocy Chrystusowej, która nas umocni, i postawi na skale nogi 
nasze. Skar. — Kiedy mię chciał w jakiem utrapieniu umocnić, i serca 
mi dodać; widzieć dawał mi swoje rany. Nuceryn. 
POKRZEPIAĆ i POKRZEPIĆ (słów. KptuHTH, ros, yKptHUTb i niedok. 
krzepić) zrobić bardziej krzepkim, a zatem powiększyć siły duchowe, 
Inb fizyczne. 

I igął mię Aniirf, który przyszedł.... i pokrzepił mię. Wuj. — Nie 
l>ój się serce mężne, ukrzep się w Bogu twoim, najdziesz prędką pomoc. 



Umacniać. 187 



Skar. — Ody Bią w wzroście szczep coi'az krzepił. Kras. — Siły 
krzepił. Trcb. 
USTALIĆ (od stały) nczynić co stałćm, to jest nie podlegającym zmia 
nie, np. nstalić swój charakter, ustalić władzę, panowanie, porządek, 
nstalić los czyj, nstalone prawidła, nstalona pisownii^, ustalona opinija, 
ustalone zasady i t. p. Odróżnić potrzeba słowo stalić i nastalić, które 
pochodzi od stali, i znaczy nakładać stal na żelazo, lub dorabiać 
ostrze ze stali. 

Ja je wkorzenię i ustalę. Skar. 
UTWIERDZAĆ (slow. yTBp'BAHTU, ros. yreepAHTh, czes. twrditi) i utwier- 
dzić znaczy opierać co na czćm tak mocno, żeby nie łatwo z miej- 
sca poruszyć się dało. Ztąd przenośnie: nadać moc czemu swoją 
powagą, lub służącą sobie władzą, jako też podtrzymać moralnie to, 
coby mogło zachwiać się lub do upadku nachylić, np. utwierdzić kogo 
w wierze, w dobrom postanowieniu, w zdaniu. Utwierdzać i potwier- 
dzać tćm się tylko różnią, że utwierdzając co, nadajemy więcej mocy ; 
potwierdzając zaś, nadajemy więcej pewności, np. wiadomość się 
potwierdza, nie zaś utwierdza. 

Wierny jest Bóg, który was utwierdzi i strzedz będzie od złego. Wuj. — 
Utwierdzę stolicę królestwa jego nad Izraelem na wieki. Wuj. — Niepo- 
dległość swą .... orężem utwierdzili. Nar. — Największą gorliwość wzglę- 
dem jego ustanowienia, utwierdzenia i skutków okazał. Dmoch. — Oświe- 
cenie szkolne zaszczepić i utwierdzić w nim powinno te zbawienne i szczę- 
śliwe poruszenia. Jan Śni ad. — Na tym szańcu słabym utwierdziwszy 

nogę MiCK. 

UGIŁUNTOWAĆ znaczy osadzić co na tak mocnym gruncie, żeby się 
nie zachwiało. 

Tyś nielK) zbudował, 

I ziemię rękoma swemi ugruntował. J. Koch. 
Obudzić w sobie rozum, a tćm umocnić, a ugruntować serce. Oorn. — 

Tyś Panie na początku ziemię ugruntował. Wuj. — Dom nie upadł, 
bo był na opoce ugruntowany. Wuj. — Tą taką spoiną miłością waszą 
dobre uczynki zakwitną.... gdy zgoda wasza i spólua miłość najmocniej 
się między wami ugruntuje. Skar. 
UZASADNIĆ, wyraz XIX wieku, utworzony z rzeczownika zasada, 
który się również w tym dopiero wieku upowszechnił, znaczy oprzeć 
co na pewnej zasadzie, Inb na racyach, mających mocny fundament. 

Aby wszystko, co podaję uzasadnić, poparłem każde twierdzenie moje 

dosłownemi wyciągami ze żródeŁ Rom. Hubę. — On pierwszy (Muller) 

wypowiedział i uzasadnił z jakiego punktu wychodzić należy, chcąc trafnie 

pojmować mitologią. Malec. 

UTRWALIĆ znaczy uczynić co trwałem, t. j. żeby nie tylko z biegiem 



1S8 Umacniać — Umieć. 



czasu nie traciło swojego bytn, ale żeby jak najdlażej zachowało się 
w takim stanie jak było. 

Są kwiaty, których ozdoba.... piękność ntrwali. Zan. 
HARTOWAĆ i dok. ZAHARTOWAĆ, właściwie nadawać hart żelazu, 
lub stali. Ztąd czynie wytrzymałym w znoszeniu trudów, głodu, zimna, 
nareszcie cierpień i przeciwności. 

Która stal ogniem hartowała. Jan Grotk. — Słabszy daleko koń, któ- 
rego nie mordigą i nie hartują do pracy. Papę. Wegec. — Na mężczyznę 
go kierując, trochę hartować należy. Krasz. 
SPOTĘGOWAĆ wyraz nowy, Mickiewiczowi jeszcze nie znany, wła- 
ściwie znaczy wynieść do potęgi, jak liczł)e mnożąc ją same przez 
się. Ztąd uczynić co wielekroć pofężniejszćm. 
l/inlarko^aiiie* patrz: wstrzemięźliwość. 
l;iiiiarkoivany« patrz: mierny. 
Łiitlec, wiedzieć', ziiac. 

UMIEĆ (slow. ymtTH, ros. jTw-fers, czes. uni^ti), od nm, sanskryckie 
uma światło Mnchlin.) znaczy mieć w głowie jasną i dobrze npo- 
rządkowaną znajomość przedmiotu, albo nanki jakiej, którą nmysł 
ogarnął, przetrawił i całkiem sobie przyswoił. W pospolitćm użyciu 
umieć znaczy mieć co tak mocno wbite w pamięć, żeby można było 
co do słowa powtórzyć ; jakoteż wykonywać tak jak należy to, czego 
się kto nauczył, np. umieć czytać, pisać, rysować, umieć po łacinie, 
po włosku, umieć na pamięć, umieć jak pacierz, umieć myśleć, umieć 
żyć z ludźmi, umieć się* znaleźć. 

Nic nie umieć, a głupim być, rzecz bardzo sprośna. And. Glaber 
z Kobylina. — Jeśli umiesz czytać, azaż to nie rozkosz.... czas sobie 
upatrzywszy nad książkami posiedzieć? Rej. — A jakoć uczyć mają, nie 
umiejąc sami ? J. Koch. — Wiem pewnie, iż dobrze lepiej niż ja, wszyst- 
ko umieją. Gorn. — Pokazał (Augustyn ś.) co młode lata, a co stare 
umieją. Skar. — Nauczyłem się czegom nie umiał. Skar. — I trzech 
zliczyć nie umie. Knap. — Nie podejmuj się, czego nie umiesz. Knap. — 
Ból milczeć nie umie. Knap. — Co umiał, i w czem była ti jego nauka ? 
Kras. — Król Wizimierz nie umiał pisać, ani czytać. Kras. 

A widząc na me oczy jak drudzy tonęli. 

Jam sobie myślił: oni płynąć nie umieli. Karp. 

Człowiek to tylko umie, co potrafi porównywać i stosować. Jan 8niad. 

Po tem wyższego męża poznać można w tłumie, 

Że on to tylko zawsze zwykł robić, co umie. Mick. 

» 

WIEDZIEĆ i^słow. B•fe;^•bTH, ros. Bt;!^aTB, czes. w'ed*etj) znaczy mieć 
w umyśle zachowane wyobrażenie o tćni, co sobie za pomocą zmy- 
słów, albo za pomocą rozumu jak na dłoni przedstawić można. Kto 
co umie, nie może o tem nie wiedzieć; kto co wie^ może tego nie 
umieć. Do słowa wiedzieć nie koniecznie przywiązuje się wyobrażenie 



Umied. Ig9 

związku i gruntowna rzeczy znajomość. Można wiedzieć wiele z wi- 
dzenia, słyszenia, czytania i mieć w^ głowie nagromadzony cały ma- 
gazyn encyklopedycznych wiadomości, a mimo to umysł może stać 
na bardzo nizkim stopniu i być całkiem biernym, a przynajmniej po- 
wierzcliownym. Można wiedzieć o wielu rzeczach, a nie umieć i czy- 
tać. Można wiedzieć czego potrzeba, lub co być powinno, a nie umieć 
tego wykonać. 

Mówi się: wiem co się święci, nie wie co gada, nie wie o bożym 
świecie. Pan Bóg to raczy wiedzieć, ani wiem ani znam, a djabli go 
wiedzą. 

Dobry gospodarz, o najmniejszej rzeczy sam wiedzieć chce. Skak. — 
To co się widzieć może, nie tak wierzymy, jako raczej wiemy. Skar. — 
My gdy komu co dobrego uczynim, chcemy aby o tern świat wiedział. 
Skar. — Gdyby i koszula moja o tera wiedzieć miała, pewniebym ją 
spalił. Stryjk. — Wie Pan Bóg co czyni. Rys. — Wiedzą sąsiedzi, jak 
kto siedzi. Rys. — Wiedzą to i baby w szpitalu. Knap. — Nie wiedzieć, 
komu teraz wierzyć. Knap. — Nie wie którędy kozy gnano. Knap. — 
Wie gdzie raki zimują. Przysł. — Nie wiedzą nic o bożym świecie. 
Nar. — Wie niebo co nam taić, a co nam obwieścić. Kras. 

Piękny młodzieńcze, na coś mi powiedział. 

To, o czćm w Litwie nikt dotąd nie wiedział. Mic£. 
ZNAĆ (słów. anaTH, ros. anaib, czes. znatj) jestto odróżniać od siebie 
przedmioty po właściwych im znakach, cechach, formach, ażeby jednego 
za drugi nie wziąć. Znać jaki przedmiot albo naukę znaczy posiadać 
ją z gi*untu i w całej obszerności. Mówimy tedy: znać osobę, znać 
naukę, znać fizykę, medycynę, znać języki, znać siebie, znać ludzi, 
znać kogo z widzenia, z opinii. Mówimy: znać język francuski, a 
umieć po francuzku (bo tu się domyśla słowo: mówić). Znam dzieło, 
wiem kto jest jego autorem, i umiem go cenić. Znam tam wiele osób 
(nie zaś wiem, albo umiem). Przeciwnie: umieć na pamięć (nie zaś 
znać); umieć śpiewać (nie zaś znać); nie wiem, co mam począć (nie 
zaś nie znam). W formie zaimkowej: znać się na czćm, jestto umieć 
poznać co dobre, a co złe; co prawdziwe, a co fałszywe. Znać się 
z kim znaczy być sobie nawzajem dobrze znajomym. 

Znam cię ziółko, żeś pokrzywa. J. Koch. — Niech mistrza poznają po 
uczniu. Skar. — Nie znać świćcy przy słońcu. Birk. — Mądrość naj- 
większa każdego, znać dobrze siebie samego. Knap. — Po sobie znam. 
Knap. — Poznać wnet z mowy, jakiej kto głowy. Przysł. — Zęby poznać 
człowieka, trzeba z nim beczkę soli zjeść. Przysł. — Znam go, jak zły 
szeląg. Przysł. — Znam się ja dobrze na farbowanych lisach. Bohom. — 
Byłbym cię nie znał, piórko cię wydało. Trcb. — Znam ja ich dobrze. 
Kras. — Znałem go, ale w nędzy. Kras. — Kto pozna dobrze swój 



190 Umieć — Umierać. 

język, pozna łatwo i obce. Kopcz. — Mała liczba ludzi na świecie, nmie 
czytać dobrze. Franc. Jezier. — Znam tam wiele osób. Mick. 

A czy znaaz ty, bracie młody, 

Te pokrewne twoje rody? Pol. 
Umiejętność, patrz: nauka. 
liiiierac, konać, dogorywać, yasnąc, poledz, zdychać, 

padać, yinąc. 
UMIERAĆ (slow. y^iiipaTH, ros. yMHparb, ezes. umirati) znaczy kończyć 
życie, rozstawać się z tym światem. Mówi się tylko o ludziach. Do 
zwierząt zaś używa się słowo padać, lub zdychać, np. koń padł, pies 
zdechł (nie zaś umarł). O jednych pszczołach lud mówi, te umierają. 

Mówi się : umierać ze starości, z choroby, z głodu, z cholery, umie- 
rać nagle, przedwcześnie, umierać za wiarę, za kraj, za prawdę. Prze- 
nośnie: umierać światu, albo dla świata. 

Człowiek umiera, kiedy się dusza jego z ciałem dzieli. Karn. — Kto 
umarł, ten żył kiedyś. Gorn. — Nie tak jako zwykli umierać ludzie 
nikczemni, umarł Abner. Wuj. — A widząc lud, ii Aaron nmarl, płakał 
nad nim trzydzieści dni po wszystkich familijach swoich. Wuj. Num. 20. — 
Wolę umrzeć, niż Boga obrazić. Skar. o św. Kazim. — Chrystus dla tego 
za wszystkie wedle ciała umarł, abyśmy też i my nie sobie się żyć uczyli. 
Skar. — Musim umrzeć, uczmyż się dobrze umierać. Birk. — Nie nowina 
była żydom mordować proroki, i rzadki u nich swoją śmiercią umarł. 
B1AT.0B. — Człowiek do śmierci uczy się, a głupim umiera. Przysł. — 
Słodko za ojczyznę umrzeć. Kopcz. — Z nim żyć i umierać. Mick. 
KONAĆ, SKONAĆ, właściwie znaczyło dawniej to, co dziś dokonywać, 
doprowadzać do końca. To znaczenie wyszło z użycia, i dzisiaj konać 
oznacza tę ostatnią chwilę, w której dusza wychodzi z ciała. 

Mówi się: konać spokojnie, powolnie, długo. 

Nalazł go już prawie konającego. Skar. — Którzy lekko konają, nie 
inaczej schodzą, jak gdyby usnął. Brn. — Ach! kona, ja żyć muszę, 
i żyć bez Itorbary! Al. Feuń. 

Już skonał, jeszcze powieki, 

Jeszcze się usta nie zwarły. Mick. 

Tam w izdebce półkownik ich kona. Mick. 

» 

DOGORYWAĆ, właściwie mówi się o tćm, co się dopala, czyli kończy 
się palić. Ztąd przenośnie mówi się o człowieku, który już ostatniego 
tchnienia jest blizki, i którego życie już tylko powolnćm konaniem 
nazwane być może, np. dogor}'Wae w suchotach. 

Płacz nad umarłym, bo ustała i dogorzała świćcA jego. Skar. — Jako 
gdy jedna świeca dogorywa, druga sic od niej zapala. Skar. — Tam do- 
gorywał, mąż wielki. 

GASNĄC (słów. racHi&Tii, ros. racnyTb, czes. hasnoutj) właściwie mówi 
się o ogniu przestającym się palić i światło wydawać. Przenośnie zaś 



Umierać — Umilknąć. 191 



W języka poetycznym znaczy konać zasypiając spokojnie jakby lampa 
gasnąca. 

Imię na wieki jego nie zgadnie. J. Koch. — Z wielkim, a nieznośnym 
rodziców swych żalem zgasła. J. Koch. — Zgasł przed oczyma naszemi 
wizerunek kaznodziejski. Birk. — Śmierć jego była lekka , nie chomjąc 
prawie powoli gasnął. Kras. — Już zgasło światło w ognistćm oku. Józ. 
Gołuchów. 

POLEDZ (w słowie o półkn Igora ca mu nojieroma) właściwie mówi się 
o tinkf co upadłszy nie może jnż powstać. Ztąd znaczy: śmierć po- 
nieść w tK>ju. 

Na placu polegli. J. Koch. — Jako poległ mocarz, który wybawiał 
lud Izraelski? Wuj. — Służąc w obozie, schorzałym żołnierzom... sam 
od ich choroby zarażony poległ. Skar. — Wszyscy polegli, a nikt na 
placu nie został. Skar. — Za kraj i wiarę wspaniale polegli. Kras. — 
Budrys myślał że w lioju polegli. Mick. 

ZDYCHAĆ (ros. H3A0XHyTi>) wyraz potoczny, mówi się tylko o zwie- 
rzętach i ptakach, które przestają żyć, nie będąc zabite. Do czło- 
wieka nżywa się tylko wtenczas, gdy chcemy ostatnią mu okazać 
pogardę, np. zdechł jak pies. 

Gdy w oborze pozdycha. Rej. — Jeśli zdechnie bydlę, które się wam 
jeść godzi. Wuj. — Zdechł wół jeden, drugi, czarownicę winią. Opąu 

PADAĆ jako wyraz szlachetniejszy od zdychać, mówi się o zwierzę- 
tach domowych. Zkąd padło, to jest: zdechłe bydlę. Mówi się jednak 
i o Indziach, np. padł trnpem. 

Padł mu koń rączy. P. Koch. — Padli rycerze, tak wiatr dęby wali. 
Kras. — Mężny nie pada jak trawa. Kras. — Padł Oryzomira męztwem 
pokonany. Kras. — Wprzód niech padnę trupem^ niż lyrzę twe płacze. 
Dmoch. — 

GINĄĆ patrz: ginąć. 

Umieścić 9 patrz: kłaść. 

tliiiiiiin^^c, zainilezec\ uelelinąc, zaniemiee. 

UMILKNĄĆ (ros. yMo;iKHyTi>, czesk. umlknontj) znaczy przestać mówić, 
przestać odzywać się. 

Prędkoó mi nazbyt umilkła. J. Koch. — Teraz wszystko umilkło, szczere 
pustki w domu. J. Kocu. — Umilkł Pan Wapowski chcąc podobno sobie 
odpocząć. GoRN. — Umilkła ziemia przed oczyma jego. Wuj. Maehab. — 
Umilkli wszyscy, usta zwrócili ciekawi. Dmoch. 

ZAMILKNĄĆ od umilknąć tóm się tylko różni , że nmilknąć można < 
skończywszy mówić; a zamilknąć w środkn mowy, a nawet wyrazn, 
jakby ją nagle urywając. 

Zamillcłem, trudno mówić, a dopieroż mruczeć. Kras. — Wielkie rze- 
czy zamilknieniem najlepiej się mówią. Fred. 



194 Uniewinniać — Unika<5. 



działanie moje : usprawiedliwić zad lepiej nie mogę , jak gdy przełożę po- 
budki, które mnie do niego przywiodły. Kras. — Nie można nałogu 
przysłowia kłaóe w liczbę przywar istotnych: dla tej jednak przyczyny 
usprawiedliwiać ich nie należy. Kras. — Pozwolisz WPan, żebym ja się 
usprawiedliwił z zarzutu. Kras. — Potrzeba obrony usprawiedliwić może 
wojnę. Ks. Mietełski. — Z tego usprawiedliwiać się nie mam prawa. Mick. 

Unikać « stronic « ehronlc »i<;, strzedz fil<;, uchodzić. 
W ogólaośei trzymać się zdaleka, żeby się na kogo lub na co nie 
natknąć. 

UNIKAĆ znaczy mieć się na baczności, żeby się z kim nie spotkać, 
żeby się ua co nie narazić, nie wdać się w co, lub nie dopuścić się 
czego, np. unikać spotkania się, niebezpieczeństwa, złego towarzy- 
stwa, unikać wad. 

Chciałby uniknąć bitwy z całej duszy. Kras. — Rozmów z nim unika. 
WęG. — Unikać tych szumnych i dużo obiecujących wyrazów ; które wię- 
cej pokazi^ą śmiesznej chełpliwości , niż gruntownego myślenia. Jan Śni ad. 
Starannie wszelkiego zajścia unikał. Korzeń. 

STRONIĆ, znaczy trzymać się od kogo zdaleka, na stronie, nie tylko 
nie chcąc do niego się zbliżać, ale omijając go ile możności. 

Rozumiejąc iż tamten... musiał się obrazić, poczynają od niego stro- 
nić. OoRN. — Od filuta stronił. Kras. — Nie mów ludziom żeś nieszcze- 
śliwy, ho zaraz od ciebie stronić ł>ędą. Karp. — Kto był lękliwy, zdała 
witał się i stronił. Mick. 

Wszystko, co miało tylko twarz człowieka. 
Zaczęło stronić ode mnie zdaleka. Jul. Slow. 

CHRONIĆ SIĘ znaczy unikać jakby chowając się tak, żeby i widzia- 
nym nie być. 

Co ja w kim ganię , tego sam się chronię. J. Koch. — Tych się chroń. 
Wuj. — Chronił się jako sowa światła. Biel. — Chronił się go jak cze- 
goś złego: utopiłby go w łyżce wody. Knap. 

STRZEDZ SIĘ znaczy mieć się na straży, żeby się nie dać podejść, 
alłio się nie narazić na nieł)ezpieczeństwo. 

Strzeżcie się pilnie fałszywych proroków. Wuj. — Takiego Paweł Święty 
po pierwszćm ał>o wtórem napomnieniu... każe się strzedz. Wirj. — Ja 
się wilka strzegę i mam go sobie za nieprzyjaciela. Wbrbsz. — Grzechu 
się strzedz jako piekła mamy. Skar. — Czyńcie dobrze , a złego się strzeż- 
cie. Skar. — Tego się rychlej strzedz będzie, czcgoby się drugi raz tak 
wstydzić miał. Skar. — Pochlebstwa w^szelkiego strzegłem się zawżdy. 
Skar. — Złego słowa się strzeżcie, i przymówki na brata i żartów obra- 
żliwych. Skar. — Strzeżże się próżnowania, poduszki szatańskiej. Klon. 
Strzeż się osławiać kogo, bo ciężko odwoływać. Birk. — Chytrego się 
strzeż. Knap. — Co mogło być zdrożne w ojcach naszych, strzeżmy się 
tego. Kras. 



Unikać — Upadek. lOil 



UCHODZIĆ włańciwie jest synonimem słowa uciekać i pod nićm ma 
objaśnienie. Że zaś ten kto przed niebezpieczeństwem, albo pogonią 
ncliodzi , tem samem ich unika ; przeto uchodzić zwłaszcza w znacze- 
niu przenośnćm jest synonimem sFowa unikać. 

Choćbym natenczas uszedł mąk ludzkich , wszakże ręki Wszechmocnego 
ani żywy, ani umarły nie ujdę. Wuj. — Nieprzyj^żni ich nie uszedł. Skar. 

Iiiiiw€*r9iilny« patrz: ogólny. 

I' ni wemy tet, patrz: akademia. 

Uiiiionośc, patrz: grzeczność. 

1'Obooiiic*, patrz: uprzytomnić. 

Upadek, ruina, zyuba, zburzenie. 

W ogólności stopniowa, albo gwałtowna utrata bytu. 

UPADEK (ros. y^a;^OK'B, czesk. aupad) właściwie nagłe albo stopniowe 
padanie z góry na dół. Ztąd stan tego, co spadając nagle, albo po- 
woli z wyższego na coraz niższy stopień, jeśli nie na samo dno- 
swoje dawne położenie albo i byt swój traci. Może się brać i w zna- 
czeniu moralnćm, np. upadek pierwszego człowieka, upadek państwa 
Rzymskiego, upadek NaCpoleona, upadek nauk, grozić upadkiem , na- 
chylić się do upadku, podżwignąć z upadku. 

Już wisi upadek nad tobą gotowy. J. Koch. — Zbudował dom swój 
na piasku. I spadł deszcz i przyszły rzeki i wiały wiatry i uderzyły na 
on dom, i upadł, i był upadek jego wielki. Wrj. — Zewsząd* pochylone 
twoje ściany upadkiem wielkim grożą. Skar. — Płakaćby nad ich upad- 
kiem i krwawe łzy wypuszczać. Skar* — Pan JEZUS nie tylko jako 
prorok, przyszły Upadek królestwa ludu onego opowiada, ale jako pra- 
wdziwy człowiek, brat i przyjaciel... żałuje i płacze nędzy onej ich nie- 
wypowiedzianej. Skar. — Serce dobrego a sprawiedliwego człowieka bar 
dzo upadku bliźniego żałuje. Skar. — Abyście to, co się do upadku na 
chyliło, podparli. Skar. 

KUINA (łacin, ruinaj właściwie reszty rozwalonych murów. Ztąd prze- 
nośnie bierze się za Stan zupełnego upadku, z którego się podżwi- 
gnąć nie ma nadziei, np. ruina majątku, ruina miast, doprowadzić 
kogo do ruiny. 

Suchemi nie przystoi na tę ruinę patrzeć oczyma. Wojsznar. — Ludzie 
śmiercią , a miasta kończą się ruiną. Minas. — Na ruinę Jezuitów, wiersz 
Naruszewicza. — Te gmachy Romy, które wieki dziwiły świat ogi*omera, 
jak dziś zadziwiają ruiną. Odyn. — Duma jest pierwszym stopniem ruiny 
moralnej, wiodącej za sobą niechybnie i materyalny upadek. Krasz. — 
Idzie za tćm mina niechybna. Krasz. 

ZGUBA znaczy zupełną utratę wszystkiego co kto posiadał, lub dopro- 
wadzenie do takiego stanu, że zginąć koniecznie musi, np. przypro- 
wadzić do zguby, stać się przyczyną zguby, zachować od zguby. 

13* 



106 Upadek — tJpah 



Jam go starł i przywiódł do zguby. J. Koch. — Komu pamięci zguba 
mojej pomoże? J. Koch. — Aman na zgubie Mardoclieusza nie przesta- 
jąc, wszystek naród jego wygubić cłiciał. Skar. — Srodze w tem Boga 
obrażacie, i do zguby ostatniej drogę sobie ścielecie. Ks. Bemb. — Na 
W2iszę zgubę odetchnął Gaudenty. Kras. — Sprzysiężeni na zgubę mowy 
naszej nieprzyjaciele szydzić będą z naszej lekkomyślności, że im tak 
dzielnie do ich* zamiarów sami pomagamy. Jak 8mud. 

Zgubne zjawisko, ale więcej zguby 

Wróżył Litwinom od Niemieckiej strony 

Szyszsik błyszczący ze strusiemi czuby. Mick. 
ZBURZENIE od zburzyć oznacza obrócenie w gruzy gwałtownym spo- 
sobem, np. zburzenie Troi, zburzenie Jerozolimy. 

Jan Ś. patrzał na zburzenie Jeruzalem. Skar. 
Cpalr^ yorąco^ skwar, spieka* ziifij. 

UPAŁ oznacza nieznośne gorąco pochodzące od palącego słońca. Upał 
letni, upał nieznośny. 

Bieżymy z bojażnią więcej w nocy niżeli we dnie, tak dla upałów, 
jako dla pogoni. Skar. — Wielkie słoneczne upały. Skar. — W upał sło- 
neczny clicę zażyć kąpieli. Kochów. — Upał się chłodem, deszcz suszą 
przeplata. Kras. 

Wićcie jak w upał boso lecę przez pustynie, 

Podobny córce piasku, błyszczącej gadzinie. Mick. 
GORĄCO (od goreć) oznacza tak wysoki stopień ciepła, że aż piecze, 
lub parzy, nakształt gorejącego ognia. Od upału tćm się tylko różni, 
że upał pochodzi od słońca, a gorąco może pochodzić od ognia, od 
pieca, od pary i t. p. 

Mróz i gorąco cierpieć. J. Koch. — Niech je zwyczają ku wycierpie- 
niu zimna i gorąca i twardej pościeli. Bazyl. 

Wiecznie piekielne cierpiąc zarzewie. 

Nie ma czem zgasić gorąca. Mick. 
SKWAR (słowian. cKBap'B Mikł. jcstto upał strefy podzwrotnikowej, od 
którego wszystko prawie skwarzy się, jakłiy tłustość na ogniu. 

Minęły słońca letniego skwary. Nar. — By mi skwar letni nie wa- 
dził. Nar. 

Jak Araby skwarem spiekłe, 

Miotają blużnierstwa wściekłe. K. Koźm. 

Gdy niebo wrzało ogniami letniemi. 

Tak iż żmije od skwaru skakały po ziemi. Mick. 
SPIEKALI SPIEKOTA oznacza długo trwające upały, podczas których 
nieodwilżona deszczem i rosą ziemia sie spieka, rośliny więdną i schną, 
a niekiedy i woda w niegłębokich miejscach wysycha. 

Dla gorącoóci i spieki... słonecznej wiele rzek w toniach swoich po- 
wysychało. Błaż. 



Upał — Uparty. 197 



r 

ZNÓJ (słowian, i ros. shoh czesk. znój oznacza upał od którego czło- 
wiek oblany potem , prawie omdlewa , ztąd bierze się za ciężką pracę 
podczas upału. 

Znój słoneczny. Bibl. Zof. — Gdzie wieczny znój panuje. J. Koch. — 

Serce moje 
Uscłiło, jak trawa w srogie letnie znoje. J. Kocu. 
IJpaitiictaiiie, patrz: pokuta. 

Uparty, uporiiy, uporczywy, kriicibrny, oeietiiy. 
UPARTY (ros. ynpHMbiii) mówi się o tym, którego niczóm przekonać 
nie można; który opiera się, czyli ślepo trzyma się swojego zdania 
nie dlatego, że ma słuszność, ale dlatego żeby nie ustąpić drugiemu. 
Ztąd mówi się: uparty jak kozioł, na upartego kij. 
Człek cnotliwy jest stałym, człek próżny upartym. Kras. 
UPORNY mówi się o tym, który ma w swoim cłiarakterze upór, lub 
u którego upór stał się jakby nałogiem. 

Nastał na królestwo Edwinus miody a uporny i rady dobrej nie słucha- 
jący. Skar. — Którzy od upornycłi a złośliwych siła złego ucierpieli. Skar. 
UPORCZYWY znaczy opierający się najdzielniejszym środkom, np. 
uporczywa choroba. 

Do których mnie przywiązał nałóg uporczywy. Karp. 
KRNĄBRNY (w XV wieku u Macieja z Różana: knąbrzny, knąąbrzny 
knąbronoscz) mówi się o podwładnym, który okazuje zacięty upór 
w nieposłuszeństwie starszemu. Przeto równy, albo wyższy chociażby 
jak był upartym, nie może być nazwany krnąbrnym. 

Mówi się: krnąbrne dzićcię względem rodziców, krnąbrny uczeń 
względem nauczycieła; krnąbrny sługa albo poddany, względem pana. 
Mówi się: choroba uparta, albo uporczywa (nie zaś krnąbrna). Wy- 
raz ten nie znajdujący się w żadnym języku słowiańskim utworzył 
się prawdopodobnie z greckiego icwn^am cynober; ros. Kuneaps, któ- 
rego przed wynalezieniem druku przepisywacze rękopismów do czer- 
wonych liter powszechnie używali. A że ten był do roztarcia lub roz- 
puszczenia niezmiernie trudny; przeto nieposłusznego i zaciętego 
w uporze żaka w szkole, zaczęto nazywać kinobrnym, czyli kno- 
bruym, lub knobrznym jak pisano w XV wieku, z czego w XVI 
wieku ustaliła się dzisiejsza forma krnąbrny. 

Dziecko krnąbrne. Rej. — Ten syn nasz uporny i krnąbrny... upomi- 
naniem naszćm gardzi. Skar. — Krnąbrną czeladź odprawiłem. Kras. — 
Wkrótce znowu Jaś krnąbrny na plagi zarobił. Kras. 
OCIĘTNY, wyraz przestarzały i teraz prawie nie używany znaczy za- 
cięty w uporze jak bydlę znarowione, które kiedy się zatnie, lub 
uprze; to im więcej go biją, tćm bardziej narowić się będzie, czyli 
jak mówią: i z góry nie pociągnie. 



108 Uparty — Uprzykrzać się. 



Ten nasz syn uporny i ociętny jest. Wuj. — Woły, które nie dbają 
nie na bicze, ociętne, krnąbrne. Mącz. 

L'pior, patrz: widziadło. 

L-pIrywaCt patrz: przemijać. 

Upodobanlp, patrz: miłość. 

lipomliiek, patrz: dar. 

Upór, krnąbrnoiic, zaciętoic. 

UPÓR (ros. ynpiiMCTBo) jestto stałość w złćm , czyli ślepe trzymanie się 
swojego zdania; które oczywistej praw^dzie nie ustępuje, i nujgrun- 
towniejszemi dowodami przekonać się nie daje. Może on mieć pozory 
stałości, ale żle zrozumianej. Stałość bowiem jest nieugięta moc woli 
w tćm, co rozumne i szlachetne; upór zaś w tem, co nierozumne. 
Mówi się: przełamać, przezwyciężyć upór, trwać w uporze, zacięty 
w uporze. 

Już tam mało rozumu, gdzie upór panice. Rej. — Upór nieprzyjaciel 
jest mądrości , który wywodom lepszym nie ustępuje ; a choć widzi iż go 
rozumem przemagają , jednak swego zdania puścić nie chce. Skar. — Ro- 
zum przeprzesz, ale uporu bezrozumnego nigdy. Skar. — Mocno każdy 
z nich przy swym uporze stoi , aby swoje przewiódł. Skar. — Tak trwał 
w uporze, iż się jako kamień najtwardszy, serce jego użyć nie dało. Skar. 
Upór żelazny prawie. Birk. — Ślepy npor. Warg. — Na upór nie ma 
lekarstwa. Przysł. — Jak może, tak męstwa nadstawia uporem. Arg. — 
Wiem że nie uporem , ale się rozumem rządzisz. Bohom. — Małe złego 
początki wzrastają z uporu. Kras. 

ERNĄBRN08C jest zuchwałe sprzeciwianie się woli swojego zwierzch- 
nika. Różni się od uporu tćm, że npor może być milczący; a krną- 
brność hardo się stawi, i nietylko nie jest posłuszna, ale wprost 
przeciwnie i jakby na złość robi. Upór może być w równym i w wyż- 
szym; a krnąbrność tylko w podwładnym. 

Trwali w krnąbrnościach swoich. I^ej. — Z ślepoty więcej, niżli z zło- 
ści i krnąbrności grzeszył. Skar. — Krnąbrność taka bez karania nie 
spełznie. 6 wag. — Chcąc krnąbrności oduczyć (w Sparcie), upór i złość 
surowic karano. Kras. — Jeżeli przełożenie krzywdy nazywać będziemy 

krnąbrnością, znać iż chcemy mieć w stanie bydlęcym poddanych. Kras. 

^^^^ » » 

ZACIĘTOŚĆ oznacza upór w gniewie lub zemście, który na wszystko staw- 
szy się głuchym i ślepym, da się w sztuki porąbać, a na krok nie ustąpi. 

Uposażyć « patrz: obdarzyć. 

Lponraźniac, patrz: pozwalać. 

IJ przędzenie 9 patrz: przesąd. 

Uprzedzić, patrz: zapobiedz. 

Uprzefmoic, patrz: gościnność, p. przyjaźń. 

Uprzyiirzac się, dokaezac* dojmować* dojadać, do» 
yryzac, dopieliac, napierać 9i<^, dosliwierac. 



Uprzykrzać się. |flO 



UPRZYKRZAĆ SIĘ, znaczy wywoływać wciąż niemiłe wraże^ia^ tak 
że to co je sprawuje nieznoónóm się staje. Uprzykrzać się natręctwem, 
eiągłemi prośbami, jednostajnoócią, przymówkami i t. d. 

Kiedy czego wiele a często, tedy się prędko uprzykrzy. R^j. — Będzie 
mógł wolnie, bezpiecznie mówić z nim o wszystkićm, a nigdy się nie 
uprzykrzyć. Gorn. — Ludu mój, cóżem ci uczynił, albo w czemem ci się 
uprzykrzył, odpowiedz mi. Wuj. — Żadnemu się nigdy nie uprzykrzył, 
ani się komu bardzie stawił. Skas. — Nie uprzykrzył się nikomu w są- 
siedztwie. Ks. Rada WIEC. — Gość częsty i długi rycbło się sprzykrzy. 
Knap. — Dobre się nigdy nie sprzykrzy. Knap. 
DOKUCZAĆ (ros. ^^OKynaTb) znaczy leźć komu ciągle w oczy nie dając 
mu pokoju, piłować głowę, sprawować fizyczną lub moralną dolegli- 
wość. Mówi się: ból dokucza, głód, bieda dokucza. 

Gdy głód dokuczał, wołał lud do Faraona, żywności prosząc. Wuj. — 

Ubóstwo temu nie dokuczy, 

Kto małćm syt, i skromnie kto się żyć nauczy. Gawin. 

Co bardziej dokuczy, to rychlej nauczy. Knap. — Ale mi zbyt dokucza 
ból głowy okrutny. Kuas. 
DOJMOWAĆ, wyraz książkowy, znaczy dać komu poczuć cierpienie 
w całej mocy, tak żeby aż do szpiku w kościach przeniknęło. 

Gdy pocznie im nędza dojmować. Skar. — Gdy im niewola i nędza 
wielka dojęła, dopiero oczy na gi*zech swój otworzyli. Skar. — Gdy mu 
ogicA dojmować począł. Bohom. 
DOJADAĆ (ros. HaAot;^aTb) i DOJEŚĆ, znaczy uprzykrzać się komu 
do tego stopnia, żeby jjaż dalej wytr.zy.n[iać nie mógł; żeby mu to, 
jak mówią: kością w gardle stanęło. 

Mówi się: dojadać do żywego. Nado jadać nie jest wyrazem 
polskim. 

Mało nie tak oblegającym jak i oblężonym , oblężenie to dojadło. B^aź. 
DOGRYZAĆ KOMU , znaczy czynić komu bardzo ostre przymówki i do- 
cinki, niby zębami go gryząc. 

Im dowcipniej będą mi dogryzać, tem się serdeczniej uśmieję. Mick. 
DOPIEKAĆ, DOPIEC KOMU, znaczy dokuczać komu tak, żeby go do 
ostateczności doprowadzić, jakby rozpalonemi szynami go piekąc, 
albo jak się mówi po prostu: za skórę mu zalać. 

W trzy dni się uciech wyrzecze. 

Jak mu aniołek dopiecze. Teatr. 

Nie raz mi, dopiekł do żywego. Kar. Kaczk. 
NAPIERAĆ SIĘ znaczy żądać czego natrętnie, jak zwykły czynić roz- 
pieszczone dzieci, które koniecznie chcą, żeby im dano to, czego się 
im zachciało. 

Tedy się też nie masz bardzo czego napierać. Rej. — Dzieci są, nie- 



200 Uprzykrzać się — Urojenie. 



chaj nie płaczą ; pozwólmy ira , czego sie napierają. Skar. — Czego się 
naprze, to mu muszą dać koniecznie. Petrycy. 

DOSKWIERAĆ wyraz potoczny, znaczy tak moono komn dopiekać, jak 
gdyby go na ogniu skwarzył, np. upał doskwiera, ból doskwiera 
Tyle matce doskwierał, iż królestwo porzucić musiała. Nar. 

Lprzytoiniiic, uoboonic, unaocznić. 

UPRZYTOMNIĆ SOBIE CO, znaczy wywołać w duszy też same wra- 
żenia i uczucia, jakicheśmy doznali, gdyśmy czemu przytomni byli. 

UOBECNIĆ znaczy postawić co przed oczyma umysłu tak, żeby się 
zdawało iż stoi przed nami. Ażeby sobie co uobecnić, dosyć jest mieć 
żywą wyobraźnią; ażeby zaś uprzytomnić, trzeba przy tćm cośmy 
sobie uobecnili, być myślą i sercem. 

UNAOCZNIĆ znaczy przedstawić co jak na dłoni, tak żeby samo mówiło^ 
do oczu , to jest : żeby dla każdego ł)yło tak oczewistem, jak gdyby na 
to własncmi oczyma patrzał, czyli jak gdyby ł)ył naocznym świadkiem. 

Urayan, patrz: burza. 

Uratować^ patrz: ocalić. 

Uraza, patrz: zniewaga. 

Uroczy, patrz: miły. 

Uroczystość, patrz: święto. 

Urodzaj, patrz: żniwo. 

Urodzajny, patrz: żyzny. 

Urodziwy, patrz: piękny. 

Urojenie, zl'udzenic, utopia, mrzonka, omamienie. 

UROJENIE (od roić) oznacza to, eo nie ma rzeczywistego bytu, a tylko 
jest płodem rozognionej i samopas puszczonej imaginacyi.. 

Nie wedle urojenia swego własnego, ale wedle powszechnego uczonych 
mniemania. Włodek. — Trwoni sio czas zaprzątaniem głowy urojeniami 

• obcemi nauce. Jan Śniad. — Te urojenia rozlały sie po tłumie uczonjTh. 
Jan Śniad. — Myślą błędną czyli urojeniem njizywamy te, która co do 
treści swej nie odpowiada rzeczywistości,.. Rotlie. 

ZŁUDZENIE (od łudzić) pod względem materyalnym oznacza, że oko 
nasze widzi to , czego rzeczywiście niema i co sie nam tylko wydaje. 
To się zowie złudzeniem oka, albo złudzeniem optycznym, np. skle- 
pienie uiełńeskic, fata morgana i t. p. Pod względem moralnym złu- 
dzenie oznacza to, że dusza nasza topi się w rajskich obrazach; 
i woli w lubym błędzie zostawać, niż zdjąć z oczu zasłonę, i prze- 
konać się, że one nie są rzeczywistością. Nakonicc złudzeniem zo- 
wńemy, kiedy się kto uwodzi niepodobnemi do ziszczenia nadziejami, 
które w imaginacyi swojej, jak gdyby tuż tuż spełnić się mające, 
widzi. Ułuda jest formą poetyczną mało używaną, chociaż się znaj- 
duje u NARrszEwaczA i Mickiewicza. 

Mówi się : złudzenie oka , złudzenie optyczne, złudzenie imaginacyi. 




Urojenie. 201 

Nie jest rzeczą do prawdy podobną, aby to złudzenie długo trwać 
i utrzymywać się mogło. Jan Śniad. — Zmysły czerstwe i zdrowe pod- 
legło są rozmaitym złudzeniom, to jest: że im się rzeczy zewnętrzne nie 
tak wydają, jak są. Jan Śniad. — Całe niebo wydaje nam się jak kula 
ogromna... co jest tylko złudzeniem optycznćm, pocliodzącćm z ograni- 
czonego wzroku naszego. Jan Śniad. — Nigdy złudzenie nie zaślepiło 
silniej uw»gi i rozumu człowieka. Jąn Śniad. Potrafiłźem uniknąć złudzeń 
miłości własnej? Jan Śniad. 

Niecłi nad martwym, wzlece światem, 

W rajską dziedzinę ułudy. Mick. 

Co za złudzenie co za odbicie! 

Prując przejrzyste wody zi^nerciadło , 

Mniemali płynąć po zórz błękicie. Boh. Zal. 

Aż złudzeń jego znikła jutrzenka, 

I sił mu więcej nie stało. Przbclawski. 

Więc to, o czem ciągle myślał i nad czem pracował, nie było przecież 
złudzeniem. Zyg. Kaczk. 
PRZYWIDZENIE (ros. npHBH;^tHie widmo) jest widzenie nie tego co 
jest, ale co się w chorej głowic wylęgło. Urojenie jest płodem bujnej 
wyobraźni; przywidzenie zależy od kaprysu, a niekiedy złej woli. 
Urojenie widzi to, czego rzeczywiście nie ma; przywidzenie widzi to, 
co komu jak ćwiek do głowy wlazło. 

I rozum i wymowa na nic się nie przyda, 

Z tym człowiekiem, co tylko swycłi przywidzeń słucha. Zabł. 

Co wszyscy mieli za dziwaczne przywidzenie, w tem pierwszy Koper- 
nik upatrzył dzieło mądrości. Jan Śniad. — Czytanie żywotów uczonych 
ludzi i wielu ich dziwactw i przywidzeń, doprowadzićby mogło do nowych 
uwag nad władzami duszy. Jan Śniad. 
UTOPIA (z greek. ov nie, i tóno>; miejsce), wyraz przyjęty we wszyst- 
kich Europejskich językach (od dzieła Tomasza Morusa w XVI wieku 
o szczęśliwej wyspie zwanej Utopia) znaczy wymarzenie sobie ideal- 
nej doskonałości i wzięcie jej za rzeczywistość, np. Rzecz -pospolita 
Platona. 
MRZONKA, wyraz nowy, za czasów Lindego jeszcze nieznany, ozna- 
cza płód chorobliwej iraaginacyi, czyli to, co kto sobie dziwacznie 
wymarzył. 

Najdziwniejsze mrzonki wylęgłe w głowinie. 

Ogłasza jako prawdy zdumionej- drużynie. Józ. Brodów. 
OMAMIENIE (od mamić) jest zostawanie pod wpływem jakiego zwo- 
dniczego, a pociągającego serce uroku. W urojeniu człowiek buja po 
krainie iniaginacyi ; a w omamieniu jakby upojony o całym świecie 
a nawet sam o sobie zapominać się zdaje. 

Patrzcie by was kto nie oszukał przez filozofią, i próżne omamienie. 

• 

...» * .' ^ . 

■• " . ' ''. • • 

*■-•■ • ^ ■! ' 

•.- ^ . 

AJ -i' 

\.: — -^ • 



. ) ■ 



202 Urojenie — Urząd. 



Wi:j. — Kolo. 15. — Skoro wiecznoóć się jsbliża,.. niknie to całe oma- 
mienie, które nas łudzi. Ks. Karpowicz. — Wyszedł z łona narodu pol- 
skiego Mikołaj Kopernik, który stargał zasłonę błędu i omamienia, i na- 
prowadził rozum ludzki na drogę prawdziwa. Jan Sn i ad. — W słodkiem 
omamieniu, w początkach rodu ludzkiego niepewny ginie. Lel. — 
Świat omamień mych pomału 
Ginie z lekką mar drużyną. Bon. Zał. 

Urok, patrz: wdzięk. 

Uroki* patrz: czary. 

Urywek, patrz: kawałek. 

Urywkowy, patrz: dorywczy 

Urząd, g^odiiofic, doslojeiistwo, raiig^a, urzędowanie. 

URZĄD (czesk. nufad) oznacza jeden ze szczebli rządn , mający zakre- 
śloną sobie sferę działania, i obowiązek służenia pnblicznemn dobrn, 
np. urząd marszałka, sędziego i t. p. 

Bias dobrze mówił: iź urząd pokaże człowieka. Gorn. — Chcesz się 
nie bać urzędu, czyń co jest dobrego. Wuj. — Was Pan Bóg podniósł 
na wysokie urzędy, nie dla was , abyście sami swoich pożytków pilnowali; 
ale dla ludu, który wam Pan Bóg powierzył. Skar. — Kto w domowych 
rzeczach nieostrożny jest, i na kościelnym urzędzie zatrzymać dobrego 
porządku nie będzie mógł. Skar. — Na urzędy wielka pilność być ma, 
aby je ludzie cnotliwi osiadali. Skar. — Na wielkim urzędzie posadził 

. go P. Bóg. Skar. — Pismo Ś. wszędzie urzędy czci i czcić każe. Skak. 
Nie zowią się urzędy chrześciauskie panowaniem, ale służbą i usługowa- 
niem. Skar. — Kto kupige ui*ząd, przedaje sprawiedliwość. Ki/>n. — 
Ui*ząd urzędowi wierzy. Rys. — Nie urząd męża, ale mąż urząd zdobić 
ma. Knap. — Serce dobre, a głowa bez rozsądku, nie potrafi dobrze 
sprawować urzędu. Ks. Jezibr. — Chart bez ogona jest jak szlachcic bez 
urzędu. Mick. 

GODNOŚĆ tóm się różni od urzędu , że urząd może być nizki i wysoki, 
a godność tylko wysoka. Ztąd i przysłowie: „nie wielka godność 
wójt na wsi". 

Mówi się: godność kościelna, godność senatorska i t p. W zna- 
czeniu nioralnćm, godnością nazywamy poczucie wysokiej wewnętrz- 
nej wartości, np. godność osobista, godność moralna, godność naro- 
dowa (nie zaś urząd); godność człowieka, godność natury ludzkiej, 
szanować s\\oję godność. 

Wyprosił się z tej godności. Skar. — Godność zalecenie małe, a cnota 
całe. Knap. — Godność, cnocie nie urodzie ma być dana. Knap. — Któ- 
rzy na wysokich godnościach są , jako świćca na świeczniku przykładami 
gminowi świecić mają. Starów. 

DOSTOJEŃSTWO, które dawniej zwykle nazywano dygnitarstwera. 
Stosuje cię do najwyższych godności w kościele i w kraju, np. pry- 



Urząd - Uspokoić. 203 



mas, hetman, wojewoda, i w ogólnodci ci wszyscy, którzy zajmowali 
wyższe krzesła w senacie i mianowani byli wielkiemi, np. marszałek 
wielki, cliorąży wielki, podkomorzy wielki i t. p. Dostojeństwa nie 
można brać za jedno z tytałem, np. księcia, grafa, barona. Tytuł 
przywiązany jest do imienia rodowego i dziedzicznie z ojca na syna 
przechodzi. Dostojeństwo zaś tak jak godnodć i urząd przywiązane 
jest do osoby, która je piastuje. Może kto być ozdobiony dostojeń- 
stwem, nie będąc księciem, hrabią, lub baronem. I przeciwnie, może 
książę, hrabia, czy baron nie piastować żadnego dostojeństwa, ani 
urzędu. 

DOSTOJNOŚĆ oznacza przymiot tego co dostojne, i używa się jako 
tytuł najwyżej stojących w społeczeństwie osób. 

To iż nas zwano Cbi-ześciany, nad wszystkie dostojeństwa i tytuły so- 
bieśmy przekładali. Skar. — Jakoż pasterzem dusz ludzkich dobrym być 
może, który na takie dostojeństwo nie idzie dla miłości ku Chrystusowi, 
ale z miłoóci ku samemu sobie. 8kar. — Wielkich stopnie dostojeństw 
nie są próbą cnoty. Kras. — Wyższość dostojeństw obowiązki dwoi. Zabl. 

RANGA (z niem. der Rang) oznacza stopień w hierarchii wojskowej, 
lub urzędniczej, np. ranga oficerska, generalska, dosłużyć się rangi 
półkownika i t. p. 

Gdy przyszło siadać do stołu, sadowiono każdego według rangi. Kras. 

URZĘDOWANIE oznacza sprawowanie urzędu, to jest zajmowanie go 
przez czas oznaczony, jako też pełnienie obowiązków do urzędu przy- 
wiązanych, np. urzędowanie trzyletnie, wieloletnie, cały czas urzędo- 
wania (nie zaś urzędu). 

Zaczną urzędowanie swoje zaraz po wykonanej przysiędze. Sejm Gród. 
Zaczynając dziA uroczyście urzędowanie wasze, poważni i czcigodni mę- 
żowie. Jan Śniad. 

Urzeczy u istnie- patrz: pełnić. 

Isiliiy, patrz: pilny. 

[*, patrz: starać się. 
> patrz: uspokoić. 

U»kutecxiilc% patrz: pełnić. . 

Usi'U8:a, patrz: przysługa. 

Uśmiech, patrz: śmiech. 

llśmierzyc, patrz: uspokoić. 

Uspokoić, uciszyć, ukoić, utullr, ufiinlerzy c , U9kr«>- 
inlc, uuilarkouac, uspic, ulagrodzlc, udobruchać, 
rozbroić*. 

USPOKOIĆ znaczy przywieść to co było wzburzone do stanu spokoj- 
nego; przywrócić spokojność, np. uspokoić kłótnie, rozruchy, uspo- 
koić umysły, uspokoić kraj i t. p. 



204 Uspokoić. 



A w tćm mię sen Emorzył, 

Gniew uspokoił, nadzieję umorzył. J. Kocu. 

Powstali wszyscy sąsiedzi moi , aby mie cieszyli , i uspolcoiłem sie. Wrj. 
Wielce mądrepro pana i mistrza mamy, który umie . . . rozproszone do kupy 
zbierać... i wszystkie rozruchy uspokajać. Skar. — Wszystko uspoko- 
iwszy, z wielkim sie tryumfem i sławą zwycieztwa do Rzymu wracał. Skar. 
Kraj uspokoił miecza nie dobywając. Skar. — Nigdy sie tu na ziemi żą- 
dze nasze nie napełnią, ani uspokoją. Skar. — Serce nasze żadną sie 
rzeczą stworzoną nie uspokoi , ani napełni ; jedno samym Panem Bogiem. 
Skar. — Na szalejące morze gdy oliwę wylejesz, prędko je uspokoisz. 

BiRK. — 

W sercu mam ustawną trwogę 

Ani strapionycłi myśli uspokoić mogę. Brndon. 
UCISZYĆ (słowian. jTHniHTii, ros, yTHiuHTb, czesk. ntiditi) znaczy 
sprawie, żeby co ucichło, lub żeby się stało mniej głośnym; ciszę 
przywrócić, np. uciszyć gwar, hałas, wrzask, wiatr, burzę. 

Rozkazał wiatrom i morzu i stało się uciszenie wielkie. Wuj. — Uciszył 
wrzawę. Woronicz. — Uciszono się zwolna. Mick. 
UKOIĆ (słowian, ykohth, czes. nkojitj od koić t. j. pieraiami karmić) 
pierwotnie znaczyło utulić płacz niemowlęcia dając ma piersi. Ztąd 
w ogólności ułagodzić w żalu, w płaczu, w gniewie. 

Koiła kwilenia dziecinne. Dmoch. — Ukoić duszy mej cierpienia. Goreć. 
Chodź, niech twą żałość ukoję. Konopacki. 
UTULIĆ (słowian. yTo.iHTH, ros. yTo.iHTb) znaczy przyciskając do łona 
i niby pieszcząc jak dziecię, sprawie, żeby rozplaltany płakać prze- 
stał, lub rozżalony ulgi doznał. 

Mnie jednako serce boli, 

A nigdy się nie utóli. J. Koch. 

Twój nieutulony płacz. J. Koch. — Jako płacz i żałość tę wielką utu- 
lić? Skar. — Chcąc matczyne łzy utulić, sam płaczę. Skar. 
UŚMIERZYĆ (słowian. ci»mhphth, ros. ycMiipHTb, od mir) poding źró- 
dłosłown przyprowadzić do miru, a zatćm zrobić spokojnćni to, co 
było wzburzone, podniecone, lub rozdrażnione. 

Mówi się : uśmierzyć głód , lub pragnienie , (nie zaś ukoić , ani utu- 
lić). Uśmierzyć gorączkę, rozdrażnione nerwy, uśmierzyć ból, gniew, itp. 

Łagodne słowa uśmierzają każdą popędliwość. Rej. — Odpowiedź ła- 
godna uśmierza gniew. Wuj. — Maść, która boleści uśmierza. Svren. — 
Uskromić znaczy pohamować czyje swawolą slho zuchwałość; lub dać 
rau taką naukę, żeby byt potem skromniejszym. 

Człowiek nie może razem wszystkiego w sobie uskromić. Rej. — Chcąc 
pychę uskromić. J. Koch. — I konia młodego nauczysz, i zwierza dzi- 
kiego uskromisz. Skar. — Harde srogością uskromić, a doł)re łaskawo- 
ścią pociągnąć umiał. Skar. — Kto tak jadowitego Iwa i wilka, który 



Uspokoić — Ustępować. 205 



się ludzką krwią karmi, uskromi? Skar. — Karanie jednego uskromi 
dziesiątego. Knap. 

UMIAKKOWAG znaczy sprowadzać co do słusznej i właściwej miary; 
żeby za pewny kres nie wychodziło i z brzegów nie wylewało. 

Nieroztropną srogość w karaniu umiarkował. Skar« — Uchodziła go 
Cesarzowa, iż swój gniew umiarkował przeciw nim. Biel. 

USPIC (słowian. ycMHTH, ros. ycuHHTb) właściwie sprawić, żeby kto 
zasnął, np. uśpić dziecię, uśpić nudnein gadaniem. I^enośnie: uśpić 
troski , niepokój ; to jest sprawić żeby one niby usnęły i stroskanemu 
sercu chwilę spokój ności zostawiły. 
Wszystkie kłopoty trudem zwyciężony 
I troski uśpił. P. Koch. 

UIxAGODZIG i ZŁAGODZIĆ znaczy ująć nieco surowości, ostrości, lub 
gwałtowności ; czyli sprawić żeby się co stało lagodniejszem , np. zła- 
godzić karę, lub surowość prawa. 

Wprzód lwa okrutnego, albo tygrysa ułagodzę złego, niż dzikie serce. 
Bardz. — Rozjuszony lud krwią sic jego ułagodzi. Bohom. — Wyraz 
bystrych oczu swych złagodził. Mick. 

UDOBRUCHAĆ wyraz potoczny znaczy sprawić, żeby gniew ustał, 
a na jego miejsce dobroć do serca wstąpiła. 

Aza się udobrucha. W. Pot. — Gadziny nie udobruchasz, chyba że- 
byś gadziną został. Maks. Fred. — Widząc iż się udobruchał. Kras. — 
Tu się szanowny starzec udobruchał. Kniaź. — Śmierć się nie umie ui- 
gdy udobruchać. Raj. Korsak. — Zaklinam cię . . . byś się udobruchał Mick. 

ROZBROIĆ właściwie znaczy zdjąć zł)roję, lub oręż z ręki wytrącić, 
a tem samem uczynić kogo bezbronnym. Ztąd przenośnie ułagodzić 
gniew pokorą, cierpliwością, lub łzami, tak żeby człowiek gniewać 
się w żaden sposób nie mógł. 

Usta* patrz: gęba. 

Ustalać 9 patrz: umacniać. 

listowa, patrz: prawo. 

Ustoniczny, nstowiiy^* patrz: ciągły. 

UflitępowaCt usuwać sic« uchylać się, cofać się. 

USTĘPOWAĆ, USTĄPIĆ (słowian. ycT^nuTH, ros. ycrynuTb, czes. ustu- 
powati) znaczy schodzić komu z drogi. Ztąd przenośnie : zostawić komu 
pierwszeństwo, uledz w czemś dobrowolnie lub niedobrowolnie, wyma- 
ganiu, lub zdaniu drugiego, np. ustępować pierwszeństwa, ustępować 
głupiemu. 

Nie ustąpisz w tej mierze nikomu. J. Koch. — Aby miał zginąć , nie 
chce ustąpić nikomu. J. Koch. — Rzeczy dawne nowym ustępują. Gorn. 
Głupim ustąpić, a ich postępkami się nie obrażać, mądrego rzecz jest. 
Skar. — Lepiej swego podczas ustąpić. Knap. — Trudność ustąpi, gdy 
chęć przystąpi. Żeol. — Kto głupiemu ustąpi , ma sto dni odpustu. Przysł. 



200 Ustępo>va<5 — Uszczypliwy. 



Ustępowali z drogi Wielmożnemu Panu. Kras. 
Nie, nie ustąpi Kukulin, Swaranie, 
Padnie ; lub będzie wielkim. Kras. 

USUWAĆ SIĘ znaczy oddalać się z zajmowanego miejsca , żeby opró- 
żnione , lub przez kogo innego zajęte zostało, np. usuwać się od spraw 
publicznych, od dworu. 

Gdziebym się nie usuwał nikomu do zgonu. Karp. 

UCHYLAĆ SIĘ właściwie skłaniać się na bok. Ztąd przenośnie: nie 
chcieć w czćm brać udziału i pozostać na stronie. 

Żadnemu się niebezpieczeństwu uchylać nie chce. Waro. Ledwo się 
ucieczką od niebezpieczeństwa uchylił. Nar. 

COFAĆ SIĘ (czesk. coufati) iść wstecz, to jest: nie naprzód postępu- 
jąc, ale nazad się odsuwając. Czynnie mówi się: cofnąć krok, woj- 
sko, cofnąć słowo, rozkaz. Z tego słowa w XIX wieku utworzył się 
przymiotnik zacofany, jako przeciwny postępowemu. 

A ten się nazad cofnął. J. Koch. — Cofnęli sie nazad. Wirj. — Tak 
żwawo na nich natarł, iż się ku miastu cofnęli. Kras. -- Ostatnich sił, 
nie cofając kroku, dobywali. Nar. — Cofnął sie zdumiony. Mick. — Cofa 
się walcząc nieśmiała gromada. Mtck. 

Ustork, patrz: błąd. 

l-fliuwac ale, patrz: ustępować. 

Iśnlęcac, patrz: uszlachetniać. 

Uszanowanie* patrz: cześć. 

Uszczerbek, patrz: strata. 

Uszczypliwy, obelżywy, zjadliwy, obraźllwy, satyry- 
czny, pog^ardlliiy. 

USZCZYPLIWY (od szczypać) znaczy zawierający w sobie złośliwą 
przymówkę, albo ostry przycinek, którym kto chce niby uszczypnąć 
dru^cgo. 

Uszczypliwy język. J. Koch. — Nie używaj przeciw mnie uszczypli- 
wej mowy. J. Koch. — Kto kiedy od niego uszczypliwe słyszał słowo? 
GoRN. — Żart uszczypliwy. Gorn. — Żeby w czynieniu dobrodziejstwa^ 
przymówka, abo jakie uszczypliwe nie było słowo. Goun. — Przymówki 
i uszczypliwe słowa cierpiał. Skar. — Gdy go kto obrażliwą i uszczypli- 
wą mową strofował, milczał. Skar. — Którzy językiem uszczypliwym 
zwykli się na dobre rzeczy targać. Gwag. — Upominał go, aby uszczy- 
pliwy swój język na wodzy trzymał. Pilch. — Uszczypliwe błyskotki do- 
wcipu. Jan Śniad. 

OBEIjZYWY (od obelga) zawierający w sobie obelgę, to jest ten, który 
Iży czyli jawnie znieważa czyje godność, albo charakter. Słowa uszczy- 
pliwe mogą nie być obelżywemi. Grube zaś łajanie jest obelżywćm, 
chociaż nie zawsze uszczypliwćm. 



Uszczypliwy — Uszlachetnić. 207 



ZJADLIWY, mówi się o takiej złośliwości, która kiedy tylko może, 
każdego ukąsić gotowa. Ztąd mówi się: zjadliwy język, dowcip, żart. 
Jeżeli żart ma skutki miłe z uczucia wdzięcznego, nie powinien być 
zjadliwym. Kras. 

OBRAŻLIWY mówi się o tćm, co jest obrazą czyjej osoby, lub godno- 
ści, np. słowa obrażliwe, żart obrażliwy, przyniówka obraźliwa. 

Żart jest jakieś oszukanie przyjacielskie w rzeczy ani szkodliwej, ani 
obrażiiwej. Gorn. — Obmów się strzeżcie . . . potwarzy i przymówki na 
brata, i żartów obrażliwych. Skar. 

SATYRYCZNY znaczy właściwy satyrze, to jest wytykający wady 
i śmieszności ludzkie, lecz nie dotykający osób. Ztąd przymawiający 
tak dowcipnie a delikatnie, że według wyrażenia Dmochowskiego, 
gniewać się uie można, a trzeba się wstydzić, np. pisma satyryczne, 
wiersze satyryczne. 

POGARDLIWY mówi się o tćm, co jest znakietn pogardy, i czćm kto chce 
okazać drugiemu że go, jak mówią po prostu, za bożą podszewkę 
nie ma. W uszczypliwym przebija się złośliwość i dowcip; w pogar- 
dliwym jawna chęć okazania wzgardy, a przynajmniej lekceważenia. 
Mówi się: pogardliwy wyraz, spojrzenie, giest, uśmiech. Kiedy 
kto naprzykład nazywa księdza klechą , adwokata kauzyperdą, ko- 
bietę czarownicą, konia szkapą, są to wyrazy pogardliwe. 

Uszkodzić, patrz: psuć. 

IlAzIaclietnlr, uzacnic, niiiilęclc. 

USZLACHETNIĆ znaczy zrobić szlachetnćm, albo podnieść na wyższy 
szlachetności stopień. A zatem przytłumić w człowieku zwierzęce in- 
stynkta; dać mu poczuć godność natury ludzkiej, ażeby nietylko 
był wyższym nad egoizm, nad zazdrość, zemsta i dumę; ale nawet 
za złe dobrem płacił. 

UZACNIĆ znaczy zrobić zacniejszym, to jest: podnieść do wyższej go- 
dności moralnej i zrobić przedmiotem poszanowania. 
Mówi się wyłącznie o sercu i charakterze człowieka. 
Wysokością umysłu uzacnił karę wygnania. Nar. — Ludzkością nie 
upadla się, owszem uzacnia się władza. Dmoch. — Uzacnienie natury 
ludzkiej. Jan Śniad. — Pracujcie na to, ażebyście wspierali , zdobili i uza- 
cniali swój naród. Jan Śniad. — Serce uzacnić, umysł podnieść. Lelew. 
Dawny to i ludzkość uzacniający obyczaj. Czartor. 

UŚWIĘCIĆ znaczy nadać czemu cechę świętości czyli takie znaczenie 
i powagę, żeby jak świętość religijna szanowanem było, ńp. zwy- 
czaje uświęcone wiekami. Niezgodna to z duchem religii chrześciau- 
skiej zasada, że cel uświęca środki.' 
Jakich natchnień i ducha potrzeba, 
Aby mistrz sztukę uświęcił, a sztuka 
Aby mistrza podniosła do nieba. Odyniec. 



208 Uszlachetnić — U>vaga. 



Skutkiem świętości sakramentu jeat łaska Boża, przez którą sie miłość 
małżeńska uświęca. A. S. Kuas. — Zwyczaj uświęcił ten rodzaj życia. 
Krasz. — Jakże uświccim dziś wasze rocznice? Jad. Kiekiew. — Czyż 
kiedy ceł uświęca środki? Swiccic. 

1'tarczka, patrz: wojna. 

l'ioplc\ patrz: zanurzyć. 

Utopia, patn;: urojenie. 

Utrapienie, patrz: cierpienie. 

Utracyusx, utraliiy* patrz: stratny. 

Utrualac, patrz: umacniać. 

Utrzymywać, patrz: twierdzić. 

Utulić, patrz: uspokoić. 

Utwierdzać, patrz: umacniać. 

Ufyslilwac, patrz: narzekać. 

Uwagra, rozwagra, namyslr, baczność, rozmysł, uzg^ląd. 

UWAGA oznacza zwrócenie umysłu na jaki przedmiot, tak żeby myśl 
nie bujała niewiedzieć gdzie, ale całkiem była zajęta tćm, co czło- 
wiek czyni, czego słucha, lub na co patrzy. 

Mówi się: robić co z uwagą, lub bez uwagi; słuchać z uwagą, 
brać co na uwagę, obudzać uwagę, zatrzymać na czćm uwagę, na- 
tężyć uwagę. 

Żal uwagi nie ma. Przysł. — Uwaga w każdem dziele nigdy nie za- 
wadzi. Kras. — Rozum potrzebuje zimnej do działania uwagi. Jak Śniad. 
Czytaj z uwagą; zatrzymaj w pamięci i sercu tkliwą modlitwę. Jan Sniad. 
Traymać wytężoną uwagę. Jan Śni ad. — Pojęcie nasze niczem nie za- 
tamowane , trzyma jak przykutą do pisma uwagę. Jan Śniad. — Są przed- 
mioty, które nas tak mocno uderzają, iż wcale nie jest w mocy naszej 
oderwać od nich uwagę. Jcdrzej Śniad. — Więc ja to sobie w nocy roz- 
bieram z uwagą. MiGK. 

ROZWAGA czyli z łacin, refleksya, jestto działanie umysłu, w któreni 
człowiek porządkuje w głowie swe myśli , przepuszcza je jakby przez 
przetak, waży jakby na szali, i poddaje pod kamieii probierczy, któ- 
rym jest zimny rozum. Z uczuciem tedy choćby najgłębszćm , z ima- 
ginacyą choćby najżywszą, z intuieyą choćby najtrafniejszą, rzadko 
chodzi w parze rozwaga, która jest matką logicznej dcisłości, a na- 
stępnie roztropności. Między uwagą i rozwagą różnica jest następu- 
jąca: w uwadze myśl całkiem jest zwrócona i niby przykuta do przed- 
miotu. W rozwadze bierze się pod ścisły rozbiór wszystko, co do 
przedmiotu należy i poddaje się pod zimny sąd rozumu. Gdzie niema 
uwagi, tam jest roztargnienie, gdzie niema rozwagi, tani człowiek 
sądzi, lub działa bez zastanowienia; tam widać niedojrzałość umysło- 
wą , lub coś na kształt płoehości , co właśnie nierozwagą zowieuiy. 



Uwa^a. _ _• _ _ _ ^^-^ 

Mówi się: zimna rozwaga, brać się do czego z rozwagą, mówić 
lub działać bez rozwagi. 

Nauki matematyczne przyzwyczajają człowieka do rozwagi, do porzą- 
dnego wywodzenia myśli. Jan Śniad. — Jego pilna każdej sprawy roz- 
waga. Jan Śniad. — Zebranych w szkole wiadomości nie zostawiajcie 
w samej pamięci; ale je starajcie się ciągłą rozwagą zgłębiać, trawić 
i obracać na wasz osobisty pożytek. Jan Śniad. — Wziąłem sobie za po- 
winność obywatelską wystawić na sąd publiczności te przestrogi, które 
mi poddało doświadczenie, i długa wiadomości ludzkich rozwaga. Jan Śniad. 
NAMYSŁ oznacza dłuższe lub krótsze zastanawianie się myślą nad tćm, 
co kto ma mówić, czynić, albo przedsięwziąć. Kto rozbierając w umy- 
śle rozmaite racye za i przeciw, sam jeszcze nie wie co pocznie, 
i niby naradza się z samym sobą, ten się namyśla. Namysłu tam po- 
trzeba, gdzie rzecz do rozstrzygnienia nie łatwa; i gdzie tyle i tak 
trudnych pytań się rodzi, iż chcąc na nie odpowiedzieć , trzelm wprzód 
nad niemi dobrze pomyśleć. 

Aby P. Kryski miał więcej czasu do namysłu. Gorn. — • Trzeba czasu 
do namysłu i przygotowania. Goun. — Prosił o czas do namysłu. Nar. 
Tak rzekł po długim namyśle. Mick. 
BACZNOŚĆ (od baczyć u Rusi baczyty znaczy widzieć, zkąd obaczyć) 
jestto zwracanie oka i umysłu nie na jeden jaki przedmiot, ale na 
wszystko co się około nas dzieje, tak żeby najmniejsza rzecz i naj- 
mniejsza okoliczność nie uszła naszej uwagi. 

Mówi się: dawać ua co baczność, mieć się na baczności, mieć na 
co baczność. Uwagę zwracamy na to, co mamy przed sobą ; baczność 
zaś możemy mieć i na to, co jest daleko od nas, lub co wydarzyć 
się może. 

Baczenie mieć na czas , na miejsce i na osoby. Skar. — Podrosłe dzieci 
aż do siedmiu lat, gdy już zaczynają mieć baczenie. Petrycv. 
Lecz starca głos niech w młodszych winną baczność wzbudzi: 

Bom ja większych przed laty widział od was ludzi. Dmoch. 
ROZMYSŁ (czesk. rozmysł) jestto narada z samym sobą, ua której to, 
co mamy w myśli, lub postanowieniu, bierze się pod krytykę ro- 
zumu ; nim zezwolenie ze strony woli nastąpi. W czćm więc albo po- 
znania ze strony rozumu, albo zezwolenia ze strony woli nie było, 
to bez rozmysłu się stało. Różnica między rozmysłem i namysłem 
jest następująca. Kiedy człowiek myśl swoje zatrzymuje nad jednym 
przedmiotem poty, póki nie utworzy sobie jasnego sądu o rzeczy, 
i na czćmś pewnćm nie stanie, będzie to namysł. Kiedy zaś to, na 
czćm już -stanął, albo co postanowił, bierze jeszcze pod krytykę ro- 
znmn, i wolą swoje na jedne, lub drugą stronę przechyla, będzie 
to rozmysł. 

II. 14 



212 Uważać — U>A^ainy. 



dnić woje Z48higi. Brodów. — Chyba Łe pan uwzględnić raczy szczerą 
wole. Juz. Brodów. — Sprawiedliwe i uzasadnione żądanie uwzględnić. 
Ks. Janisz. — Nauka muzyki^ śpiewu, uwzględniała główne potrzeby ko- 
ścioła. Pleban. 

Rozważać* patrz: zastanawiać się. 

l^\vaxiiy« baczuy. 

UWAŻNY mówi się o tym, który nic 1)62 uwagi nie czyni, a zatem 
który całą swoje myśl i uwagę zwraca jak na to co słyszy, lub widzi ; 
tak na to, co mówi, lub jak postępuje. Nie nazywamy tedy uważnym 
tego, który słuchając jakby pół uchem, o czem inszem myśli; albo 
który mówiąc co, lub czyniąc, puszcza myśl swoje samopas, i o czem 
myśli sam nie wie. Człowiek nieuważny staje się roztargnionym, a 
niekiedy i roztrzepanym. Wyrażenie: zrobić kogo uważnym, 
zamiast zwrócić czyje uwagę na jakiś przedmiot, lub ostrzedz o czemś, 
jest giermanizmem. W dobrej bowiem polszczyznie to wyrażenie zna- 
czyłoby przerobić nieuważnego na uważnego. Błąd ten wytknięty zo- 
stał przez Fryd. Skobla w piśmie: O skażeniu języka polskiego. 

Człowiek uważuy. W. Pot. — Kiedyż się uważnie nauczysz mówić? 

Jabl. — Gdy robiąc co nożem okaleczysz się, lub się stłuczesz, uważnym 

i ostrożnym jesteś na drugi raz. Ks. Popław. — Rażą niekiedy pozornym 

blaskiem mniej uważne oczy, ale zgon wraca je do nikczemności. Dmoch. — 

Kto zawładnął rodziną, ten rządził uważnie, 

Z łagodnością, słodyczą. Pol. 

BACZNY (od błowa baczyć) więcej jak uważny, mówi się o tym, który 
nie tylko na rzecz same, ale na wszystkie towarzyszące jej okoliczności 
uwagę zwraca. Różnica między uważnym i twcznym jest ta: że uwa- 
żny nie odrywa swej myśli od przedmiotu, do którego cała jego 
uwaga jest jakby przykuta. Baczny zaś bierze pod uwagę wiele roz- 
maitych rzeczy, rozpatruje każdą z nich nie tylko pojedynczo, ale 
w stosunku z innemi, najmniejszej okoliczności z oka nie spuści 
i według wyrażenia Skargi, czeka i jedno do drugiego przykłada, 
aż się co pewnego pokaże. Niebacznym zowiemy tego, który albo 
nie ma tej bystrości umysłu, żeby ogarnął wszystko co do rzeczy na- 
leży, allK) z pod którego uwagi uchodzi nie jedna częstokroć bardzo 
ważna okoliczność, tak że nie raz ani się spostrzeże jak jedno weźmie 
za drugie, jak się w czem grubo pomyli, albo nie tak postąpi, jakby 
roztropność, lub przyzwoitość wymagała. 

Baczny człowiek uważa, co łopian, a co pokrzywa. Rej. — Baczny 
człowiek nie to ma czynić, co u drugiego widzi; ale to, co mu przystoi. 
J. Koch. — Nie był tak baczny, żeby siedząc, drugiemu też siedzieć 
kazał. GoRN. — Baczny czeka uważając i jedno do drugiego przykła- 
dając, aż sie co pewnego pokaże. Skar. — Wiedzą dobrzy i tmczni, iż 
bez Pana Boga trwoga, zguba, śmierć. Skar. — Baczny nie rychło wierzy, 



U\vaźny — Użytkować. 213 



ani domysłom swoim dttfa^ do potępienia bliźniego. Skar. — Baczni po- 
ganie samym rozumem przyrodzonym nieśmiertelności dusz naszych doclio- 
dzili. Skar. — Dobrze milczeć, póki czasu do mówienia Pan Bóg i rozum 
baczny nie ukaże. Skar. — (-zem Cesarz sam siebie u bacznych więcej 
czcił, a niżli Arseniusza. Skar. — Gdy wiec ganię zdrożności i zdania 
mniej baczne. Kras. — Nic bacznej jego uwagi nie uszło. Krasz. 

Ui^iadonile, patrz: oznajmić. 

Uwielbienie^ patrz: cześć. 

Uwijać się, patrz: krzątać się. 

Uwiraczac, ubliżać, uchybiać. 

UWŁACZAĆ znaczy ujmować komu jego zalet, zaszczytów, zasług, to 
jest: zmniejszać złośliwym językiem to, co stanowi jego dobrą stronę. 
Najmniejszemu stanowi człowieka nigdy ujmować, ani uwłaczać nie 
przystoi. Rej. — Głodni pochlebcę czci mi uwłaczali. J. Koch. — W myśli 
twojej nie uwłaczaj królowi.... bo i ptacy powietrzni głos twój zanios?|. 
Wuj. Ekkl. — Uwłaczać komu sławy, wiary, nauki. Knap. — Uwłacza 
prawej cnocie, męstwu i zasłudze. Alo. Fełiń. 

UBLIŻAĆ (czes. ubłiżiti urazić) znaczy uczynić co z uszczerbkiem 
czyjej godnodei, albo powagi, nie zupełnie ją uznając, a tern samem 
na niższy sprowadzając ją stopień i niżej stawiać, niż w rzeczy samej 
zaałngnje. 

Nie rozumie JKM. aby miał w tem ubliżyć Majestatu swego pańskiego, 
iż stanu wam równego małżonkę sobie wziął. Sejm 154H. — Abym sic 
nie przeciwił woli WM. ani ubliżył zdaniu i rozsądkowi jego. Gorn. — 
Cnota nikomu nigdy szkody, abo ubliżenia nie czyni. Gorn. — Ubliżać 
komu powagi; czci. Koszucki. 

Co się tycze Legii honorowej krzyża, 

Ze późno przyszedł, nic to sławie nie ubliża. Mick. 

Nie pozwalał, ażeby w jego obecności, cudzej dobrej sławie ubliżano. Hosz. 

UCHYBIĆ, właściwie nie trafić w sam cel. Ztąd przenośnie: przejść 
mimo kogo, niby nie widząc, lub nie zważać na czyje osobę, albo 
godność. 

Nie uchybił minuty. Kras. 

Przynajmniej tom skorzystał, że mi w moim domu 

Nikt nigdy nie zarzuci, bym uchybił komu. Mick. 

Uwzg^iędniac, patrz: uważać. 

Uzacnic^ patrz: uszlachetnić. 

Użalenie^ patrz: litość. 

Użyczy c^ patrz: dać. 

Użyteczny 9 patrz: pożyteczny. 

UiyieKę patrz: pożytek. 

Uzytliowac. patrz: nżywać. 



214 Używać. 

Uźywac, kosztonac, zaśywac, korzystać, użytkować, 
wyzyskiwać. 

UZYWAC, UZYC (czes. używatj) znaczy obracać co na potrzeby życia, 
wygody, przyjemności i w ogólności na jakiekolwiek wiadome cele, 
np. używać pokarmów, sprzętów, pieniędzy, broni; używać czasu, 
władzy, przemocy, używiić rozmaitych środków, używać czego na do- 
bre lub na złe, używać świata, używać kogo za narzędzie. 

Wszystkiego pomiernie z rozmysłem używa. Ruj. — Łakomy tego ciice . . . 
żeby miał co najwięcej, a tego nigdy i sam nie używ^ał, i drugiemu użyi»'ać 
nie dał. J. Koch. — Siła wdów i sirot uliogich rady jego ożywało. J. Kocu. 

Temu bogatego imię będzie służyć. 

Który szczęścia swojego umie dobrze użyć. J. Koch. 

Byt niektóry człowiek bogaty, który używał hojnie na każdy dzień. 
Wuj. — Moc i mądrość Boża umie i złego na dobre używać, W^uj. — 
Pobożny Pan wszystkiego na dobro poddanych swoich, nie na swoje uży- 
wa. Skar. — Żle użyli wolności swej. Skar. — Wina skromnie używał 
i dobrze wodą roztworzonego. Birk. — Żadna rzecz tak dobra nie jest, 
którejby kto żle użyć nie mógł. Knap. — Wszystkich sposobów uży- 
wałem. Zyo. Kras. 
KOSZTOWAĆ właściwie znaczy prót)ować jaki smak czego: ale jako 
synonim słowa używać znaczy doznawać przyjemności, lub nawet 
nieprzyjemności w używaniu czego, np. kosztować słodyczy, szczęścia, 
rozkoszy, goryczy. 

Ja wiem jakiej natenczas kosztowałem rozkoszy. Karp. — Najodleglejsi 
potomkowie chciwi tych samych kosztować słodyczy, które w czytaniu 
Krasicki RGO ich pradziadowie czerpali, uczyć się będą ich mowy. Dmoch. 
ZAŻYWAĆ mówi się o używaniu albo kiedy niekiedy, albo tylko cząst- 
kami i stosuje się mianowicie do rzeczy materyalnych , np. zażywać 
tabaki, lekarstwa. 

Chciałoby ciało rozkoszy zażywać, dojeść, dopić, dospać. Wuj. — Nie 
dziw, iż nędzy zażyjem. Skar. — Prawdy a żartów jako soli zażywać, 
bo przesolisz. Fred. — Zażywaj dóbr doczesnych pod miarą. Nar. — 
Zażyj śmiertelnej tabaki. Rajm. Korsak. 

9 

KORZYSTAĆ znaczy obracać co na swoje korzyść, wyciągać z czego 
dla siebie jakiś pożytek niateryalny, lub moralny ; nie opuszczać czasu 
i okoliczności, które się nam mogą na co przydać, np. korzystać 
z czasu, z nauk, z okoliczności, z cudzego dołira, z cudzego doświad- 
czenia i t. p. 

Na to księgi są pisane, żeby z nich umysł koraystał. Kras. — Z pracy 
ojców szczęśliwe korzystają syny. Kras. — Ten dobry gospodarz, który 
z każdej rzeczy korzystać umie. Kras. — Korzystajcie z tej pięknej 
chwili życia waszego. Jan Śni ad. — Jeślim tyle na jego nie skorzystał 
dworze. Mick. 



Używać — NA^ada. 215 



UŻYTKOWAĆ, ZUŻYTKOWAĆ znaczy obracać co na swój użytek, 
albo też zrobić użytek z tego, co mogło się zmarnować, Inb nawet 
nie zwrócić na siebie uwagi. 

WYZYSKIWAĆ wyraz XIX wieku, Lindemu jeszcze nieznany, jest tłu- 
maczeniem franenzkiego eksploatować i znaczy wyciągać z czego 
wszelkie możliwe korzyści. 



W. 

Hrabie, uęele. 

WABIĆ (ros. naÓHTb, czes. wabitj) znaczy udawać głos zwierząt lub pta- 
ków, żeby się tym głosem oszukane zbiegały, lub zlatywały. Ztąd 
przenośnie przyciągać kogo pewnemi znakami, lub ponętami. 

Dziś musi tydzień myśleć, nim do siebie przyjacioły zwabi. Rej. — 
Prostych ludzi najprędzej przywabisz hojnością. J. Koch. — Jeden grzech 
drugi wabi. Skar. — Nasz Jagiełło swoje Litwę do chrztu przywodził, 
a upominki do wiary wabił. Skar. — Oto cię sam wabi swemi żrenicz- 
kami. Groch. — Niewola żelazna wygania; wabi złota wolność. Birk. — 
Czart podobniusieńki do ptasznika, co przepiórki wabi. Birk. — Złe jabłko 
niedostałe, chociaż wabi oczy. Kochów. — Wabił ptasznik tak dobrze, iż 
zwodził zwierzęta. Kras. — Nie każde ptastwo wabi się na głos. Kluk. — 
Wiosna wabiła na wdzięczne łąki. T. Zan. — Posag wabił i uroda. 
MiCK. — Szatan mnie tam wabił. Mick. — Ptaka ziarnem wabią, nie 

strzałą. Krasz. 

* 

NĘCIĆ znaczy widokiem czegoś, lub nadzieją rozkoszy obndzać w kim 
silny pociąg ku temu, do czego zmysły, lub serce prawie rwać się 
zdają. Kto wabi, ten używa głosu, albo znaków zewnętrznych; nęcić 
można samym widokiem, a nawet nadzieją. Nęcić więcej stosuje się 
do ludzi, w^abić więcej do ptaków i zwierząt. Nęcić więcej do ponęt 
moralnych, wabić więcej do materyalnych, chociaż nie wyłącznie. 

Synu mój, jeśliby cię nęcili grzesznicy, nie przyzwalaj im. Wuj. — 
Czego trudniej dostąpił!^, to nas bardziej nęci. W. Pot. — Chęć zysków 
pewnych, do pochlebstwa nęci. Kras. 

CodzieA inne nadzieje, codzień inne chęci. 

Dziś się jedno podoba, jutro drugie nęci. J. Szymanów. 

Jeszcze świeżością barwy znęci oczy. Mick. — To jedno puste miejsce 
nęci go i mami. Mick. — Już wy mnie nie znęcicie, Hespcryjskie gaje. Brodź. 

l¥ada, przywara^ niedostatek^ niedoskoiialroiir. 

To, co w najlepszej nawet rzeczy może się znaleźć do zarzucenia, 
a czego albo nie dostrzegła, alt>o się ustrzedz nie potrafiła słabość 
natury ludzkiej. 



216 Wada. 

WADA (czes. wada) daje wyobrażenie przeciwne zalecie i oznacza to, 
w czćm widać jakąś niedoskonałość osoby, lub rzeczy; a zatem co 
jej wadzi, czyli przeszkadza być tak dobrą, jakby być mogła.. Wady 
mogą być mniejsze, lub większe, ale w żadnym razie źródłem ich 
nie jest zła wola. Można je wytykać, można się ich wystrzegać, mo- 
żna się z nich poprawić: ale rzadko można znaleźć co tak doskona- 
łego, żeby żadnej wady nie miało. Zająkliwość np. gadatliwość, tchó- 
rzostwo, rozwlekłość w mowie, są to wady, których ani występkami, 
ani grzechami nazwać nie można: a jednak one nikomu zalety nie 
przynoszą. 

Mówi się : wada organiczna, wada serca, wady ludzkie, wady stylu. 

To moja największa wada. 

Ze tańcuję bardzo rada. J. Koch. 

Umieją swe wady ocukrować słowy. Zawicki r. 1587. — Przez nie- 
sposobną wymowę i przyrodzoną wadę języka, potrzebował biskup na- 
miestnika. Skar. 

Kto nie zna swej żadnej wady. 

Niech się powadzi z sąaiady. Knap. 

Jedna mała wada piękną rzecz oszpeci. Knap. — Kto kogo miłuje, 
wad jego nie czuje. Knap. — Przyrodzone cudze wady, kto mądry znosi 
bez zwady. Knap. — Lepszy stary sługa z dziesięcią wad znajomych, 
niż nowy z jedną tajemną. Knap. — Nie mnie na cudze wady być bo- 
cianem. Ząbł. — Każdy ma swoje wady. Zabł. — Nie masz nic pod 
niebem tak doskonałego, coby w sobie jakowej nie miało wady. Nar. — 
Nigdy się zupełnie z lej wady otrząsnąć nie mógł. Dmoch. — Ale miał 
wadę, bo któż jest bez wady? Mick. 
PRZYWARA (od przywrzeć t. j. przy gotowaniu przylgnąć do garnka) 
tćm się różni od wady, że wada może być fizyczna i moralna ; a przy- 
wara tylko moralna. Jedna i druga oznacza, że co nie jest zupełnie 
dobre i doskonałe : ale wada stanowi jakiś istotny niedostatek ; a przy- 
wara jakiś niepotrzebny przydatek i niby brodawkę moralną. Wada 
odnosi się do osób i do rzeczy, a przywara tylko do osób. Zresztą 
przywarami mniejsze wady nazywane bywają. Krasicki w satyrze 
do króla wytyka mu przywary, nie zaś wady. 

Choćby tam i insza jaka poczciwemu człowiekowi na umyśle jego przy- 
wrzała przywara, tedy tym szlachetnym płaszczem z sławnej prawdy uro- 
bionym, snadnie zawżdy może być pokryta. Rej. — Co w prywatnym 
człowieku małą w oczacłi ludzi jest przywarą, to w królach wielką w^adą. 
GoRN. — Bez przywary nikt nie jest. Gorn. — Naszą przywarą jest, iż 
początki zawżdy żywe i dzielne; im zaś dłuższa trwałość, tćm większe 
osłabienie. Kras. — Każdy wiek ma gorycze, ma swoje przywary. Kras. — 

I śmiech niekiedy może być nauką, 

Kiedy się z przywar, nie z osób natrząsa. Kras. 



\A^acla — \A/^aga. 217 



To już trzy, com ci w oczy wyrzucił przywary. Kras. — Duma mo- 
żniejszych i uciemiężenie gminu przez nich, była od wieków fatalną narodu 
naszego przywarą. Nar. — Miłość własna wzrok nam tępi, swoicłi przy- 
war nie dostrzegamy. Pilch. — Przywary pospolicie jeden zaprowadza, 
wraz naóladigą inni, i jedni drugim jakby z rąk do rąk podają. Pilch. — 
Więcej gadać, niż czynić, a w zapale zapominać rozsądku, były to ledwie 
nie zawsze nasze narodowe przywary, z których się nie możemy popra- 
wić. Jam Śniad. 

NIEDOSTATEK, jako synonim wady, mówi się o tćm, czego jeszcze 
pod jakimd względem brakuje, ażeby rzecz była zapełnię dobra i nic 
do zarzucenia nie miała. Różni się tóm od wady, że wada bywa po- 
spolicie stałą i jakby nałogową, a niedostatek może być przypadko- 
wym i do poprawienia łatwym. 

Jeśli też jaki przyrodzony a nieszkodliwy niedostatek w przyjaciela 
obaczy, aby go cierpiał radniej, niżliby miał się z nim gryźć lada o co. 
GoRM. — Każdy ma wiele niedostatków. Wuj- — Jako ludzie, swoje też 
niedostatki mają. Skar. — Mądry, który sam na się, i na swoje niedo- 
statki oko ma. Skar. 

NIEDOSKONAŁOŚĆ oznacza, że co przez słabość natury ludzkiej nie 
dochodzi do takiego stopnia doskonałości, żeby się do niego jakiś 
mimowolny błąd, lub uchybienie nie wkradło. 

Odpuszczajcie sobie prsewinienia , i jeden drugiego niedostatki i niedo- 
skonałości pokrywaj. Skar. — Umiał niedoskonałościom ludzkim ugadzać. 
Skar. — I święci ludzie mają swoje niedoskonałości. Skar. — Do pokory 
przywodzić nas mają grzechy nasze, niedoskonałości nasze, natura ska- 
żona. Skar. — Jeśli go jeszcze jaka niedoskonałość, na drodze zatrzymała, 
proszę was wszystkich . . . abyście pokornem sercem do Zbawiciela naszego 
za nim westchnęli. Starowol. — Dzieła człowiecze mają sprawcy swojego 
piętno, niedoskonałość. Kras. — Proszę, abyście niedoskonałości nasze, bez 
których nie jesteśmy, łaskawie darowali. Kląo. 

H^ag^a, szala. 

WAGA (słów. Bara, Glagoł. Cios. XI wieku, czes. waha) oznacza już 
to przyrząd pokazujący ile co waży, np. łótów, fantów, pudów i t. p. już 
pewną ilość ciężaru. Przenośnie bierze się za szacunek, znaczenie, cenę. 
Mówi się: przedawać co na wagę, porównanie wag i miar, waga 
miejska. Przenośnie : rzecz, lub interes wielkiej wagi. Kupować co na 
wagę złota, znaczy bardzo drogo. 

Wagi będziesz mieć sprawiedliwe. Bibl. Zofii. — Który uczynił wiatrom 
wagę i wody zawiesił pod miarą. Wuj. — Kto zważył na wadze góry? 
i pagórki na szalach? Wuj. — Był u wszystkich w wielkiej wadze. 
Skar. — Rzeczy mniejszej wagi. Kras. 

SZALA (niem. die Schale) ściśle biorąc oznacza jedne stronę wagi, na 
której się ciężar kładzie. Zwykle jednak szalą a częściej szalkami 



218 W&geL — Wał. 



zowie się waga do ważenia niniejszych ciężarów. Bierze się i w zna- 
czenia moralnem, np. szala sprawiedliwości; szala zwycięstwa, prze- 
chylić szalę, położyć na szali. 

Gór wysokoóć miał na szali zważyć. Wuj. — Gdy pieniądze oddają 
wielkie, nie liczą zosobna każdego grosza, ale na szalę je kładą. Birk. ~ 
Szale pokażą, co rzeczy ważą. Knap. 

Kiedy jedna pół świata na drugą sie wali, 
Ta przeważy, do której miecz przydamy szali. Tkcb. 
Roztropną zdania nasze szalą trzeba mierzyć. Kras. — Wszystko na- 
leży nam brać na szalę rozumu. Pilch. 

Jak na szalach żebyśmy nasz ciężar poznali, 
Musim kogoś posadzić na przeciwnej szali. Mick. 
l¥ahacf się, pati*z: chwiać się, patrz: wątpić. 
W^alecznoficf, patrz: męstwo. 
li^alecziiy, patrz: mężny. 
W^alic się, patrz: padać. 
W^alka, patrz: wojna. 
Walii 9^9 patrz: główny. 
li^a'1', patrz: fala. 
Walr« okopy, szauco. 

WAŁ (łacin, ralłumy ros. Bajii>) jest dłagi i znacznie wznoszący się na- 
syp ziemny, który all>o otacza zamek lub miasto, albo też w jednym 
kierunliu się ciągnie, np. wały zamku, w^ały miejskie, wał Trajana, 
wał Żmijowy, sypać wały. 

I przyjdzie król północny i usypie wat i weźmie miasta bardzo obronne. 
Wuj. — Żadne nie są mocniejsze mury i wały u miasta, jako zgoda, 
jedność i miłość sąsiedzka jednego ku drugiemu. Skar. — Nie wały ludzi, 
ale ludzie wałów bronić powinni. Fred. — Na wałach dzikie porośnie 
ziele. MicK. 
OKOPY oznaczają wały i fossy, któremi się dla obrony okopuje obóz, 
wojsko, albo twierdza, np. okopy szwedzkie, bronić się z okopów, 
okopy Św. Trójcy nie daleko Kamieńca. 
Wsparci nadzieją wodzowie i hasze, 
Wiedli swe tłumy na okopy nasze. Kras. 

Hufce najlepiej szykuje, sypie najlepiej okopy. Mick. — Straże pilnują 
okopów. Mick 
SZANIEC (nieni. die SchantzeJ oznacza rów mający przed sobą wał 
z darni, pod zasłoną którego, ol)Iężeni bronią się, a oblegający pod- 
suwają się pod mury. 

Kiedy trąby ogromne zabrzmią, a pod mury. 
Nieprzyjacielskie staną szańce. J. Koch. 

Obtoczyli szańcami miasto. Wuj. — Szańców nie rzucono, jak po stole 
Turczyn poszedł do nich. Birk* — Obóz szańcami okopać. Leszcz. 



Wałęsaó się — Waryacya. 210 



Oczy utkwiwszy w nieprzyjaciół szaniec, 

Nabija strzelbę i liczy różaniec* Mick. 

Długo na szturm i szaniec poglądał w milczeniu. Mick. 

Wal-ęsae się* patrz: błąkać się. 

li^arehlak, patrz: dzik. 

W^arehoK patrz: kłótnia. 

Warg^a, patrz: gęba, 

Warkoe%, patrz: włos. 

Wart, patrz: godny. 

l¥art iia rzece, patrz: nurt. 

IWarta, patrz: straż. 

Wartki* patrz: prędki. 

Wartość, patrz: cena. 

Wartować*, patrz: szukać. 

l¥aryaeya, obl:«ikaiile, pomieszanie, mani ja, sza- 
ieiisiwo. 

Choroba umysłowa. 

WARYACYA, wyraz łaciński, używany tylko w mowie potocznej, ozna- 
cza jużto utratę rozumu, już wszelkie zboczenia, lub zwichnienia władz 
umysłowych. *) 
Mówi się: dom waryatów, szpital waryatów. 

Nie wiele miał rozumu, a i to co mu zostało, wkrótce przez waryacya 
utracił. Nakusz. 

OBŁĄKANIE w pospolitóm użyciu jest to samo co waryacya; pewny 
jednak między niemi odcień upatrzyć można. 1. Obłąkanie jest wy- 
razem czysto polskim, a waryacya łacińskim. 2. Obłąkanie jest wy- 
razem delikatniejszym. Nakouiec obłąkanie może ł)yć nie zupełne, 
przelotne, które nieznacznie tylko rozum człowieka nadwerężyło, i ta- 
kiego waryacya nie nazywamy. Ściśle tedy biorąc obłąkanie jestto 
choćby nie zupełne i nie ciągłe skrzywienie, albo splątanie w dzie- 
dzinie uczucia, pojmowania i woli. Może być jego Imrdzo wiele od- 
cieni, bo nieraz się zdarza, że człowiekowi rozumnemu, albo uczc* 
nemu wlezie coś takiego do głowy, co ze zdrowym n.awet rozsądkiem 
pogodzić trudno. 

Wstaje w dzikiem obłąkaniu i woła. Zyg. I^ras. — Dla ogółu te błędne 
myśli i urojenia wyłącznie tylko stanowią obłąkanie. Rothe. Psycliopato- 
logla 1879. — I^inel nie tylko wprowadził inne pojęcia o obłąkaniu, lecz 
co ważniejsza domagał się opieki prawa nad temi nieszczęśliwemi. Rotub. — 
Błędne myśli i urojenia stanowią właściwie obłąkanie w dziedzinie rozu- 



*) Określenia tu podane uwzględniają tylko mowę potoczną, nie za- 
puszczając się w ściślejsze oznaczenia naukowe. 



220 NVapyacya — Wątpić. 



mowej. RoTHE. — Ogół nasz częstokroć nawet i o&wiecony, tego tylko 
uważa za obłąkanego, który mówi od rzeezy, czyli bredzi. Rotiie. 

POMIESZANIE zmysłów, a właściwiej pomieszanie omysła oznacza nie 
cząstkowe, nie przelotne, ale zupełne obłąkanie, to jest: że trzy te 
sfery, uczucia, pojmowania i woli, tak są pogwatwane, iż człowiek 
albo całkiem użycie rozumu traci, all>o mu się w głowie wszystko 
do góry przewraca. 

Rozumiem tu owych szalonych, którzy cierpią niejakieś pomieszanie na 
rozumie. Pilch. 

MANIJA (grec. ftnrm) z greckiego szaleństwo, bierze się zwykle za 
rozstrój umysłowy, w którym w skutek zbytniego podniecenia i roz- 
drażnienia nerwowego, pali się, jak mówią w głowie, choć bez go- 
rączki ; roją się jak w mrowisku najbiedniejsze wyobrażenia, a jedno 
drugiego się nie trzyma. Albo też skutkiem odrętwiałońci i stępienia 
władz umysłowych, człowiek chwyta się jakiegoś błędnego wyobra- 
żenia, które jego umysł albo całkiem zaślepia, alłK) wykrzywia. Jako 
odcień manii uważać się też zwykły pewne szczególne i wyłączne 
upodobania jak np. bibliomanija, melomanija, wierszomanija. 

Przypomnij sobie i onę dziwną maniją Saulowę, jak się nie wprzód 
ukołysał, aż wdzięczną arfę usłyszał. Wespaz. Kochów. 

SZALEŃSTWO (czes. śalenstri) oznacza pomieszanie gwałtowne, w którem 
człowiek zupełnie pozbawiony przytomności, jakby we wściekłość wpada, 
i ł)ezwiednie jak ślepy się rzuca. Ztąd też i zapęd bezrozumny również 
szaleństwem zowicmy. Tak mówi się: gniew jest krótkióm szaleństwem. 
Nie trzeba mi na szaleństwo ich dowodów wielo. J. Koch. — Nie znam 
w mćm szaleństwie miary. J. Koch. — Upatrzywszy czas szaleństwu 
swemu pogodny .... odpowiedział. Wuj. — Zdrój żywota nauka tego, kto 
ją ma, a nauka głupich szaleństwo. Wuj. — Wielkie głupstwo a prawie 
szaleństwo, dla trochy rozkoszy, jak ziarna piasku, ginąć. Skar. — Zmy- 
ślił szaleństwo i golić głowę począł. Skail — Do tego szaleństwa przy- 
szedł, iż syna swego spalił czartom na ofiarę. Skar. — I któreż może 
być szaleństwo większe, jako chcieć być szalonym dla tego, że drugi 
szaleje? Birk. — Tai^ć się na mocnego słabemu, szaleństwem jest. 
Kras. — Bili mnie mówiąc, żem w szaleństwie dzikićm. Odyniec. — 
Każdy czyn dokonany w szaleństwie jest bezwiedny, a zatem i poczyta- 
nym być nie może. Rothe. 

Uwarzy wo. patrz: ogrodowina. 

lVasiii« patrz: gniew. 

l^ąt^ję patrz: słaby. 

lVątplc« powątpiewać t zwątpić* wahać się, niedo- 
wierzać* 

Ogólne wyobrażenie, które temi wyrazami malujemy, jest stan umy- 
słu zostającego w niepewności. 



Wątpić — Wątpliwy. 221 



WĄTPIĆ znaczy trzymać umysł w rozdwojeniu między tak i nie- 
między pewnością i niepewnością; zadając sobie w myśli pytanie, 
czy to co za prawdę uchodzi, jest nią w rzeczy samej ? a zatem wie- 
rzyć i nie wierzyć. 

POWĄTPIEWAĆ różni się od słowa wątpić tylko formą, i tym deli- 
katnym odcieniem, ie oznacza nie ciągłą, ale kiedy niekiedy rodzącą 
się w umyśle niepewność. 

ZWĄTPIĆ znaczy stracić zupełnie nadzieję, alt)o upaść na ducłiu i ręce 
opuścić. 

Nie wątpię, iże Bóg prośby a łzy me przed swe oblicze przypuścił. 
Bibl. Zof. (pisow. dzisiejsza). — Juili mamy do koAca o sobie zwątpić? 
czy jest jeszcze jaka nadziąja? J. Koch. — Kto wątpi, podobny jest wału 
morskiemu, którego wiatr wzrusza, i tam i sam nosi. Wuj. — Cokolwiek 
kto czyni przeciw własnemu sumieniu, albo nie wiedząc pewnie, albo 
wątpiąc, jeśli się to czynić godzi, albo nie, to mu już grzechem jest. 
Wuj. — Któż tedy jeszcze l>ędzie wątpił o tej prawdzie? Wi'j. — Gdy 
o naszćm zdrowiu lekarze zwątpią. Skar. — Jam jest poseł od Boga : nie 
swoje, ale Bożeć głowo i Ewangelią przynoszę, a ty wątpisz. Skar. — 
Siebie samego i wszystko co miał, jemu nie wątpił oddać. Birk. — Kto 
wątpiąc prosi, ten odmawiać uczy. W. Pot. 
A gdy ktoś zaczął o tern powątpiewać. 
Chciał się do szabli porywać. Niemc. 

WAHAĆ SIĘ (czes. wahati se), znaczy przechylać się w myśli to na 
jedne, to na drugą stronę, nie mogąc się zdecydować po której stro- 
nie pozostać. Kto nie wie z pewnością czy tak jest, czy inaczej, ten 
wątpi. Kto stojąc jakby nu rozstajnych drogach, nie wie, czy wziąć 
się w prawo, czy w lewo, ten waha się. Wątpimy, gdy nie jesteśmy 
pewni: co myśleć? wahamy się, gdy nie jesteśmy pewni: jak postąpić? 
Ludzi młodych myśli dziwnie się wahają. J. Koch. — Niepowściągliwi 
grzeszą wahając się, a w ich ciele rozum z chciwością walczy. Gorn. — 
Wahają się w zdaniach swoich. Karn. — Nowi oni chrześcianie wahać 
się i chwiać w wierze i nauce Piotra św. poczęli. Skar. — Gdy się długo 
waha. W. Pot. — Wahał się między bojażnią i nadzieją. Ustawa K. 
Za wdzięczność ziomków i za hymn tak miły, 
Któżby z nas, bracia, wahał się był zginąć. Boh. Zał. 
Kto się waha, ten urodził się do słów, nie do czynów. Zro. Krasiń. 

NIEDOWIERZAĆ, znaczy nie zupełnie wierzyć czy słowu czyjemu, czy 
uczciwości, czy zdolnościom i siłom. A zatem Mrierzyć i nie wierzyć, 
a tem samem mieć pod tym względem wątpliwość jakąś w umyśle. 
Można nie dowierzać nie tylko komu innemu, ale nawet samemu sobie. 

Wątpliwy, niepewny, cliwlejny, zawodny. 

WĄTPLIWY mówi się o tćm, o czćm można wątpić, czyli co umysł 
nasz trzyma w zawieszeniu ; że chociaż czemu stanowczo nie przeczy, 



222 \Vątpliwy. 



ale i nie twierdzi; chociaż stanowczo nie odmawia wiary, ale i nie 
zupełnie wierzy: a nawet się więcej ku przeczeniu i nie wierzeniu 
przechyla. Wątpliwy stosuje się zwykle do rzeczy, rzadko do osób. 
Wątpliwćm tedy jest to, o czćm wątpią, nie zaś ten, kto w-ątpi, np. 
wątpliwa bitwa, wątpliwy skutek, wątpliwe wiadomości. 

Doszedłem czasem wątpliwych imion książęcych, aczkolwiek mi to z wiel- 
ką pracą przyszło. Stryjk. — Dochodzim prawdy jako możem, a wątpli- 
we rzeczy mamy za wątpliwe, a nie lada jako wierzym. Skar. — Którzy 
sprawy nie tylko wątpliwe, ale i szczerze dobre ganić umieją, a swoich 
poprawować nie chcą. Skar. — Duch św. prawdę im w onej wątpliwej 
sprawie ukazał. Skar. — Ludzie za najpewniejszy dowód rzeczy wątpli- 
wej mają zmysły te nasze: oczy, uszy i t. p. Skar. -~ Do nich się o radę 
w rzeczach wątpliwych uciekają. Bazyl. — Wątpliwa bitwa. Waro. — 
Gdy się co trafi wątpliwego, czyń co jest bezpieczniejszego. Knap. — 
Edyp wątpliwe gadki rozwiązuje. Baroz. 

NIEPEWNY, jako przeczenie pewnego, mówi się o tóm, co może być, 
albo nie być, co może być takiem albo innćm; na co niema do- 
statecznych dow^odów i o czćm zupełnego przekonania mieć nie można. 
Jak w wątpliwości tak w niepewności umysł się waha. Lecz w wą- 
pliwości widzi dwie strony, a sam nie wie, czy na jedne czy na drugą 
ma się przechylić; w niepewności zaś patrzy tylko na jedne rzecz 
i nie wie, czy ona jest pewną. 

Mówi się: niepewny życia i śmierci (nie zaś wątpliwy), puszczać 
się na niepewne (nie zaś na wątpliwe), iść krokiem niepewnym (nie 
zaś wątpliwym), niepewność jutra (nie zaś wątpliwość). 

Pewne za niepewne stracić, nie bardzo to rozum jest. Rrj. — Lepiej ci iż 
swój zamek masz, niżlibyś się potem niepewną nadzieją cieszyć miał. Re;j. — 
Brzegu nie widać, przewodnik niepewny. J. Kocu. -- Przyszłe rzeczy nie- 
pewne są : l)ędą, albo nie będą. Gorn. — Często się trafia, iż ci się zda kto 
być złym; abo co takiego niepewnego kto o nim mówi, i do uclia twego 
niesie. Skar. — Z małych przyczyn, z podejrzenia niepewnego złe serce ku 
drugiemu biorą. Skar. — Jutro niepewne. Knap. — Przyszłe rzeczy niepewne. 
Knap. — Szkolne gospodarstwo, a z ksiąg hetmaAstwo, oboje niepewne. 
Knap. — Lepsza trochę pewnego, niż wiele niepewnego. Knap. — W gło- 
wie rozbierając los wojny niepewny. Kochów. — Niepewny doktor, pewny 
zabójca. W. Pot. — Dla niepewnych rzeczy, pewnych opuszczać nie na- 
leży. Kras. — Dzisiaj jest naszćm, jutro niepewne. Kras. 

CHWIEJNY wyraz XIX wieku, Lindemu jeszcze nie znany, ale już 
utarty, mówi się o tćm, co nie mając mocnej podstawy za lada wia- 
trem zachwiać się może. Ztąd pod względem moralnym stosuje się 
do tego, który chwiejąc się jak trzcina, nie tylko nie jest pewny 
swojego zdania, ale zmienić je gotów za każdym wiatru powiewem. 

ZAWODNY znaczy niepewny pod względem rzetelności, to jest: który 



Wątpliwy — Ważny. 223 



zawodzi nadzieje, który nie dotrzyniaje słowa i chybia naznaczonego 
terminu, a przez to robi zawód, up. zawodny rzemieślnik, który przy- 
rzekłszy zrobić co za tydzień, zrobi to ledwie za miesiąc. 

Napisy na barometrach o deszczu, pogodzie i t. p. są częstokroć za- 
wodne. Jan Śniad. 

li^ąwóz. parów. Jar. 

WĄWÓZ (czes. uwoz) jest wązkie i kręte przejście między wznoszą- 
cemi się z dwóch stron górami albo skalami. 

Wąwozy kręte. Zimor. — W lesie, w wąwozie, w nocy burza na- 
padła. Kras. 

Wstań niewolniku podły, wstań na chwilę , 

Powiedz: ten wąwóz czy nie Termopile? Mick. 

Gdzie wąwóz Samo skałami się jeży. An. Gor. 
PARÓW (od rów) oznacza wielki rozdoł wodą wyryty, jakby rów olbrzy- 
mich rozmiarów, coraz głęb.szy i coraz szerszy, na dnie którego zwy- 
kle woda się sączy. 

Zaciekłszy w gęste parowy głęboko, 

Gonią na oko. Kochów. 

Wezbrane potoki. 

Wśród równin nie raz parów przerwały głęboki. Kigiń. 

Jakbym w Alpejskim upadłszy parowie spoczywał. Jul. Słów. 
JAR (z turec. urwisko) wyraz ukraiński, oznacza znaczną dolinę, jakby 
wyrwaną, wśród lasów, albo na stepie, mający częstokroć właściwe 
nazwisko, np. jar Honczarychy. 

W kałużach glejowatych i w jarach głębokich gręznął. Birk. — Ka- 
niów po górach, jarach rozpostarty. Goszcz. 
Wiązki, patrz: ciasny. 
IMfąi^ patrz: gad. 

Wainy. doniosły* ii|i4rywowy. 

WAŻNY (ros. Ba^Huft, czes. vażnj^) właściwie ważący nie mniej jak 
ważyć powinien, np. dukat ważny. Ztąd mówi się o tóm, co jest rze- 
czą wielkiej wagi, co nie utraciło nic ze swoich praw lub swego zna- 
czenia, na czem wreszcie wiele czy jednostce, czy społeczeństwu za- 
leży, np. ważny dokument, ważny interes, ważny list, ważna wiado- 
mość, ważny w dziejach wypadek, ważna przyczyna, ważne dzieło. 

Mieli po sobie wywody wielkie i ważne, jako się onym zdało ; ale jako 
sama rzecz okazuje, nie bardzo potężne. J. Kocu. 

Tom ja pisał na siostry miłej swej żądanie, 

Które u mnie tak ważne, jako rozkazanie. J. Koch. 

Ku czemu droga tobie, Królu, tern łatwiejsza. 

Im rzecz, którą podajesz, sama jest ważniejsza. J. Koch. 

Te rzeczy, nie mogę inaczej rzec, jedno Iż są wielkie, a ważne. Gorn. — 
Azaż dusza nie jest ważniejsza, niż pokarm? Wuj. — Rzecz to jest wielce 



222 >A^ątpliwy. 



ale i nie twierdzi; chociaż stanowczo nie odmawia wiary, ale i nie 
zupełnie wierzy: a nawet się więcej ku przeczeniu i nie wierzeniu 
przechyla. Wątpliwy stosuje się zwykle do rzeczy, rzadko do osóh. 
Wątpliwym tedy jest to, o czt^in wątpią, nie zaś ten, kto wątpi, np. 
wątpliwa bitwa, wątpliwy skutek, wątpliwe wiadomości. 

Doszedłem czasem wątpliwych imion książęcych, aczkolwiek mi to z wiel- 
ką pracą przyszło. Stryjk. — Dochodzim prawdy jako możem, a wątpli- 
we rzeczy mflmy za wątpliwe, a nie luda jako wierzy m. Skar. — Którzy 
sprawy nie tylko wątpliwe, ale i szczerze dobre ganić umieją, a swoich 
poprawować nie chcą. Skar. - - Duch św. prawdę im w onej wątpliwej 
sprawie ukazał. Skar. — Ludzie za najpewniejszy dowód i*zeczy wątpli- 
wej mają zmysły te nasze: oczy, uszy i t. p. Skar. - - Do nich się o radę 
w rzeczach wątpliwych uciekają. Bazyl. — Wątpliwa bitwa. Warg. — 
Gdy się co trafi wątpliwego, czyń co jest bezpieczniejszego. Knap. — 
Edyp wątpliwe gadki rozwiązuje. Bardz. 

NIEPEWNY, jako przeczenie pewnego, mówi się o tćni, co może być, 
albo nie być, co może być takiem albo innóm; na co niema do- 
statecznych dowodów i o czćm zupełnego przekonania mieć nie można. 
Jak w wątpliwości tak w niepewności umysł się waha. Lecz w wą- 
pliwości widzi dwie strony, a sam nie wie, czy na jedne czy na drugą 
ma się przechylić; w niepewności zaś patrzy tylko na jedne rzecz 
i nie wie, czy ona jest pewną. 

Mówi się: nie|)ewny życia i śmierci (nie zaś wątpliwy), puszczać 
się na niepewne (nie zaś na wątpliwe), iść krokiem niepewnym (nie 
zaś wątpliwym), niepewność jutra (nie zaś wątpliwość). 

Pewne za niepewne stracić, nie bardzo to rozum jest. Rrj. — Lepiej ci iż 
swój zamek masz, niżlibyś się potem niepewną nadzieją cieszyć miał. Rbj. — 
Brzegu nie widać, przewodnik niepe^Tiy. J. Kooii. -- Przyszłe rzeczy nie- 
pewne są: ł>edą, albo nie będą. Gorn. — Często się trafia, iż ci się zda kto 
być złym; abo co takiego niepewnego kto o nim mówi, i do ncłia twego 
niesie. Skar. — Z małych przyczyn, z podejrzenia niepewnego złe serce ku 
drugiemu biorą. Skar. — Jutro niepewne. Knap. — Przyszłe rzeczy niepewne. 
Knap. — Szkolne gospodarstwo, a z ksiąg hetmaAstwo, oboje niepewne. 
Knap. — Lepsza trochę pewnego, niż wiele niepewnego. Knap. — W gło- 
wie rozbierając los wojny niepewny. Kochów. — Niepewny doktor, pewny 
zabójca. W. Pot. — Dla niepewnych rzeczy, pewnych opuszczać nie na- 
leży. Kras. — Dzisiaj jest naszćm, jutro niepewne. Kras. 

CHWIEJNY wyraz XIX wieku, Lindkmu jeszcze nie znany, ale już 
utarty, mówi się o tćm, co nie mając mocnej podstawy za lada wia- 
trem zachwiać się może. Ztąd pod względem moralnym stosuje się 
do tego, który chwiejąc się jaik trzcina, nie tylko nie jest pewny 
swojego zdania, ale zmienić je gotów za każdym wiatru powiewem. 

ZAWODNY znaczy niepewny pod względem rzetelności, to jest: kt^iry 



Wątpliwy — Ważny. 223 



zawodzi nadzieje, który nie dotrzymuje słowa i chybia naznaczonego 
terminu, a przez to robi zawód, np. zawodny rzemieślnik, który przy- 
rzekłszy zrobić co za tydzień, zrobi to ledwie za miesiąc. 

Napisy na barometrach o deszczn, pogodzie i t. p. są częstokroć za- 
wodne. Jan Sniad. 
li^ąwóz« parów« Jar. 

WĄWÓZ (czes. nwoz) jest wązkie i kręte przejście między wznoszą- 
eemi się z dwóch stron górami albo sluiłami. 

Wąwozy kręte. Zimor. — W lesie, w wąwozie, w nocy bnrza na- 
padła. Kras. 

Wstań niewolniku podły, wstań na chwilę, 

Powiedz: ten wąwóz czy nie Termopile? Mick. 

Gdzie wąwóz Samo skałami się jeży. An. Oor. 
PARÓW (od rów) oznacza wielki rozdoł wodą wyryty, jakby rów olbrzy- 
mich rozmiarów, coraz głębszy i coraz szerszy, na dnie którego zwy- 
kle woda się sączy. 

Zaciekłszy w gęste parowy głęboko, 

Gonią na oko. Kochów. 

Wezbrane potoki, 

Wśród równin nie raz parów przerwały głęboki. KiciŃ. 

Jakbym w Alpejsł^im upadłszy parowie spoczywał. Jul. Słow. 
JAR (z turec. urwisko) wyraz ukraiński, oznacza znaczną dolinę, jakby 
wyrwaną, wśród lasów, sAho na stepie, mający częstokroć właściwe 
nazwisko, np. jar Honczarychy. 

W kałużach glejowatych i w jarach głębokich gręsnąL Bihk. — Ka- 
niów po górach, jarach rozpostarty. Goszcz. 
Wiązki, patrz: ciasny. 
lXfąię patrz: gad. 

lVaxny« doiilosl-y, ii|i4rywowy* 

WAŻNY (ros. Ba^nuii, czes. yażn^) właściwie ważący nie mniej jak 
ważyć powinien, np. dukat ważny. Ztąd mówi się o tóm, co jest rze- 
czą wielkiej wagi, co nie utraciło nic ze swoich praw lub swego zna- 
czenia, na czem wreszcie wiele czy jednostce, czy społeczeństwu za- 
leży, np. ważny dokument, ważny interes, ważny list, ważna wiado- 
mość, ważny w dziejach wypadek, ważna przyczyna, ważne dzieło. 

Mieli po soIhc wywody wielkie i ważne, jako się onym zdało ; ale jako 
sama rzecz okazuje, nie bardzo potężne. J. Koch. 

Tom ja pisał na siostry miłąj swej żądanie. 

Które u mnie tak ważne, jako rozkazanie. J. Koch. 

Ku czemu droga tobie, Królu, tem łatwiejsza, 

Im rzecz, którą podajesz, sama jest ważniejsza. J. Koch. 

Te rzeczy, nie mogę inaczej rzec, jedno iż są wielkie, a ważne. Gorn. — 
Azaż dusza nie jest ważniejsza, niż pokarm ? Wuj. — Rzecz to jest wielee 



224 Ważny — "Wdrożyć się. 



ważna. Nucbryn. — Wiele wainyeh nie dotkną przyczyn moje usta. 
Al. Fkuń. — List ma ważny. Mick. — Maszę ciebie w bardzo ważnej 
rzeczy, radzić się. Mick. 

DONIOSŁY, wyraz XIX wieku, raczej książkowy, niż potoczny, mówi 
się o tern co nie tylko jest rzeczą wielkiej wagi, ale w działaniach 
swoich i skutkach nie ogranicza się ciasnym obrębem, Inb tylko 
chwilą obecną, ale rozciągając • swoje działalność na szeroką skalę, 
ma znaczenie dla ogółu, dla dobra kraju, albo i w przyszłość sięga, 
np. posag i tytuł przy zawieraniu małżeństwa zwykł się uważać za 
rzecz ważną; a oswotK>dzenie włościan jest faktem wielkiej do- 
niosłości. 

WPŁYWOWY wyraz XIX wieku, nie tylko u Lindego, ale nawet 
w Słowniku Wileńskim nie znajdujący się, mówi się o tjrm, który 
nie bezpośrednio przez się, ale przez wpłj^w jaki ma nad umysłami 
osób mających znaczenie i władzę, działa nakształt ukrjiej sprężyny 
niewidzialnie, ale skutecznie. Ważny odnosić się może równie do 
osób, jak do rzeczj' ; wpływowy zaś tylko do osób, pod których wpły- 
wem, wedle prostego wyrażenia, tak dudy grają, jak je nadmą, np. 
osoba wpłj^wowa, stanowisko wpływowe. 

W komisyi skarbu koronnego, stał się Czacki wkrótce najczynniejszym 
i najbardziej wpływowym jej członkiem. Kar. Kaczk. — Skorzystano 
z tych błahych zarzutów, biorąc je za pretekst do traymania w dali od 
kraju tak wpływowego człowieka. Kar. Kaczk. — Byli zamożni wpły- 
wowi. SlENKIEW. 

Wczas* patrz: wygoda. 
lVczesny« ranny. 

WCZESNY (od czas) daje wyobrażenie przeciwne późnemu i oznacza 
to, co dzieje się albo zjawia w sam czas, to jest: jak tylko nastąpi 
właściwa pora, albo nawet nieco ją uprzedzając, np. wczesna wiosna, 
wczesny zasiew, wczesny owoc, wczesne żniwa i t p. 

Rannego wstania, wczesnego zasiania, młodego ożenienia nikt nie żało- 
wał. Rys. 

Już bocian przyleciał do rodzinnej sosny, 
I rozpiął skrzydła białe, wczesny sztandar wiosny. Mick. 
Jćm wcześnie. Mick. 
RANNY (dawniej rany od wyrazu rano) daje wyobrażenie przeciwne 
wieczornemu, i oznacza to, co się dzieje rano to jest przed południem. 
Przenośnie bierze się w znaczeniu wczesnego, np. ranne godziny, 
ranne wstanie, ranne ubranie, nabożeństwo, wizyta. 

Kiedy ranne wstają zorze. Karpin. — Z rannym świtem dzwoniono 
w kaplicy. Mick. — Czuje, ranny wietrzyk wieje. Mick. 
nadawać się, patrz: obcować. 
l¥droży€ «lę« patrz: ćwiczyć się. 



Wdzięczność. 22o 



r r 



WdzlęcznoAC, podziękowanie, dzięki, dziękczynienie, 
zawdzięczenie. 

WDZIĘCZNOŚĆ (ezes. wdćcnost) jest przyjazne uczucie dla dobro- 
czyńcy, które nie tylko uznaje dobrodziejstwo i nie zapomina o nićm, 
ale ma szczerą chęć wypłacania się za nie jeżeli nie czynem, to przy- 
najmniej sercem. Samo uznanie dobrodziejstwa nie jest jeszcze wdzię- 
cznością, bo można uznawać dobrodziejstwo, a jednak być niewdzię- 
cznym. Mńuimy : czuć wdzięczność, czynić co przez wdzięczność, okazać 
wdzięczność, wymagać wdzięczności, uczucie wdzięczności, dowód 
wdzięczności, dług wdzięczności, hołd wdzięczności, łzy wdzięczności, 
ołtarz wdzięczności, niewygasła wdzięczność, na znak wdzięczności, 
wdzięczność za dobrodziejstwa, nabyć prawa do wdzięczności, poczu- 
wać się do obowiązku wdzięczności. 

Kto nie przestaje popierać jednego dobrodziejstwa drugiem, ten i z naj- 
zapamietalszego serca jak z krzemienia ogień, wdzięczność wykrzesze. 
GoRN. — Aby to był znak jaki taki wdzieczno.śei naszej. Wuj. — Na 
znak wdzięczności. Skar. — Wspomniał mu Boskie dobrodziejstwa .... 
aby myśl jego tem więcej ku Bogu i nabożeustw^u a wdzięczności wzru- 
szył. Skar. — Złota nie pragniesz, wdzięczności potrzeba. Kochów. — 

Dobrodziejstwo wdzięcznością się płaci. Kras. — Należy się od tego 
zgromadzenia najżywsza wdzięczność zmarłemu kslążęciu. Dmoch. — Wy- 
lany dla dobra społeczności pracuje póki może, nie wymagając po nikim 
wdzięczności. Koll. — W tym napisie uwiecznił swoje dla niego wdzię- 
czność. Linde. — Są tacy, którzy znaczenia wdzięczności nie rozumieją. 
Kar. Kaczk. 

Ja wiem, żem jemu niepotrzebny na nic, 

liCcz że on dobry, potężny, widzicie; 

A moja wdzięczność i ufność bez granic. An. Gorkc. 

Wdzięczność ziomków. Boh. Zal. — Mnie stały łzy w oczach, łzy 
wdzięczności dla ciebie. Zyg. Kras. 
PODZIĘKOWANIE (od dziękować, czes. dekowatj, małoros. diakowaty) 
jest zewnętrznym otijawem jużto istotnej, już tylko pozornej wdzię- 
czności, a częstokroć samej tylko grzeczności i uprzejmości. Serce 
w nićm może nie mieć najmniejszego udziału. Dziękujemy zwykle 
za najmniejszą drobnostkę, która jak nie jest dobrodziejstwem, tak 
i wdzięczności, może nie obudzać. 

Mówi się: złożyć podziękowanie, oświadczyć podziękowanie, przyjąć 
podziękowanie, odbierać podziękowania, list z podziękowaniem, oddać 
dług z podziękowaniem, publiczne podziękowanie. 

Jakie pozdrowienie, takie podziękowanie. Mączyń. 
DZIĘKI w liczbie mnogiej znaczą to samo co podziękowanie, ale 
różnią się od niego w użyciu. 1. Dzięki, chociaż nie są wyłącznie 
wyrazem książkowym, ale zawsze są wyrazem nieco wyższego stylu 
II. ' 15 



22() Wdzięczność — Wdzięk. 



i nie tak potocznjiii jak podziękowanie, np. składać dzięki, czynić 
dzięki. 2. Wyraz dzięki nżywa się nakształt słowa nieosobistego 
z domyślnćni: niech będą, np. Bogu dzięki, dzięki opatrzności, 
dzięki njij wyższemu, dzięki dobr^^in ludziom, dzięki pracy, zdolności 
i t. p. 3. Mówimy: list z podziękowaniem, nie zaś z dziekanii; na- 
bożeństwo na podziękowanie Panu Bogu, nie zaś na dzięki. 

Jakie ja tobie Panie dać mam dzięki ? J. Kocu. — Wn idźcie w kościół, 
nieście dzięki Panu. J. Kocu. — Dzięki uczyniwszy. Wuj. — Wielkieśray 
za wżdy dzięki winni Panu i Bogu naszemu, który zguby grzesznego nie 
pragnie. Skau. — Wrócił sic do P. JEZUSA z dziekami. Skar. — Nie 
wiem jakie tołńe dzięki czynić m<am. Skar. — Mieszka nie napełnisz 
dziekami, ale dzięgami. Knap. 

Panie! za ten dar z twej reki. 

Oddawać ci będziem dzięki. Kochów. 

Z twojej tyle dobrodziejstw otrzymałem ręki, 

Że mi już trudno za nie godne czynić dzięki. Nar. 

Dożyj ty szczęścia i późnego u^neku, 

I pokój tobie i dzięki. Mick. 
DZIĘKCZYNIENIE (czes. dikcinenj) wyraz książkowy, oznacza głośne 
oświadczanie swojej wdzięczności, czyli czynienie dzięk. 

Dziękczynienie Mojżesza. Wuj. — Ucieszony takowem poselstwem.... 
z wielką onych czcią i dziękczynieniem odesłał. Skar. 

Którekolwiek mych uszu dolatują pienia, 

Wszystkie są głosem szczęścia, głosem dziękczynienia. Nar. 
ZAWDZIĘCZENIE znaczy okazanie wdzięczności w czynie, danie komu 

dowodu swojej wdzięczności. 
W^dzięk, gracy n^ powab, ponęta, urok. 
WDZIĘK oznacza ten dziwnie miły a naturalny wyraz w twarzy, w u- 
śmiechu i w każdym ruchu, który ma w sobie jakby coś anielskiego, 
tak że nawet mimowolnie podoba się i zniewala. Nie jest nim, ściśle 
mówiąc, to co dobre, ani nawet to co piękne, ale głównie to co mile 
jak w jednćm, tak w drugićni. Wdziękami w twarzy nazywane by- 
wają dołeczki około ust w policzkach. W potocznej mowie wdzięki 
biorą się w znaczeniu piękności. W XVI wieku wyraz ten nie miał 
tego znaczenia co dzisiaj. (icmyicKi używa go w znaczeniu wdzię- 
czności: bierzesz dol)ro(lziejstwo, niiejże wdzięk. Pisano też wdzięka 
w znaczeniu ozdoby. Dzisiejsze zaś znaczenie wdzięku ustaliło się 
w XVIII wieku. 

Piękność ustać musi a cnota im dłużej trwa, tera żywszych wdzięków 
nabiera. Kras. — Szczęśliwy kto wdzięk wraz z pożytkiem złączył. Kras. — 
Uprzejmość gospodarza, grzeczność gospodyni, wszystko to niewymowny 
dawało wdzięk domowi. Kras. 



Wdzięk. i>27 

Więcej płeć białą zdaniem mćm zaszczyca, 

Wdzięk przyrodzony, niżli piękność lica. Nar. 

I my czasem starzy 

Lnbimy się przyzierać pięknej wdziękom twarzy. Zabl. 

W domu siedzi' niewiasta przecudnego wdzięku. Dmoch. 

Przy nim wzór cnoty, wdzięków i urody 

Nadobna córka nieodstępną była. NrBMC. 

Wdzięk powierzchowny nim dzień przeminie, 

I więdnieje i usycha. Zan. 

Tyle wdzięków w tajemnej nimfie upatrywał. Mick. — Był on prostak, 
lecz umiał czuć wdzięk przyrodzenia. Mick. — Piękność sama, wyłączna 
bez wdzięku, nie jest zupełną, całą pięknością. Kremer. — Piękność jest 
zaletą* ciała, wdzięk jest objawem przymiotów duszy, misternym oddechem 
nadziemskich sfer, jest wonią duchową. Kremer. — GTdy w latacli późnych 
źyeia, piękność już do przeszłości należy, wdzięk zostaje i aureolą opro- 
mienia oblicze podeszłej niewiasty. Krkmer. 
GRACYA (łacin, gratia) czysto łaciński wyraz, używany był w XVI 
wieku w znaczenia wdzięku. I dziś jeszcze niekiedy ten w^yraz w po- 
tocznej mowie używa się. Mitologia starożytna uosobiła wdzięki 
w obrazie trzech bogiń (Aglae, Talija i Eafrozyua) u Greków Cliary- 
tami, a u Rzymian Graeyami zwanych. One to dla Wenery utkały tę 
przepaskę,, która sprawiała, że potędze jej piękności sami Bogowie 
oprzeć się nie mogli. Mówiąc o tych boginiach^ nazywamy je zawsze 
Graeyami. 

Ma i metafora dobrze wzięta nie małą gracyą. Gorn. — Nie cudna, 
ale ma gracyą. Gorn. — I to czasem ma swą gracyą. Gorn. — Dary 
odejmują gracyą miłości. Gorn. — Gracyą jest to ów wdzięk, z którym 
się rzecz każda czyni . . . . , piękność bez wdzięku mało warta. Czartor. — 
POWAB (od słowa wabić, czes. powab i p&wab) oznacza to co w lu- 
dziach, mianowicie zaś w płci niewieściej, piękną powierzchownością, 
niiłćni spojrzeniem, słodkim uśmiechem, drobną nóżką i jakby toczo- 
nemi kształtami ciała budząc jakieś rozkoszne uczucie, pociąga i niby 
wabi ku sobie. Wdzięk może być i w dziecięciu; a powab tylko 
w dorosłej osobie. Wdzięk zaw^sze jest naturalny, a do powabów 
i sztuka przykładać się może. Wdzięk ma w sobie coś jakby aniel- 
skiego; a w powabach ziemska strona przemaga. Zresztą powab jest 
raczej książkowym, niż potocznym wyrazem. 

Świata tego powaby porzuciwszy, Zbawicielowi się swemu oddali. Skar. — 
Miłość, powab do wszystkiego. Knap. — Petrarka śpiewał rozum Laury 
i powaby. Czartor. — Czarną krepą okryte te wdzięczne powaby. Niemc. — 

Jakiś powab po całej rozlany twarzy. Teatr. — Już na licach skonał 
wszelki uśmiechu powab. Goluch. — Odtąd już gra ta dla mnie straciła 
powaby. Mick. 

15* 



228 Wdzięk. 



Dla tych wodzów, którzy w swem życiu tułaczem, 

Tak długo błs^kali się w obcych stronach ówiata. 

Dziwne miała powaby narodowa szata. Mick. 
PONĘTA (od nęcił*) jest niby rodzaj moralnego magnesu, to co nas 
jakby niewidzialną siłą pociąga i nęci, nie tyle t^m co widzimy, jak 
raczej nadzieją przyjemności, rozkoszy, lub otrzymania tego, czego 
serce pragnie. Na powaby nie można się napatrzeć; ponętom trudno 
nie uledz. Powab jest niby wabik, na który się ptaki zlatają, a po- 
nęta niby lep, w którym lgną i od którego oderwać się nie mogą. 

Nagotowawszy sidło, ponętą przywiedzie k niemu, iż się sam człowiek 
ułowi. GoKN. — Piękną im ponętę słów i potraw dziecinnych dając, do 
pożywania ofiar.... z innymi rówiennikami ich pobudzał. Srar. — Te 
waby i ponęty dajem do tej sieci. Skar. — Ochronił nogi swej,* .iby nie 
padła na tjikie ponęty. Birk. — Cnota się przedaje byle ponęta z obie- 
tnicy, lub datku była. Balsam. — Polubił Bolesław, jak drugi Annibal 
w Kapui, Kijowskie ponęty. Nar. 

Pyszne Kiejstut miał sady. 

Pełne jabłek i gruszek, dziewic Kowieńskich ponęta. Mick. 

Głupie lenistwo dla mnie nie miało ponęty. Mick. 

Od wszystkich blasków i ponę^ świata. 

Zimno odwrócisz spojrzenie. WmvicKi. 
I' ROK oznacza taką czarodziejską moc wdzięku, lub duchowej potęgi, 
że człowiek nie tylko się jej oprzeć nie zdoła, ale niby oczarowany, 
wpływowi jej mimowolnie ulega. 

Mówi się: być pod urokiem, sprawić urok, napełnić nrokiem, urok 
nieznany, znikł c«ly urok. W tćm jednak znaczeniu urok używany 
jest dopiero przez pisarzów XIX wieku. Dawniej bowiem oznaczał on 
]>oprostu czarowanie zwłaszcza oczyma. Tak Krasicki mówi: 

Zdejmowały uroki stare baby dziecku. 

Wszystko to wywierało urok, któremu oprzeć się nie było podobna. 
Ad. Czartok. — Okazać całą sztukę sprawionego uroku. Jan Śmiad. — 
I koń rześki żadnym sie urokiem nie miesza. Malc2. 

Cacko za którem żądza chciwie goni. 

Straciło urok, gdy je mamy w dłoni. Mick. — Boskiego wdziękom 
twoim przydając uroku. Mick. — Wiec było po uroku, po czarach, po 
dziwie. Mick. 

W miłości cudownym uroku. 

Starsi się oto ściskają na boku. Boh. Zal. 

Gdzież jest ta postać z anielskim urokiem? Moraw. — Urok czaro- 
dziejski. Kremer. — Był urok pewien w tej prostocie, Krasz. — Kiedy 
urok życia wraz z jego nadziejami rozwiewa się i niknie. Szcz Feliń. — 
SŁODYCZ właściwie jestto smak miodu albo cukru. Ztąd przenośnie 
zowiemy słodyczą to, co tnk lube s])rawuje na nas wrażenie, że nam 



Wdzięk - Wesoły. 229 



aź słodko robi się w duszy, np. słodycz w mowie, w uśmiecliu, w obco- 
waniu. Między słodyczą a słodkością jest wyraźny cłioć l)ardzo deli- 
katny odcień. Słodkość jest własnością tego co słodkie; słodycz zaś 
jest tym pierwiastkiem, który zowiemy cukrem. Pierwiastku tego, czyli 
słodyczy, może mieć ciało mniej albo więcej; własność zaś jego, że 
jest słodkie, zawsze pozostaje ta sama. 

Listy Cycerona wdziękiem i słodyczą tak zaprawione, że się icli odczy- 
tać nie można. Kras. Podst. 

Jedne znał tylko przyjaźni słodycze, 
Jednego tylko wybrał przyjaciela. Mick. 
'ę8^iet'« patrz: kąt. 

Wesele, patrz: radość. 

lVesele« patrz: małżeństwo. 

Weselić się, patrz: cieszyć się 

H^esolroiic, patrz: radość. 

W^esoly, radosny* dowcipny, ucleszuy, zabawny, 
iirotofilny, żartobliwy, fiuinorystyczny. 

WESOŁY (slow. Bece.TB^ros. Becejihik, czes. wesely) maluje wyobra- 
żenie przeciwne smutnemu i znaczy okazujący wewnętrzną radość ze- 
wnętrznemi znakami. 

Mówi się nic tylko o osobie, ale o wszystkiem, co jest pełne zabaw, 
śmiechu, dobrego humoru, słowem, co rozwesela, np. wesoły człowiek, 
wesoła zabawa, wesoła muzyka, wesołe towarzystwo, wesołe alleluja. 
Wesoły nam dzień nastał narodzenia Bożego. Opeć. 
Lecz to sobie wymawiam, tak bądźcie weseli, 

Abyście przed oczyma za wżdy Boga mieli. Rej. — Wsi spokojna, wsi 
wesoła. J. Koch. — Z wesołą twarzą tak rzekł. Gorn. — Jako po by- 
strej wodzie popłyniem z wesołćm sercem. 8kak. — Wy wesoły żywot 
wiedziecie, a śmierci się smutnej boicie. Skar. — Skłonnych do śmiechu 
wesołemi zowiemy. Dudz. — Nie każden w^esół, co śpiewa. Rys. — Raz 
wesołą, drugi raz smutną postać okazuje. Karp. 

RADOSNY (słów. pa^ocTbut, ros pa^ocTUbiń, czes. radostny) daje wy- 
oł)rażenie przeciwne żałosnemu, i mówi się o tóm, co budzi w sercu 
radość, czyli pogodę wewnętrzną, np. radosna nowina, radosne pienia, 
radosna uroczystość. W różańcu pierwsza część jest wesoła, a trzecia 
radosna. 

O dniu radosny, o dniu szczęśliwy. Nar. — Pełna radosnej chęci. 
Zan. — Łzy radosne leje. Mick. 

DOWCIPNY znaczy pełen dowcipu, zaprawiony dowcipem, który ma 
szczególny dar dopatrzenia wszędzie jakiej śmiesznej strony, i powie- 
dzenia o najpoważniejszym nieraz przedmiocie czegoś tak zabawnego, 
że się niepodobna nie rozśmiać, np. człowiek dowcipny, żart dowcipny, 
koncept dowcipny. 



230 Wesoły — Westx;hną<5. 



Dla żartu dowcipnego szarpać cudzą sławę. Kras. — Odtąd jego 
dowcipnych żartów nie słyszano. Mick. 
UCIESZNY znaczy sprawujący ucieclię, który wesoło Ijawi, albo roz- 
kosznym wzruszeniem napełnia. 
Ucieszna moja śpiewaczko. J. Koch. 
Będą zabawy, rozmowy ucieszne, 
To o tem, to o owem. P. Zbyx.it, 

Ucieszny człowiek. Knap. — Ucieszne są zwierzęta małpy. IIaur. 
ZABAWNY znaczy mogący miło zabawić, czyto pełną dowcipu rozmo- 
wą, czyto sprawieniem przyjemnej rozrywki, która śmiech i wesołość 
obudzą. 

W powiadaniu wielce był zabawny, i miło go było słuchać. Kras. — 
Po dość długiej, wielce zabawnej, a więcej jeszcze kosztownej podroży, 
stanąłem w Paryżu. Kn\s. — Jesteś wesół, zabawny, w %arciki obtity. 
Zabł. — Mam domową komcdyą zawsze nową i zabawną. lltficK. — Po- 
wiem W. Panu rzecz jedne zabawną* Goriso. 
KKOTOFILNY (zaro. krotochwiiny, czes. kratochwilny) wyraz dziś mało 
używany, mówi się o takich rozrywkach i zabawach, na któr}xh czas 
prędko i przyjemnie schodzi. 

Krotochwilna gra. J. Koch. — Wielkich rzeczy a poważnych niechaj 
w krotochwilna rozmowę nie wtacza. Gorn. — Żadnych pańskich rozkoszy 
i zabaw krotofilnych nie używała. Skar. 
ŻARTOBLIWY (czes. żertowny) używa się na oznaczenie tego, co się 
mówi lub czyni żartem. Ale też znaczy: obfity w żarty, lubiący 
żartować. 
HUMORYSTYCZNY znaczy pełen satyryczno żartobliwego, ale nie zło- 
śliwego dowcipu, np. powieść humorystyczna, ])ismo humorystyczne. 
Wostchuącś wzdyehac* stękać* Jęczeć. 
W^ESTCHNĄĆ i częstot. WZDYCHAĆ (slow. Bi>3AbixaTH, ros. B3;^uxaTb, 
czes. wzdychati) znaczy wTiągać w siebie głcł)oko powietrze i ciężko 
ni^m odetchnąć, co się dzieje prawie pomimowolnie, gdy serce jest 
ścieśnione i albo smutkiem, albo tęsknotą dotknięte. 

Mówi się : wzdychać ciężko, głęboko, westchnąć z głębi serca, wzdy- 
chać do kogo, lub do czego. 

Często wzdycha, a rzadko kiedy się rozsmieje. J. Koch. — Aza z serca 
nie westchniesz? J. Koch. — Do ciebie Panie wzdycha serce .moje. 
J. Koch. — Westchnął Tobiasz i począł się modlić z płaczem. Wuj. — 
Lzy wylewając serdecznie wzdychamy. Kantycz. — W niebo oczy pod- 
nosi i wzdycha. Skar. — Westchnął zatem nieborak. Kras. — Tam wódz 
murzyny gromi i wzdycha do kraju. Mick. — Westchnął głęboko, w oczach 
łzy się zakręciły. Mick. — Westchnąłem z głębi piersi. Jul. Slow. — 
Kazał krzyż postawić, ukląkł i westchnął serdecznie do Boga. Pol. 
STĘKAĆ (slow. CTCHaTu, ros. CTOHaTb) mówi się. o chorym, któremu 



Westchnąć — Westchnienie. 231 



przy każdćm tchnieniu wydobywa się z piersi glos bolejący nakształt 
głośnego wzdyclhania. Można jednak i pod ciężarem stękać. 

Szpetna choroba, kto stęka, ano go jeszcze nic nie boli. Rej. — Wtem 
żona jego stękać poczęła. Gorn. — - Jeśli chrześciauie, czemuż w tej nie- 
woli stękają? Skah. — Pod któremi świat stęka, i ludzie uciśnienie cier- 
pią. Skar. — Wielkie a ciężkie boleści czuje, i pod niemi tak żałośnie 
stęka. Skar. — Mogliście na to nie stękać, co was nie boli. Skar. — 
Dźwiga stary i stęlca. Kras. 
JĘCZEĆ (czes. jećetj) znaczy wydawać pr^eciągle i rozdzierająco glosy, 
kiedy człowiek bólu fizycznego wytrzymać nie może. Przenośnie mówi 
się: wiatr jęczy, ziemia jękła. Wzdycha człowiek w smutku, ż«łu 
albo tęsknocie ; stęka z holu chory i stary ; jęczy konający. 

Uczmy się wzdychać, a jako gołębie jęczeć, wspomniawszy na nędze 
nasze i bliźnich naszycłi i kościoła Bożego. Skar. — Krzywił się, szeptał, 
mrugał, i wzdychał i jęczał. Kras. — Jęknęła i martwa padła. I^ras. — 
Krzyczą zwycięzcy, smutnie jęczą zwyciężeni. Dmoch. — Kaniowskich 
dzwonie jęczały wciąż dzwony. Goszcz. — Po mogiłach wiatr jęczy. A. Gorbo, 

W Bogu pozostałe, 

Jęczą tylko przy grobie dwie sierotki małe. An. Gor. 
Westchiiienics Jęk. 

WESTCHNIENIE (od tchnąć) jest głębokie tchnienie, które się mimo- 
wolnie z piersi wyrywa jako objaw smutku, żalu, tęsknoty i w ogól- 
ności wezbranego uczucia. 

Mówi się: pobożne, głębokie, ciężkie, czule westchnienie- 

Podczas w jednćm westchnieniu, w jednćm zapłonieniu i niejakiej bo- 
jażni więcej znać będzie miłości, niż w tysiącu słów gorących. Gorn. — 
Wzruszony jej westchnieniem. Bend. — Ostatniem z pod serca westchnie- 
niem pożegnał miłą swą. Tward. — Katiy mnie choć jednem westchnie- 
niem. Kochów. 

Żyjecie dotąd w sercach, a wasze wspomnienia. 

Łzy matki wyciskają i ojca westchnienia. Trcb. 

Zawsze mi się zdaje. 

Że ktoś łzy moje widzi, i słyszy westchnienia. Mick. 

Jedno westchnienie z piersi tysiąca wydarte, 

Głębokie i podziemne jęknęło dokoła. Mick. 

Któż me westchnienia, kto me łzy policzy? Mick. — Łza ze łzą, 
i z westchnieniem miesza się westchnienie. Mick. 
JĘK jest nieartykułowany a żałosny, przeciągły i rozdzierający głos, 
który wydobywa się z piersi, kiedy człowiek wielkiego t)olu wytrzy- 
mać nie może. Westchnienie pokazuje, że serce jest ściśnione ; jęk, że 
bole fizyczne, albo męczarnie do najwyższego doszły już stopnia, np. 
jęki rannych, konających. 

A teraz je brzęk kajdan i jęk ludzi głuszy. Wal. Gukski. — Coraz 



232 Westchnienie — Wia<5. 

płacz słychać, jęki, narzełtania. Kras. -- A serca krajał jelci płaczliwemi. 
Kras. — Jęk po jęku z piersi gwałtem sie wyrj-wa. Dmoch. — Ztąd 
jakieś jęki wiatr niesie. Karpia. — Ranią serce moje tkliwe, te smutne 
jęki. NiEMC. 

Tylko z mogił westchnienia i tych jek z pod trawy, 

Co śpią na zwiędłych wieńcach swojej starej sławy. Malcz. 

Odgłosy zwycięzców i ginących jęki. Brodź. 

Często przeszłości głosu nie dosłyszę. 

Wśród żałobnego współrodaków jęku. Mick. 

Upadł, a z głębi serca straszne wydał jęki. Goreć. 

Nikt łez mych nie obaczy. 

Nikt jęków nie usłyszy. Bon. Z al. 

Ktoś tam z cicha, płacze, wzdycha, 

Z nad wybrzeży jęk się szerzy. Zyg. Krasiń. 

Głuche cierpiących jęki, Jil. Slow. — Rozległy się jęki. Henr. Sienk. 
nacierali, patrz: starzec. 
Wczl*oi%aty, patrz: zwięzły. 

Ulać, powiewać, dąc. dmuchać, cliuołiac. 
WIAĆ (slow. BtflTH, ro8. BtflTb, czcs. wjti) mówi się o wietrze, który 
w pewnym kierunku od trzech do kilkunastu lokci na sekundę prze- 
biega. Wiać zboże, znaczy rjiucać je w górę, ażeby wiatr plewy od 
ziarna oddzielił. Powiewać znaczy wiać z lekka i tylko kiedy nie- 
kiedy. Wionąć jest forma jednotliwa. 

Dziś inne wiatry przeciwko mnie wieją. J. Kocu. — Tu zachodny 
^liatr powiewa. J. Kocu. — I spadł deszcz, i przyszły rzeki, i wiały 
wiatry, i uderzyły na on dora, a nie upadł, bo był na opoce ugrruntowany. 
Wuj. — Wionął wiatr twój, i okryło je morze. Wrj. — Wiatry wieją. 
Klon. — Patrz zkąd wiatr wieje, tedy cię deszcz nie zleje. Rys. — Po- 
wiejcie wiatry od wschodu. Kari*. — Noc cicha, wonny wietrzyk powie- 
wa przez błonie. Bnonz. — Piosenka ku niebu wionęła. Mick. — Cziyę, 
ranny wietrayk wieje. Mick. — Z tych ksiąg starych wieje jeszcze dawna 
obyczaju i myśli prostota, wiara silna, i woń własna nasza. Krasz. 
DĄĆ (słów. AATii, czytaj dąti, ros. aJtb, czcs. dmouti) znaczy wypychać 
powietrze z wielkiem natężeniem jak z miecha. Ztąd w^iać z całą mocą. 

Każdy dmie na wodę, gdy go ukrop sparzy. Rej. — Jak dudy nadmiesz, 
tak grają. Pi-zysł. — Dmijcie o wiatry, w Fingalowe żagle. Kras. — 
Grzmią pioruny, wrą morza, dmą wiatry. Dmoch. 

Zadął znowu, myśliłbyś, że róg kształty zmieniał, 

I że w ustach Wojskiego to grubiał, to cieniał. Mick. 

Gdy wicher dmie z całej mocy. Odyniec. 
DMUCHAĆ (czes. dmejchatj) znaczy wypychać silnie zamknięte w płu- 
cach powietrze ])rzez przymknięte usta. Ztąd przenośnie mówi się 
o wietrze, który nie ciągle ale przerwami silnie powiewa. 



Wiać — Wiadomość. 233 



Jeśli na iskrę dmuchać będziesz, rozpali się jak ogień. Wuj. — Dzieci 
się ukochają w bańkach na wodzie, lecz skoro dmuchną, wnet im znikną. 
Skau. — Kto się na mleku sparzy, ten na wodę dmucha. Rys. — Próżno 
przeciw wiatru dmuchać. Przysł. — Dmucha coraz na węgle. Kras. — 
Nie dam sobie dmuchać w kaszę. Zabł. — Nie trzeba w ui dmuchać. Zabł. 

ZawczeAnie, kwiatku, zawczesnie, 

Jeszcze północ mrozem dmucha. Mick. 

Lecz że wietrzyk dmuchał 

W tę stronę dąbrowy. Mick. 
CHUCHAĆ znaczy zagrzewać co ciepłym oddechem, np. chuchać w ręce, 
kiedy ziumo, w garść chuchać. 

Lepiej dmuchać, niż chuchać. Przysł. 
U iadoinoiic, ziiajoinojics wlent\ pog^l-oflika, nouriiia. 
WIADOMOŚĆ (ros. et^oMOCTb, czes. wedomost, od wiedzieć) oznacza 
to, czego się kto z widzenia, słyszenia, czytania o czemkolwiek do- 
wiaduje, lub innym wiedzieć daje. 

Mówi się: wiadomość ciekawa^ ważna, prawdziwa, lub fałszywa, 
pomyślna, lub niepomyślna, pewna lub niepewna, odebrać wiadomość, 
olrzymać wiadomość, podawać co do wiadomości, drzewo wiadomości 
złego i dobrego, nabywać wiadomości, zasięgać wiadomości, zbierać 
wiadomości, powziąć wiadomość. 

Aby to wyznanie wiary co najrychlej ku wiadomości ludzkiej przyjść 
mogło. Jakób Górski. — Pisze córa widział, albo czegom miał wiadomość 
dostateczną. Gorn. — Nie mają oni o tćm gruntownej, a doskonałej wia- 
domości. GoRN. — Żeby się drzewa tego, które potem zwano wiadomości 
dobrego i złego, nie dotykali. Skar. — Zbiór, wiadomości. Kras. — 
Przyszła wiadomość, źe pokój zawarty. Niemc. — Słyszałem, żeś z za 
Niemna odebrał wiadomość. Mick. 
ZNAJOMOŚĆ (od znać) jesttó wyrobienie sobie w umyśle sądu o tych 
znakach, formach i cechach, po których się jaki przedmiot poznaje, 
i któremi się od innych odróżnia. Może być albo powierzchowna, 
a zatem mała i niedokładna; albo głęboka, gruntowna i wszechstronna, 
np. znajomość rzeczy, osób, świata, znajomość języka, nauki, sztuki, 
znajomość prawa, historyi, medycyny, muzyki; znajomość siebie sa- 
mego, znajomość serca ludzkiego i t. p. Znajomość t^ni się różni od 
wiadomości, że i)otrzebując obeznania się z rzeczą, wiele wiadomości 
musi zawierać. Wiadomości o jakim przedmiocie mogą być rozmaite 
i bez związku z sobą, a dopiero z ich zebrania, przetrawienia i upo- 
rządkowania w umyśle, powstaje znajomość. Znajomość z kim, patrz 
pod wyrazem przyjaźń. 

Z mlekiem prawie podawać dziatkom znajomość i bojażń Bożą. Skar. — 
Wielka omyłka, kto się na znajomości Boga prawdziwego myli. Skar. — 

Niedokładna znajomość języka. Jan Śniad. — Znajomość reguł po- 



234 Wiadomość — \A/iatr. 



wszecłmych autor tam wydał i okazał, gdzie każdej regule przypadło 
miejsce właściwe. Jan 8niad. — Ażeby nabył trocłic znajomości świata. Mu k. 
WIESC (słów. stcTb, ro8, ntcTb) jest niepewna i z niewiadomego źródła 
pocliodząea wiadomość, ktAra z ust do ust przechodząc, krąży między 
ludem, opierając się jedynie na t^ni, że tak ludzie gadają. 

Mówi się : jest w ieśO, chodzą wieści, gruchnęła wieść, rozsiewać w ieści. 

I dziś jeszcze nie wiedzieć, zkąd ta wi^ść przyszła była. Orzech. — 
Jako dziwne tak też i prawdziwe wieści. J. Koch. — Wieść latać poczęła, 
iż — BiRK. — Doszła nas wieść o jej śmierci. Kras. 

Płodna tymczasem w rozmaite wieści 

Sława stugębna. Kras. 

Wieść niepocieszna o nasze uszy się obiła. 13ohom. — Wieść, nad którą 
tak prędko żadne złe nie wzrasta. Dmoch. — Jak wieść gminna głosi. 
MicK. — Dawne już wieści głuche biegały o wojnie. Micic. — I znowu 
lat trzy przeszło bez śladu, bez wieści. Mick. — Poprzedzony głuchą wie- 
ścią miedzy ludem. Mick. — Zginie kto światu nosi wieści z nieba. 
Zyo. Krasiń. 
PÓGŁOiSKA jestto echo na niczym nie opartej i niewiadomo z jakiego 
źródła pochodzącej wieści. 

Mówi się: rozbiegła się pogłoska, fałszywa pogłoska. 

Ani jedna zła pogłoska nie uderzyła w uszy ludzkie. Birk. — Podko 
morzy krążące o wojnie pogłoski oceniał. Mick. — Mylna pogłoska 
o śmierci Bolesława prząjmige całe Niemcy radością. Szajn. 
NOWINA (czes. nowina) świeża, albo nowa wiadomość o tem, co jeszcze 
wiadomym nie było, a co niekiedy służy do zaspokojenia ciekawości. 

Wdzięcznej nowiny posła masz przed sobą- J. Koch. — To nowina, 
jeszcześmy tego nie słyszeli. Birk. — Nowiny zawsze uprzedzają rzecz 
same. Rys. - - Dobra nowina, dwunasta godzina (że o dwunastej był zwykle 
obiad). Przysł. — Nie nowina, że głupi mądrego przegadał. Kras. 

Zaledwie usłyszeli nowinę poddani. 

Skoczyli do Panicza, padli do nóg Pani. Mick. 
Wiauo, patrz: posag. 
Wiara, patrz: religija. 
Wiarol:oinfitwo« patrz: zdrada. 
Wiatr* iviciier, powiew, zefir, aiiwilon. 
WIATR, WIETRZYK (słów. i ros. ntip-b, czes. vitr, od wiać) jestto 
ruch powietrza w pewnym kierunku, pochodzący ztąd, że na miejsce 
ogrzanej a tera saniom rozrzedzonej warstw^y powietrza, nowa a chło- 
dniejsza jego warstwa napływa. Może być tedy wiatr północny, po- 
łudniowy, zachodni i wschodni. 

Mówi się: wiatr wieje, wiatr dmie, wiatr świszczę, wiatr wyje, 
wiatr pomyślny, przeciwny, burzliwy, powstał wiatr, ustał wiatr, ucichł 
wiatr, zmienił się wiatr, powiew wiatru, ciąg wiatru, miotany wia- 



\Viatr. 235 

traiui; kotysać się od wialru, latać na skrzydłach wiatru^ szukać wia- 
tru w polu (t. j. nie wiedząc czego i gdzie), iść na cztery wiatry. 
W starożytnej Mitologii Eol był królem wiatrów; a w Słowie o pólku 
Igora wiatry są wnukami Stryboga. 

Z wiatrem przemiuie pamiątka twoja. Rjcj. — Bądis człowiekiem; a nie 
owym motylem, co leci, gdzie go wiatr poniesie. Rej. — Dziś inie wiatry 
przeciwko mnie wieją. J. Koch. — Ale me wszystkie proroctwa aa wiatr 
idą. J. Koch. 

Jako na błędnem morzu, nie tam gdzie chcemy, 

Ale gdzie nas wiatry niosą, płynąć musimy. J. Koch. 

Już były wiatry ucichły szalone. P. Koch* — Powstał wiatr burzliwy. 
Wuj. — Trzcina chwiejąca się od wiatru. Wuj. — Zimny wiatr z północy 
wiał, i ściął się lód z wody. Wuj. — Jako ćma od słońca i proch od 
wiatru, nieprzyjaciele się rozprószyli i uciekli. Skar. — Nigdy się jako 
trzcina żadnym wiatrem nie zachwiał. Skab. — Prochemby je na wiatr 
roznieśli. Skar. — Kto nieścignione wiatrom przyprawuje skrzydła? 
ZiMOK. — Słowo wiatr, karta grunt. Przysl. — Co z wiatrem przyszło, 
to z wiatrem uleci. Nar. — Szum drzew słychać zdaleka, wiatry je ko- 
łyszą. Kras. — Gdy wiatr listkami kołysał powoli. Kras. 

A gdy wiatry świszczą, 

W ciemnościach postrzegł wilka po oczach, co błyszczą. Kras. 

Świsnęły wiatry. Mick ^ 

W^ICHER (slow. i ros. BHKp-b, czcs. wicher) jest silny wiatr, który pędzi 
kręcąc się w kółko; co się tłumaczy t^ni, że dwa przeciwne wiatry 
ścierają się z sobą. Lud zabobonny muicnmł, że w wichrze djabeł 
się kręci. 

Jako plewy na ścieżce, które abo podepcą, abo je wicher rozniesie. Rej. 

Jako gwałtowny wicher niezgoniony. 

Proch po powietrzu niesie. J. Koch. 

Nadzieja niezboźnego jest jako perz, który wiatr porywa, i jako cienka 
piana, którą wicher rozpędza. Wuj. — Wiatr siać będą, a wicher późną. 
Wuj. — Jak liście w jesieni wicher zwykł roznosić. Opaliń. — Kilka 
wichrów raz po raz prześwisnęło spodem. Mick. 

Starły się w pędzie obu wojsk szyki. 

Jak wicher z wichrem. Boh. Zal. 
POWIEW oznacza samo dmuchnięcie, czyli poruszenie wiatru. 

Pałac zająwszy sic płomieniem, za silniejszym wiatru powiewem, klęską 

swoją okoliczne miejsca ogarnął. Nar. — Twarz ożywiona, wiatru świe- 

iemi powiewy. Mick. — Znika jak lekki powiew wietrzyka. Mick. 

ZEFIK, w mitologii starożytnej oznaczał wiatr zachodni. Bierze się zwykle 

w znaczeniu łagodnego i cichego wiatru, i to w języku poetycznym. 

Zefir na cichym morzu podnosi bałwany. J. Koch. — Zefirków córy, 
srebrne lilije. Nar. — Szybko jak zefir łączkę przelata. Zan. 



236 Uragan — Widziadło. 



AKWILON, w mitologii starożytnej oznaczał wiatr północny. Używa się 
bardzo rzadko i tylko w poezyi w znaczenia silnego^ wiatru. 
Na nieści^nionych skrzydłach Akwilonów latuł. J. Koch. 
Lraa^an. patrz: burza. 
m^iatronofl^K patrz: prędki. 
Uwiązać, patrz: łączyć. 
H^icher, patrz: wiatr. 
Widmo, patrz: widziadło. 
Widny, patrz: jasny. 
lVid€>cziiy, patrz: oczywisty. 
H^idziadl^o, niditio, mara, upiór. 

Zjawisko nie mające rzeczywistego b}tu. 
WIDZIADŁO oznacza nrojone zjawisko , wylęgłe w mózgu człowieka, 
które mu jak przez mgłę, w nieoznaczonycli kształtacli, we śnie, łub 
w gorączce widzieć się daje. 

Straszył ich sen strasznemi widziadły. Birk. 
Ono śliczne widziadło, 
Z oczu moich się wykradło. Kochów. 
Kto na poły spi, różne mu się snują widziadła. Pilch. 
Gdzie przeszły stopy takiego widziadła, 
Niczćm jest kieska wiosek, albo grodów. Mick. 
WIDMO znaczy ukazującą jsię niby na jawie jakąś fantastyczną postać, 
która jednak jest alł>o złudzeniem oka, albo utworem bujnej wy- 
obraźni. Widmo słoneczne jestto obraz słońca odbity przez pryzma 
w kolorach tęczowych. Widmo powietrzne (fata morgana) t. j. zja- 
wisko łudzące, ukazujące się żeglarzom na morzu w kształcie miasta ; 
albo podróżnym w pustyni w kształcie oazy. Widmami Mickiewicz 
zowie ukazujące się na Dziadach tajemnicze istoty. 

Tknięta tem zjawieniem jakby cudownem widmem traci zmysły. J. Sniad. 
Jak widmo, staje przypomnienie, 
I budzi martwą przeszłość. Malcz. 
Uciekło widmo znikome. Moraw. 
1 oni twego zlękną się widoku, 
Spotkawszy widmo, brzydsze od upiorów. Mick. 
MARA oznaciza widmo przedstawiające się zmysłowie w ludzkiej postaci, 
czy to jako osoba zmarła, czy jako istota z tamtego światki, zawsze 
jednak jako płód rozgorączkowanej imaginacyi. 
Pokaż się jako możesz, a staw się przedemną 

Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną. J. Koch. — Wszystko 
to ma za marę, jakby mu o wilku żelaznym kto bajał. Birk. — Sen mara, 
Bóg wiara. Zegl. — Żywy, siódmym przykładem wchodzę między mary. 
Trcb. — Szczęście jest zwodnicza mara. Kras. — Chwytać mary za 



Widziadło — Wieczność. 237 



prawdę. Jan Śni ad. — Widzi marę, całą w bieliznie, d^ug^; wysmukłą 
i cienką. Mick. 
IJPIOK, zjawisko istniejące tylko w wyobraźni zabobonnego luda, jest 
to trup chodzący, czerwony jak krew, który w nocy wstaje z grobu 
i krew ludzką wysysa. 

Mówi się: wierzyć w upiory, czerwony jak upiór, lękać się upiorów. 

Przyszła słabodć, aż mędrzec, co firmament mierzył, 

Nie tylko w Pana Boga, i w upiory wierzył. Kras. 

Przyleciał pod figurę, co jej wzgórek znany. 

Bo pod nią już od dawna upiór pochowany. Malcz. 
H^idziec, patrz: patrzeć. 
lViece« patrz: sejm. 
IWiecziiośc, nieskoiiczoiiofic* iileśinierteliioic. 

Pojęcie abstrakcyjne tego, co nie ma początku, ni końen, co żyje 
a nie umiera nigdy. 
WIECZNOŚĆ (slow. i ros. ntnuocTb, czes. wecnost), oznacza wieki wie- 
ków, to jest czas, który początku nie miał, i końca mieć nie będzie. 
W ściślejszćm znaczeniu bierze się za życie przyszłe. 

Mówi się: przenieść się do wieczności, wieczność szczęśliwa i nie- 
szczęśliwa, myśleć o wieczności, brama wieczności, w obliczu wieczności. 

Lata mojej śmiertelności, 

Mniej niżli nic ku wieczności. J. Koch. 

Pójdzie człowiek do domu wieczności swej. W'uj. Ekkł. — Nam opo- 
wiedziana jest nadzieja wieczności. \Wvj. 4. Rzd. 7. 50. — Liczba dni 
ludzkich nie więcej sto lat, i te jako kropla wody do morza, i jako 
ziarnko piasku przyrównane do wieczności. Skak. — Ten, co takie pra- 
gnienie wieczności i żywota w serce ludzkie wlał... na innym świecie 
i na innych dobrach tę wieczność życia ukazał. Skar. — Jako wielka 
różnica między czasem i wiecznością. Dirk. — Oto już otwiera śmierć 
wrota wieczności. Ks. Karpow. — Kiedy już nie o jeden rok, ale o całą 
wieczność chodzi. Woron. — Gdzie się doczesność kończy, a wieczność 
zaczyna. Mick. Tak upływa każde życie, póki nie utonie w oceanie wiecz- 
ności. K. Felińska. 
NIESKOŃCZONOŚĆ tern się różni od wieczności, że się nic odnosi do 
czasu, ale do przestrzeni, i oznacza przestrzeń nigdzie nie mającą 
końca, ni granic, np. przedłużyć linią do nieskończoności, ilość równa 
nieskończoności. 

^Nieskończoność niecii oblecą, 

Wieczność przeżyją. Mick. 

Przez nieskończoności błonie, wiedzie jedna wiary droga. A. S. Kras. 
NIEŚMIERTELNOŚĆ oznacza życie bez śmierci, np. nieśmiertelność 
duszy, l^zenośnie oznacza sławę, żyjącą wiecznie w pamięci ludzkiej, 
np. zapisać w księgę nieśmiertelności. 



aSft NA^ieczność — Wiek. 



DsieA sądny będzie skoAczeniem czasu tego, a początkiem czasu przy- 
szłej nieśmiertelności. Wuj. 4. Ezd. 7. 43. — I choć przed ludźmi męki 
cierpieli, nadzieja ich pełna jest nieśmiertelności. Wuj. Mądr. 3. 4. — 
Boleści przeminęły, a na końcu okazał się skarb nieśmiertelności. Wuj. 

4. Ezdr. 8. .54. — Baczni poganie samym rozumem przyrodzonym 

nieśmiertelności dusz naszych dochodzili. Skar. — Przyjdzie głos i duch 
do kości tych suchych, porwą się z ziemi i z morza, i odzieją się.... 
nowemi kwiaty nieśmiertelności na wieki. Bihk. — Druidowie nauczali 
o nieśmiertelności duszy. W^łodek. — Jeieli z rzeczy ludzkich może co 
sobie rościć prawo do nieśmiertelności, to zapewne geniusz. Dmoch. 
Zyj dla sług, przyjaciół, iony, 
Lata, wieki, nieśmiertelność. Mick. 

Najsławniejsi materyaliści nie zdołali podkopać wiary w nieśmiertelność 
duszy. Stawiski. 

H^ieoziiy. patrz: trwały. 

ll^ieczysty« patrz: trwały. 

Usiedzą, patrz: nauka. 

Usiedzieć, patrz: umieć. 

m^iek, stulecie. 

WIEK (słów. i ros. n-birB, czes. w^k) właściwie znaczy sto lat. Bierze 
się jednak za lata życia i jego rozmaite epoki; jako też za pewny 
okres czasu chociażby stu lat nie dochodzący. 

Mówi się: tyle a tyle wieków, pół wieku, ćwierć wieku, wiek ludzki, 
wiek młody, dojrzały, podeszły; wiek złoty, wieki średnie, wiek Zy- 
gmuntów, kwiat wieku, postęp wieku, duch wieku, choroby wieku, 
wiek odrodzenia, być wyższym nad wiek swój, na wieki wieków. 

Wiek ludzki jest lat siedmdziesiąt. J, Koch. — Pełen wieku i sławy. 
Stryjk. — Czasy one słusznie się złotym wiekiem zwać mogły. Skar. — 
Każdy wiek ma gorycze, ma swoje przywary. Kras. — Co p(»wie prawy 
mędrzec, wiek wiekowi poda. Kras. — Iść z postępem wieku. Mick. — 
Na języku kilkunastowiekowym jak na warstwach ziemi , odrużnićby 
można cechę narodu w każdym wieku. Libelt. — Czterdzieści wieków 
patrzą na was ze szczytu piramid. Słowa Napoleona. — Byłto jeden z tych 
rzadkich ludzi, którzy nie tylko sami się wznoszą nad wiek swój, ale t}ie 
jeszcze mają w sobie siły i dzielności moralnej, że i wiek swój podnieść 
do siebie potrafią. Malec. 

Każda myśl wielka z wieku przechodząc do wieku, 

Świadczy, że coś wyższego jest przecie w człowieku. A. S. Kasin, 

STULECIE i STOLEcIe (ros. cmitric^ wyraz jeszcze u Lixi>k«() nie 
znajdujący się, oznacza wyłącznie przeciąg stu lat, i w innćm zna- 
czeniu się nie używa, np. dziewiętnaste stulecie, albo wiek dziewiętnasty. 
Lecz nie można powiedzieć : złote stulecie, lab Zygmuntowskie stulecie, 
chociaż się mówi: wiek złoty, wiek Zygmuntowski. 



Wieko — Wielki. 239 



m^ieko, patrz: wierzch. 

H^iekopoinny, patrz: sławny. 

H^iekowac, patrz: żyć. 

H^iekuisty, patrz: trwały. 

Uwielbić*, patrz: ctiwalie. 

lVielki, duży, og^romiiy, niezmierny, spory, rozro- 

sl'y, olbrzymi, atlft^czny, kolosalny. 
WIELKI (słów. Bejiiif, ros. Be.nHKift, czes. weliky) daje wyobrażenie 
przeciwne raałemo^ i oznacza to, co przccłiodzi wiele innych rzeczy 
objętością i rozmiarami. Bierze się i w znaczenia moralnym na wy- 
danie tego, przed czóm wszystko inne jest malćm i poziomom, np. 
wielki człowiek, wielki czyp, wielka myśl, wielka dusza, wielka cnota, 
wielkie poświęcenie, wielka zbrodnia. 

Mówi się też : wielki palec, wielki post, wielki tydzień, wielki ołtarz 
Aleksander Wielki, Kazimierz Wielki, Piotr Wielki. 

Nastąpił rok 1551, którego królowa Barbara umarła, z wielkim kró- 
le w^skim żalem. Gorn. — Wstań a idż do Niniwe miasta wielkiego. Wuj. — 
Bądźmy małemi sami u siebie, abyśmy u Pana Boga byli wielkiemi. 
Skak. — Kto to objąć rozumem może, jako się w maluczkim żołędziu 
dąb tak wielki zamyka. Skar. — Nadęty pychą, zdałem się sobie być 
wielkim. Skak. — Wielki Achilles, mur Greckiego państwa. Biel. — 
Z wielkiej chmury mały deszcz. Przysl. — Wielkie rzeki z małego idą 
źródła. Przysł. — Z małej iskry wielki pożar bywa. Przysł. — Wielcy 
złodzieje małych wieszają. Rys. — Wielkie rzeczy najlepiej zamilknieniem 
się mówią. M. Fred. 

Nie ten godzien pamięci, kto wiek przeżył długi. 

Lecz kto życie wielkiemi ozdobił zasługi. Nar. 

Ten mi wielkim, kto umie uszczęśliwić ludzi. Nar. , 

Wielkich obiedwie strony mają sędziów na to: 

Zwycięskiej sprzyja niebo, zwyciężonej Kato. Dmoch. 

Odwaga wiodła do tak wielkich czynów. Lud. Osin. 

Każda myśl wielka z wieku przechodząc do wieku, 

Świadczy, że coś wyższego jest przecie w człowieku. A. S. Kras. 
DUŻY (ros. ;^H)3Kift silny) wyraz potoczny, rzadko używany, bierze się 
tylko w znaczeniu fizycznym, i mówi się o wzroście i nie małej sto- 
sunkowo objętości, np. duży chłopiec, duże oczy, duży kij i t. p. 

Kto tonącemu pomódz, a popłynąć po niego chce , ma mieć dużą siłę, 
aby go on tonący nie utopił. Skar. — Śmierć stoi za tobą z dużą palicą. 
Skar. — O dużą milę zawiódł ich w gęstwinę. Niemc. 

Dach czerwono malowany. 

Duże okna, białe ściany. Odyn. 

Duże miała oczy. Boh. Zal. — Obaczym w coś urosl, boś widzę chłop 
duży. Pol. 



240 Wielki. 

OGROMNY (czes. olironiny) mówi się o Wiii, co ma tak nadzwyczajne 
rozmiary, że nietylko swoją w*ieIko8cią uderza , ale niby gromem 
przeraża. 

A ogromne wały 

Wysokich będą obłoków sięgały. J. Koch. 

Ogromny trzask walącyeli się skał. Wuj. — Gdy pan wielki umarł, 
jako dąb mocny, ogromny głos i trzask lecąc na ziemię uczynił. Skar. 
Zwyciężali, małą garstką ludzi, ogromne wojska. Starów. — Widząc, 
iż słoń ogromny na łące się pasie. Kras. — Z drzewa stos ogromny 
wznieśli. Dmoch. — I bór czernił się nakształt ogromnego gmachn. Mick. 
NIEZMIERNY (ros. HeiiaMtpHMfain, czesk. nesmirny) mówi sic o tern, 
co tak jest wielkie, iż zdaje się wszelką miarę przechodzić. Dawniej- 
si pisarze używali formy bezmierny, cze^o przykład znajdujemy 
w pie6ni: Boga Rodzica trudy cierpiał bezmierne. Dzisiaj ta 
forma wyszła z użycia. 

Rzeka z brzegów wylewając . . . szkody niezmierne ludziom czyniła. Skar. 
Załodć jej niezmierna serce opanowała i usta zamknęła. Skar. 

Niesłusznie cierpi wierny 

Lud twój, ucisk niezmierny. 

Dźwignij Boże miłosierny. Kochów. 

Bóg w dobroci niezmierny. Kras. — Boleść niezmierna przytomnych 
dręczyła. Kras. 

Skoro wzniesie się w górę, skoro pociągnie oczyma 

Po niezmiernych obszarach swojej błękitnej ojczyzny. Mick. 

Boleść dręczy mię niezmierna. Jix. Slow. 
SPORY mówi się o tem^ co rozmiarami swojemi średnią miarę przecho- 
dzi, a t^m sam^m do wielkiego się zbliża. 

Tak dobrze wino uśpić umie , kto go sporą czaszą pye. Gorn. — Wolę 
zraz pieczeni spory, niżeli kalafiory. W. Pot. — Postrzcgłem na stole 
spory worek czerwonych złotych. Kras. 

Więc sporym, który leżał koło drzewa klocem 

Rzucił, przełamał gałąź i padła z owocem. Kras. 

Mam spory worek mych własnych talarów. Mick. 
ROZROSŁY mówi się o istotach organicznych, które rosnąc doszły do 
zadziwiających rozmiarów. 

Rozroślejsze czabany twe błonie wypasa. Tnęn. — » Spotykam ludzi 
z rozrosłemi barki. Mick. 
OLBRZYMI, (od olbrzym, dawniej obrzyn od Obrów) Skaiksa pisał 
olbrzymski), mówi się o tóm, co tak jest wielkie w porównaniu z rze- 
czą zwyczajną, jak olbrz}'m w porównaniu ze zwyczajnym człowie- 
kiem, np. wzrost olbrzymi, siła olbrzymia, budowa olbrzymia, praca 
olbrzymia. 



Wielki — Wierzch. §41 



Wielkiego i olbrzymiego wzrostu. Skar. — Z czoła olbrzymi granit 
zamiast słupca stoi. Trcb. — Jak wąż olbrzymi w tysiąc łamiący się 
zwojów. MiCK. — Czytajcie opisy tej olbrzymiej walki. Hen. Rzew. — 
Filar to był olbrzymi. Zyg. Kras. — Dokonałem olbrzymiej tej pracy. 
Trent. — Fale przybierają olbrzymie kształty. Ion. Domej. 
ATLETYCZNY ściśle biorąc znaczy właściwy atlecie. Ztąd mówi się 
o wzroście, członkach, sile, które doszły takiego stopnia rozwoju, 
jak bywało u atletów, np. człowiek atletycznej budowy. 
KOLOSALNY znaczy wielki i wysoki jak kolos, czyli posąg, lub po- 
mnik nadnaturalnej wielkości. 

Mówi się: statua kolosalnej wielkości, kolosalna postać, budowa 
kolosalnych rozmiarów. 
Wielo itióii^iiy, patrz: gadatliwy. 
Wierność, patrz: stałość. 
Wierny, patrz: poczciwy. 
H^ierzcii^ wierzciiol-eli, i^ierzcliowiua. szczyt, wielŁo, 

zenit. 
WIERZCH (słowian. Bp'LX'B, ros. Bepx'L, czesk. wrch) daje wyobrażenie 
przeciwne spodowi, i oznacza* całą płaszczyznę, która zajmuje górną 
stronę przedmiotu, np. od spodu aż do wierzchu, listek pływa po 
wierzchu wody, wydobyć się na wierzch , lać się przez wierzch, wierzch 
głowy, wierzch futra. 

Wierzch głowy sobie przegolił. Rej. — Jako wierzch góry szara mgła 
odzieję. J. Koch. 

Na którym pływał (Noe) czasu złej przygody. 
Po wierzchu wody. J. Kocu. 

Na najwyższym wierzchu skały widać było mury zamku. P. Koch. — 

. Zbudujmy sobie miasto i wieżę , którejby wierzch dosięgał do nieba. Wuj. 

Jak morze, wszystko na wierzch wyrzuca. Rys. — Wyszło jak oliwa na 

wierzch. Przysł. — Cedr pod niebo się dumnym wierzchem wspina. Nar. 

Szumiące lasów wierzchy. Molski. 

Ksiżda dolina, każdy wierzch twej skały, 
Jakże pamiętne! Mick. 
WIERZCHOŁEK (ros. BepmnHa, czesk. wrsek) oznacza najwyższy punkt, 
do którego jakie ciało się wznosi, np. wierzchołek drzewa, słupa, 
wieży. 

Mówi się: pływać po wierzchu wody (nie zaś po wierzchołku); 
prawda wyszła jak oliwa na wierzch (nie zaś na wierzchołek); znać 
co po wierzchu (nie zaś po wierzchołku). 
Jak gdy z wierzchołka Alpów niebotycznych, 
Mały się strumyk znagła wydobędzie. Kras. 

Po wyniosłych wierzchołkach drzew puliacze huczą. Kuas. — Gór oko- 
licznych odbija wierzchołki. Mick. 

U. 16 



242 Wierzch — Wieś. 



WIERZCHOWINA, wyraz prowincyonalny, oznacza wierzch drzewa od 

zrąbanego pnia odcięty. 
SZCZYT, w innych słowiańskich językach i u nas dawniej oznaczał 
tarczę. Lecz to znaczenie wyszło u nas z nżycia. Dzisiaj szczytem 
zowie się sam wierzchołek dacha, który też wilczkiem bywa nazy- 
wany. Przenośnie i mianowicie w językn książkowym oznacza już to 
wierzchołek, już najwyższy punkt, do którego rzecz jaka podnieść 
się może, np. szczyty gór, skał, szczyt chwały, potęgi i t. p. 

Bielą się nim (szronera) doliny i gór wielkich szczyty. Dmoch. — Uni- 
wersytet... przyprowadziłeś do tego szczytu sławy, o który się inne do- 
piero ubiegają. Linde. — Człowiek postawiony na szczycie dostojeństw 
ziemskich. Jan Sniad. — Po jednej stronie błyszczą 8wiątyi\ szczyty. Mick. 

Myśl moja ostrzem leci w otchłanie błękitu. 

Wyżej, wyżej i wyżej, aż do niebios szczytu. Mick. 

A jako Chrystus nad Taboru szczytem, 

Już się otacza wieczności przedświtem. Zro. Kras. 

Ten bieg Dniepru, ten szczyt wieży. 

Jak mi wiele przypomina. Gorec. 

Ze szczytu tych piramid sto wieków* was widzi. Jul. Slow. 
WIEKO (czesk. wiko) jest wierzch albo nakrywka skrzyni, trumny 
i t. p. dająca się zdejmować, albo podnosić, np. nieść wieko trumny, 
grobowe wieko. 

Skrzynia z podniesionem wiekiem. Szczerbić. — Jeszcze się dla mnie 
życia nie zamknęło wieko. Malcz. 
ZENIT (z arabskiego) wyraz astronomiczny. Jeżeli z punktu, na którym 
stoimy, wyprowadzona będzie w górę linija prostopadła do poziomu 
i przedłużona do ostatnich krańców sfery niebieskiej, to najwyższy 
punkt tej linii nazywa się zenitem. Ztąd przenośnie nazywamy zeni- 
tem, gdy chcemy najwyższy punkt, albo stopień oznaczyć. 

Dziś mój zenit, moc moja dzisiaj się przesili. Mick. 

lAleś, irioska, siol-o, okolica* zaścianek. 

WIEŚ (słowian, necb, czesk. wes) jest osada rolnicza, z kilkunastu, 
kilkudziesięciu a czasem i więcej chat złożona. 

Mówi się: mieszkać na wsi, wyjechać na wieś, ode wsi do wsi. 

Wsi spokojna, wsi wesoła, 

Któryż głos twej chwale zdoła? J. Koch. 

Ta rzeka wsi tamecznej imię swoje dała. J. Koch. 

Ani na wsi, ani w mieście. 

Nie trzeba wierzyć niewieście. J. Koch. 

Kupił 8. Stanisław... wieś Piotrowin.- Skar. — Od miasta do miasta, 
od wsi do wsi chodził , ludziom dobrze czyniąc. Skar. — Kupiłbym wieś, 
ale pieniądze gdzieś. Rys. — Co wieś , to insza pieśA. Przysł. — Każdy 
z innej wsi. Przysł. — Wziąłem po niej w posagu cztćry wsi dziedziczne. 



Wieś — Wieść*. ^43 



Kras. — Powrót z Warszawy na wie6. Wiersz Karpińskiego. — Obiege 
Litwy wsi; zamki i miasta. Migk. 

A stary kościół z wysokiemi szczyty 

Nad wsiij panuje lipami okryty. Brodź. 
WIOSKA, WIOSECZKA, jest mała wieś o kilku, lub kilkunastu cliatach. 

Owe wioski, co z memi graniczą. Kras. — Jedna wioska do śmierci, 
jeden dom wygodny. Karp. — Z wiosek zbiegły sie tłumy wieśniacze. 

MiCK. — 

A cała wioska jako ogród długi, 

W sadacłi kwitnących nizkie strzechy kryje, 

Z których dym kręty ku niebu sie wije. Brodź. 
SIOŁO (słowian, i ros. ce;io, czesk. sćlo) znaczy zupełnie ta samo co 
wieś, ale używa się tyllco w języku książkowym. 

Wpadli Tatarzy do sioła. Zimor. — Ktoby na dom, na sioło, albo na 
grunt najechał. Stat. Lit. 

A tam chłop biedny z litewskiego sioła, 

Wybladły, tęskny, idzie chorj^m krokiem. Mick. 

Zona na końcu twojego sioła, 

W zielonej mieszka dąbrowie. Mick. 
OKOLICA i w liczbie mnogiej OKOLICE jest kraj na około leżący z jego 
mieszlcaiicami. Jalco synonim wsi, oznacza osadę złożoną z samej 
drobnej szlachty najczęściej jednego nazwiska i herbu. Ztąd się mówi: 
okolica szlachecka. 

Gdzie teraz żyzne Renu okolice. Kras. — Będziem mieli u siebie całą 
okolicę. Kras. — Nie wierz mu, to pogorszy wszystkie okolice. Kras. 
Tymczasem już szeptała cała okolica. Mick. 

Martwą najpiękniejsza będzie okolica , 

Skoro cię w niej przyjazne nie witają lica. Józ. Brodów. 
ZAŚCIANEK, wyraz prowincyonalny. W Nowogrodzkićm ma to samo 
znaczenie co okolica szlachecka. Ol)raz takiego zaścianku przedsta 
wił poeta w Panu Tadeuszu. W Litwie zaś pow^szechnie zowią za- 
ściankiem jedne chatę, oddzielnie leżącą, z zabudowaniami gospo- 
darskiemi i gruntem do niej należącym. 

Słynie szeroko w Litwie Dobrzyński zaścianek. Mick. 

Nie we włości ich szukać ale po zaściankach, 

W Dobrzynie, w Rzezikowie, w Cietyczach, w Rąbankach. Mick. 
Wie!ic« patrz: wiadomość. 
Wieść, prowadzić. 

WIEŚĆ, WODZIĆ (słowian, i ros. bccth, czesk. westi) znaczy iść naprzód 
albo obok drugiego, jużto ukazując mu drogę, już podtrzymując go, 
żeby się nie potknął; już nie wypuszczając go z rąk, żeby z nami 
lub za nami dokąd chcemy iść musi<ił. Przenośnie mówi się: wieść ży- 
cie, wieść rozmowę, wieść ród od kogo, wodzić za nos^ rej wrodzić. 

16* 



^44 Wieść — Winiert. 



Jak owieczka miał być wiedzion na zabicie. Rej. — Nie dałby mu sie 
za nos wodzić. Rej. — Idźmy gdzie nas Bóg wiedzie. J. Koch. 
Wiodłem swój żywot tak skromnie ^ 
Ze ledwie kto wiedział o mnie. J. Koch. 

Człowiek rozumie iż to uczciwe, do czego chciwość go wiedzie. Kark. 
Więcej anielski , aniżeli ludzki żywot na ziemi wiódł. Skąr. — Niedźwie- 
dzia gdy przemożeszy za nos go wodzić możesz. Przysł. — Trudno tego 
wodzić, co nie może chodzić. Knap. 

PROWADZIĆ pod względem znaczenia nie różni się od słowa wieść. 
Lecz w użyciu jest wjTazem pospolitszym, i stosuje się równie do 
rzeczy żywotnych, jak nieżywotnych. Mówi się tedy raczej prowadzić 
do ślubu, prowadzić umarłego (niżeli wieść), l^owadzić handel, pro- 
wadzić intcresa (niżeli wieść). Prowadzić Hniją, prowadzić ręką po 
czćni, prowadzić drogę (nie zaś wieść). 

Ciało (Barbary) król do Wilna prowadził. Gorn. — Izali może ślepy 
ślepego prowadzić? Skaic. — Prowadził je gdzie sam chciał. Skar. — 
Drugich prowadzimy, a sami błądzimy. Knap. — Pod rękę ją prowadzą. 
W. Pot. — Niech Pan Bóg prowadzi. 

lVieśiiiak9 patrz: kmieć. 

Wieszczba, patrz: przepowiednia. 

H^lotrziiy, patrz: płocliy. 

Więzieii, patrz: niewolnik. 

Więzy, patrz: łańcuch. 

l¥ilil'ac, patrz: plątać. 

lVikt, nilitual-y, patrz: pokarm. 

lVii8:otiiy, patrz: mokry. 

Hiiia, patrz: występek. 

Winien, €ll'aźen, odpowiedzialny. 

WINIEN i WINNY (ros. BHHOBHbiił) od winy, mówi się o tym, na kim 
jakaś wina cięży, to jest kto co złego popełnił, kto nie uczynił tego, 
do czego był obowiązany, kto się stał złego przyczyną, nareszcie kto 
ma obowiązek oddać, wrócić, lub zapłacić, co komu od niego należy. 
Bogu duszę winien (t. j. niewinny i niewiedzący o niczćni), 

W^inien i winny tćm się różnią, że winien jest formą skróconą, 
w której zawiera się domyślne słowo posiłkowe: jest. Nie mówi się 
tedy winien jest , lecz tylko : winien, l^dobuież w wyrazach : dlużen, 
godzien, powinien, nioccn. 

Kto się nie chce prawa bać, nie bądź winien. Rej. — Był winien pe- 
wną sumę pieniędzy. J. Koch. — Jeślim co tedy winien, to i oni winni. 
J. Koch. — Lepiej iż dziesięć winnych ujdzie każni za swe występki, 
niżby jeden niewinny miał być skarany. Gorn. — Dusił go mówiąc: od- 
daj coś winien. Wrj. — A ktoby wykroczył z tego, albo którą z tych 
rzeczy zgwałcił, winien l)ędzie. Wrj. — Dla jednego winnego niewinnym 



Winien - Wino^wajca. 245 



żle się dziać nie ma. Skau. — Piłat nmył ręce mówiąc: jam tej krwi 
nie winien. Skar. — Niewinnemu przy winnym sie dostanie. Knap. — 
Lepiej winnemu przepuścić, niż niewinnego ukarać. Knap. — Winien mu 
jak baran wilkowi. Knap. — Przebacz mi, jam winna. Mick. — Kto 
temu wńnien? Mick. — Bogu dusze winien. Krasz. 
DŁUZEN i DŁUŻNY (słowian. ;^.ii>»cbH'Ł, ros. ^ojiskcht., czcsk. dłużny 
od długu), mówi się o tym , litóry dług u kogo zaciągnął i z niego się 
nie uiścił; czyli I^to jest czyim dłużnikiem. Kto dłużen, ten powinien 
dług oddać. Kto winien, ten karę ponieść, łub zadość uczynić musi. 
Dłużnym człowiek jest w obec wierzyciela; winnym zaś może być 
wobec Boga, wobec prawda, wobec sumienia. 

Iż był pan hojny, był też i dłużny. J. Koch. — Nie godzienem zdro- 
wia, jeśli Boga mego nie czczę, i powinności mu dłużnej nie oddaję. 
Skar. — Tego, któremu sam dłużnym był, za dłużnika sobie mieć po- 
czął. Skar. — Żeby nie był w odpowiedzi dłużny. Kras. 
ODPOWIEDZIALNY mówi się o tym, który musi odpowiadać za wszy- 
stko, co ma na swojćm ręku: a zatćm nietylko za własne czynności, 
rozporządzenia i ich skutki; ale i za wszystkich, którzy do niego 
należą, musi na siebie winę przyjmować. Tak naprzykład: zwierzch- 
nik może być odpowiedzialnym za nadużycia swoich podwładnyeJi. 

Mówi się: brać lub przyjmować na siebie odpowiedzialność, pocią- 
gać kogo do odpowiedzialności , ministrowie odpowiedzialni , wydawca 
odpowiedzialny. 

Kogo Opatrzność na wyższym stopniu osadza, kogo pełnością darów 
swoich obsypuje... na takich składa odpowiedzialność za całe pokolenia. 
WoRON. — Bierz pan całą odpowiedzialność na siebie. Kar. Kaczk. — 
Do ścisłej pociągniono go odpowiedzialności. Kar. Kaczk. — Za to nie 
mogę być odpowiedzialnym. Rom. Hiibe. — Jam jest w części odpowie- 
dzialna. Jul. Słów. — Obawiał się, żeby do odpowiedzialności go nie 
pociągniono. Krasz. — Wielka odpowiedzialność, jaką wziął na swe barki... 
pobudzała dci coraz nowych wysiłków. Krasz. — Moralna odpowiedzial- 
ność człowieka za czyny. Stawis. 
Wliioirajea, g^rzesziilk, przestępca, zbrodniarz, zlro- 
ezyńe«i.. 

Człowiek który popełnił złe mniejsze, lub większe. 
WINOWAJCA (zamiast winowatca od winowaty) w dawnej polszczy- 
znie oznaczał jużto dłużnika, już tego, który był czegokolwiek po- 
wodem, lub w^iną. Dziś oznacza tego, który w czćm zawinił, czy to 
wobec prawa, czy wobec osoby, albo dobra cudzego, bez względu na 
stopień winy. 

Odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. 
Wuj. — Uciekł do onego kościoła Delfu, zkąd niesłychana rzecz była 
wydawać winowajcę. Sarnio. — Oczyszcza wzgląd nieprawy jawne wino- 



24r» Winowajca. 



wajce. Kras. — Krynninaliiy 8i|d, który dekreta nmierci na winowajców 
feniwać ma władze. Kras. — Często zbrodnia uchodzi winowajcy płazem. 
Min AS. ~- Któżkolwiek winowajci|, zbrodnia zawsze czarna. Zabł. 
GRZESZNIK (ros. rptuiHHK-b, ezesk. hfosnik) oznacza człowieka, który 
grzeclianii swenii Boga obraził. 

Wiele jest biczów na grzesznika, ale nf^jącego w Panu miłosierdzie 
ogarnie. Wuj. — Ja większy grzesznik , bo ja swoje i cudze grzecłiy no- 
szę. Skar. — Zstarzawszy sie na t^ui wołaniu, pragniem abyśmy ua od- 
mianę i powstanie grzeszników patrząc , z weselem umierali. Skar. — Nie 
próżnoś Boga grzeszniku znieważał. Karp. 
PRZESTĘITA i dawniej PRZE8TĘ1*XIK (ros. iipecTyuHHKT> zbrodniarz) 
mówi się w ogólności o człowieku, który prze:^tąpił jakiekolwiek 
prawo czy Boskie, czy ludzkie. Ale przestępca l)edąc winnym wobec 
prawa, może nie być winnym wobec Boga i sumienia, np. ten co nie 
dopełnił jakiegoś prawa dyscyplinarnego, albo drukowego, albo wre- 
szcie takiego, o którym nie wiedział i nie słyszał. 

Tak zguby czekać musira, której też oni przestępcy nie uszli. Skar. 
Zakonu jego wierutni przestępcy. Skar. — Pierwszego przestępcę w woj 
sku, bez miłosierdzia karzą. Rys. 
ZBRODNIARZ i ZBRODZIEŃ zowie sie ten, który popełnił zbrodnią, 
czyli jedno z głów^nych jirzestepstw, prawem karnym przewidzianych. 
Ażeby sprawiedliwości zadosyć sie stało, a zl)rodniarz dla społeczeń- 
stwa niebezpiecznym nie l)ył; może być na mocy wyroku prawa po- 
zbawionym wolności, na dłuższe lub krótsze więzienie, albo i na 
śmierć skazanym. 

Zbrodniarzem był Kartusz, zbrodniarzami byli zabójcy Wyleżyii- 
skicłi ua Wołyniu, którzy dom cały swoich panów wyrżnęli. 

Zbrodniarze ci w koło wpleceniem mają być karani. Szczerb — ITciekł- 
bym na pustynią i odbieżałbym ludu mego : bo wszyscy wyrodkowie i sku- 
pienie zbrodniów. Skar. — Bez przekonania i dowodów, bez sądu ża- 
dnego, na karania nas złoczyńcom, łotrom, mężobójcom i zbrodniom wła- 
sne, potępiają. Skar. — Szafranicc zbiwszy (zebrawszy) gwardyą wielką 
zbrodniarzów, z zamku swego drogi pospolite zasiadał. lihAŻ — Miasta 
palą zbrodniarze. 1vochow. — Taka w człowieku jest potęga sumienia, 
że najwięksi zbrodniarze sami się oskarżają przed sądem. I^ras. — Zbro- 
dniarz ją kocłiający wróciłby do cnoty. Mick. 

Trzykroć dłoń płatnych zbrodniaray 

Odparła siła nieznana. Odyniec. 

Jakiż to zbrodzień śmie się znajdo w<ić tu z nami? Odyniec. 
ZŁOCZYŃCA (czesk. zloćinec) jestto WTÓg bezpieczeństwa publicznego, 
Ictóry zbrodnią uważając jako walkę o byt, czyni ją jakł)y rzemio- 
słem. Kto się więc puszcza ua kradzież, rozI)ój, fałszerstwo; kto na- 
pada ua spokojnego człowieka z zamiarem wydarcia mu życia, albo 



Winowajca — Wjiaó. 247 



obdarcia ; ten jest złoczyńcą i nie przestaje nim być, chociażby ma 
się zamiar nie udał. 

Nie ubogiego, lecz złoczyńcę wieszają. Budny. -7- Aby w tem, w czem 
was pomawiają jako złoczyńcę, z dobrych uczynków przypatrzywszy się 
wam, chwalili Boga. Wuj. — Od niego posiani ku pomście złoczyńców, 
a ku chwale dobrych. Wuj. — By ten nie był złoczyńcą, nie podalibyśmy 
go byli tobie. Wuj. 

Z lepszym pożytkiem będzie, gdy robi złoczyńca, 

Niżliby go miecz zgładził, abo szubienica. M. Biel. 

Każdyby tak złoczyńca uszedł. Skar. — Apostoł i jeść z złoczyńcami 
nie każe. Skar. — Złoczyńcom srogość, a cnocie i dobroci i godności, 
nauce i mądrości przyjaźń pokazować. Skar. — Złoczyńcy miastu wło- 
sów ucłio nrzynają. Szczerb. 

lVinszowac9 Kyezyc. 

Na środku gościńca 

Napadł, odarł mię całkiem skrzydlaty złoczyńca. Mick. 
WINSZOWAĆ (czesk. vinśovati, niem. wunschen) zoaczy oświadczać 
komu swoje radość z tego, że się jego życzenia spełniły; że go co 
pomyślnego, lub pożądanego spotkało. 

Mówi się: winszować komu czego, nie zaś winszować kogo czćm, 
albo z czćm: bo to jest gruby błąd, przeciwny językowi naszemu. 
I zeszli się do nich, szczęścia winszując. Wuj. — Winsziyęć, Panie 
Piętrze, żeś się już ożenił. Kras. — Winszowałem gustownego wyboru 
i, jak mi się zdawało, nie zbyt drogiego kupna. Kras. 
ŻYCZYĆ znaczy oświadczać komu nasze chęć, żeby mu nadal zdrowie 
i szczęście służyło; lub żeby się spełniło to, czego on pragnie, lub 
czego my dla niego pragniemy. Winszujemy tego, co już spełnione 
zostało; a życzymy tego, co jeszcze być ma. 

Jeden drugiemu właśnie tak życzyć ma, jako sam sobie. Rej. 
Tego bądź pewien że cię z temi liczę. 
Którym ja, sercem prawom, wszego dobra życzę. J, Kocu. 
Życzmy sobie tego, abyśmy nietylko w lata rośli , ale w rozum. Skar. 
Gdy komu życzę wszystkiego dobra, pewna rzecz iż go miląję; Petr. 
Każdy temu rad wierzy, czego sobie życzy. P. Koch. — Niech P. Bóg 
temu płaci, kto nam dobrze życzy. Kras. — Zycze ci wszystkiego do- 
bra. Kras. — Ci Hrabiemu życzą lat setnych. Mick. 
lVionąr» patrz: wiać. 
Wioska 9 patrz: wieś. 
Wir 9 patrz: nurt. 
lVitac*, pozdrawiać. 

WITAĆ (czesk. witatj) okazywać praybywającemu albo spotkanemu 
grzeczność^ uszanowanie, lub życzliwość, już to słowami, już ukło- 
nem , zdjęciem czapki , podaniem ręki , lub innemi zewnętrznemi zna- 



248 \A^itaó - \Vłókno. 



kami, np. witać gościa , witać gospodarza, znajomego, witać serde- 
cznie, witać z radością. 

Ciepłe lato witają głośnemi pieśniami, J. Koch. — A witajie witaj nasz 
miły liospodynie. Biel. — Każdego z radością wita. Birk. 
Ten jest obyczaj stary, 
Nowe pany witać z dary. Groch. 

Żaden cię z twych przyjaciół nie zechce i witać. Jagód yn. — Witam 
cię o zacna tylu ludzi, tylu mędrców i bohaterów szkoło. KoŁł>ĄT. — 
Bym cię witał westchnieniem. Mick. 
Gdyś księcia powitał i osiadł raz w domu. 
Siedź sobie choć wieki. Pol. 
Chlebem cię i solą witamy Paitie. Jul. Slow. 
POZDRAWIAĆ (ros. ii03;^paB.iflTb winszować), czesk. pozdrawiti); wła- 
ściwie mówić komu bo gd aj zdrów, ztąd wogóluości oświadczać 
komu ukłon z dobrem życzeniem. Witamy tylko oł)ecnego, a pozdra- 
wiać można i nieobecnego. Pozdrawiamy tylko dobrćm słowem , a wi- 
tamy i słowem i inszemi sposoby. Do tego pozdrawiać jest więcej 
książkowym, niż potocznym wyrazem. 

Mówi się: pozdrowienie anielskie (nie zaś powitanie). 
Przystąpiwszy młodzieniec pozdrowił go pięknie. Rej. — Pozdrowiwszy 
jeden drugiego, na konie wsiedli. Gorn. 

Pozdrawiają was bracia , którzy są ze mną : pozdrawiam was ja, którym 
list pisał. Wuj. 

Gdy do swych robotników przyszedł Boos, a pozdrowił je, mówiąc : 
Pan z wami. Skar. — Zdradnie wita, pozdrawia, całi^je i pieści. Kras. 
Pozdrów tam proszę rodziców odemnie. Pol. 
lVlee« patrz: ciągnąć. 
H^J^adac, patrz: panować. 
H^J^adza* patrz: moc. 
H^J^asiiośc 9 patrz: przymiot, p. majątek. 
WJ^oeznia* patrz: kopija. 
WJ^óczyr 9ic, patrz: błąkać się. 
WJ^clkiio, przędza, prz<^dziwo, kądziel. 

W ogólności to z czego nici się przędą, lub powrozy kręcą. 
W^ŁOKNO (ros. BO.iOKHO, czesk. wlakno) wyraz ogólny, obejmujący pro- 
dukta włoskowate ze lnu , konopi lub czego podobnego przyrządzane, 
z których się przędą nici , i wyrabiają rozmaite tkaniny, np. len, ko- 
nopie, wełna, jedwab', bawełna. 

Pająk uczy prząść, rodząc z siebie włókno. Klon. 
PRZĘDZA (ros. upii^ica, czesk. pradlo, od prząść) oznacza nici wyprze- 
dzione czy ręcznie, czy mechanicznie Włókno przyrządza się z su- 
rowego materyału, a przędza z przygotowanego już włókna. 



Włókno — Wkos, 249 



Mówi się: przędza życia ^ bo podług mitologii staroż^inej Parki 
przędły i przecinały nić życia ludzkiego. 

Jaka przędza y takie płótno. Przysł. 

Był szczęśliwym, a jasnej życia jego przędzy, 

Nie zasępiały pasma i zgryzot i nędzy. Cvpr. Godbb. 

W tobie lud składa broń swego rycerza, 

Swych myśli przędzę, i sw}'ch uczuć kwiaty. Mick. 
PRZĘDZIWO (czesk. pfediwo) wyraz zbiorowy, oznaczający jak włókno 
do przędzenia, tak i wszelkiego rodzaju przędzę. 

Przędziwo, tak konopie jako len, wczas siać. Gostom. — Prosiła jej 
panna, aby jej dała przędziwa do roboty: żeby jej chleba darmo nie ja- 
dła. Skar. — Co się kolwiek daje prząść, to jednem słowem przędzi- 
wem zowiem. Syren. — Konopi, ani żadnego przędziwa nie masz dopu- 
ścić moczyć w stawie. Haur. 
KĄDZIEL (słowian. Ki^ąt.ib czytaj kądiel, ros. Ky^cib, czesk. kużel) 
jestto wyczesane najlepsze włókno lniane, do przędzenia cienkich ni- 
ci. Przenośnie mówi się: po mieczu i po kądzieli, to jest: w linii 
męskiej i żeńskiej: bo miecz był u nas godłem rycerza, a kądziel 
była godłem staropolskiej niewiasty. 

Cadniej ci będzie prząść kądziel. J. Koch. — Pallas najpierwej żonom 
wymyśliła prząść kądziel, i płótno tkać. Bikl. — Ręce jej młode, dobrze 
do wełny i kądzieli matka przyuczała. Skar. — Bajki to kądzieli godne. 
BiRK. — Niewieścia rzecz, kądziel. Knap. 
WJ^os. warkocz, czupryna, kosa. 

WŁOS (słowiaii. B-iact, ros. bo.iocb, czesk. wlas) i w liczbie mnogiej 
włosy, są cienkie wlókienka, rosnące u człowieka na głowie, a u zwie- 
rząt czworonożnych na całćm ciele. Zowiemy je wełną u owiec, szcze- 
ciną u nierogacizny, sierścią u innych zwierząt. 

Mówi się : długie włosy, miękkie , czarne, siwe, białe, śnieżne, kru- 
cze , hebanowe; kolor włosów, pukle, pierścienie włosów, strzydz włosy, 
trefić włosy, rozczochrane włosy, rwać sobie włosy na głowie, o włos, 
wisieć na włosku. 

Wstawały na nim włosy. Orzech. — Włosy się na głowie wszystkim 
z strachu jeżą. Stryjk — Rwałem włosy na głowie mojej i brodzie. Wuj. 
Ezdr. — Rozczochrane włosy. Skar. — Kędzierzawe włosy, wichrowate 
myśli. Rys. — Kiedy mi na dłoni włosy urosną (t, j. nigdy). Knap. — 
Włos jej po ramionach płynął bursztynowy, Tward. — Głowy ludzkie 
rozumem, nie włosami stoją. Zegł. — Bez woli Boskiej włos z głowy 
nie spadnie. Zegl. 

Podniosły się na głowie nieśmiertelnej włosy, 

Wstrząsł się Olimp i całe zadrżały niebiosy. Dmoch. 

Włos litewskiego ludu biały, albo płowy. Mick* — Włos ... na ramiona 
spadał. Jul. Słów. 



250 \A^łos — \Vojna. 



WARKOCZ (słowian. BpibKOM-b, ezesk. wrkod Jangm.) oznacza włosy 
kobiece czy zaplecione, czy rozpuszczone. 

Jej warkocz pleciony. J. Koch. — W warkocz włosy powiązała. P. Koch. 
Wziąwszy nożyczki , sama jej warJcocze i głowę ostrzygła. Skar. — Splótł- 
szy warkocz, wkoło głowy okręcają, (twao. — Ja tymczasem ten war- 
kocz będę rozplatała. Szymon. — W misterne pierścienie warkocz utre- 
tiony. Nar. — Muskając sploty swych złotych warkoczy. Mick. 

CZITRYNA (ezesk. czupryna) zam. ezubryna od czub, u Rejd Bzupryna) 
właściwie oznaczała czub włosów na podgolonej głowie, a wogólno- 
ści włosy nięzkie mianowicie nad czołem. Noszono czupryny podstrzy- 
gane po czerkiesku, po szwedzku i nazywano: czerkieska czupryna. 
Głaskać się po czuprynie, wziąć kogo za czuprynę (l. j. załeb). Dziś 
ten wyraz gminnością trąci. 

Zjeżona czupryna. Rej. — Najdzie drugiego, który wygoliwszy a wy- 
muskawszy sobie czuprynę, już zaniedba i zapomni wszystkiego innego. 

GORN. — 

Zwycziij był u Polaków w siedm lat strzydz czupryny: 
I zwano to, sprawiwszy bankiet, postrzyżyny. W. Pot. 
Pluł w bok i po czuprynie się głaskał. Kras. 
KOSA (ros. Koca) w języku ludowym to samo, co warkocz zapleciony, 
czyli włosy kobiece w sztuczny splot powiązane. 
Ani ubiory, ani szata żadna cała, 
Ani na głowie kosa w swej mierze została. Bendon. 
Warkocz zapleść w kosy. Zimor. — Strojne muzom sarmackim poza- 
platał kosy. Dmoch. — Wiosna zielone rozplata kosy. Biklow. 
W^J-oszczy zna , patrz : ogrodowina. 
li^inawiar* patrz: dowodzić. 
lViiio9kowar, patrz: dowodzić. 
Wojak, patrz: żołnierz. 

Upojna, i^alka, bitwa, bcij, potyczka 9 utarczka, wy- 
cieczka, odsiecz, wyprawa, pojedynek. 
W ogólności ścieranie się z sobą dwóch sił nieprzyjacielskich. 
WOJNA (słowian, i ros. Bonna, ezesk. wojna) daje wyobrażenie prze- 
ciwne pokojowi, i znaczy zbrojne działanie przeciw sobie dwóch 
państw, lub dwóch stron przeciwnych, mające na celu jużto obronę 
ojczyzny, już zmuszenie połńtego przeciwnika do spełnienia naszej 
woli. Giną na niej zwykle krocie i tysiące ludzi ; bo nieraz całe lata 
i z rozmaitem szczęściem się toczy, np. wojna trojańska, wojny krzy- 
żowe, wojna trzydziestoletnia, wojna domowa. 

Mówi się: wypowiedzieć wojnę, toczyć wojnę, prowadzić wojnę, 
gotować się do wojny. 

Te niewątpliwą wielkiej wojny pochodnią co najprędzej zgasił. J. Koch. 
Dobrą wojną pokoju szukają. Skar, 



Wojna. 251 

Wojnę pobożną śpiewani , i hetmana , 

Który grób pański, święty wyswobodził. P. Koch. 

Wojna domowa, gdy który naród sam przeciw sobie walczy. Mącz. — 

W głowie rozbierając los wojny niepewny. Kochów. — W pięciu mie- 
siącach cala ta wojna ukończona została. Nar. — Wojna odporna i za- 
czepna. Koi.h.\T. 

WALKA (ro8. cna^iKa) oznacza pasowanie się czyli działanie przeciw 
sobie dwóch sił fizycznych, albo moralnych. Może* być tedy walka 
flwóch przeciwników, dwócli wojsk, walka byków, walka kogutów, 
walka uczuć, namiętności, walka na pióra, walka z sobą samym, 
walka wewnętrzna, walka o t)yt, wystąpić do walki, nierówna walka. 

Walka między czartem a człowiekiem nigdy ustać nie może. Rej. 

Kto klęskę może, kto pobite głowy. 

Tej ciężkiej walki wypowiedzieć słowy? J. Koch. 

Częste były walki w ziemi naszej. Wuj. — Widząc że już koniec 
walki. MicK. 
BITWA (ros. ÓHTua, tzesk. bitwa) tćm się różni od walki, że walka 
może być fizyczna i moralna; a t)itwa tylko fizyczna, to jest siłą 
oręża, lub pięści. Od wojny zaś tćm, że w jednej wojnie wiele bi- 
tew być może. 

Mówi się: krwawa bitwa, zacięta, walna, stanowcza, wydać bi- 
twę, stoczyć bitwę, wygrać bitwę, poledz w bitwie, pole bitwy, 
plac bitwy. 

Jeżeli która bitwa wygrana była, któraby sercem, rozumem, szczę- 
ściem z starodawnemi bitwami równana być mogła; tedy Obertyń^ka ta- 
kowa jest. Orzech. — Poległ sam najpierwej w bitwie. Wuj. — Po tej 
bitwie wygranej postawił Jozue ołtarz na górze Hebal. Skar. — Wyćwi- 
czyli się byli Niemcy w takiej bitwie. Warg. — Nazywa się bitwą roz- 
prawa wojska uszykowanego. Jakubów. — Wielki mistrz pierwszy uciekł 
z pola bitwy. Mick. 

Kto sam bitw nie wygrywał jeszcze, temu wara 

Nicować strategiczne pomysły Cezara. Boh. Zal. 

» 

BOJ (ros. óoii, czesk. boj) jcstto wzajemne zadawanie i odbijanie cio- 
sów bez względu na rodzaj broni. Ze zaś to dzieje się tylko przy 
bezpośrcdnićm zetknięciu się z sobą walczących , przeto może t)yć je- 
dnym z epizodów bitwy. Podczas jednej bitwy bój to na jednćm, to 
na drngićm skrzydle może ustawać i znowu się wszczynać. 

Mówi się: wydać bitwę nieprzyjacielowi (nie zaś bój), wygrać lub 
przegrać bitwę (nie zaś bój). Przeciwnie: otrzymać zwycięztwo wstę- 
pnym bojem (nie zaś wstępną bitwą). 

Tyś nam dał w boju siłę. J. Koch. — Może kto ręką sławy dostać 
w boju. J. Koch. — Zobaczymy jego męstwo w boju? Skar. — Cezar 
trzysta bitew wstępnym bojem z Gallami wygrał. Warg. — Natarli wstę- 



252 >A^ojna. 

piiym bojem. Kras. — Tych bijem wstępnym bojem ^ z tamtemi się go- 
dzim. Kras. — Do rad język, do boju ręce dały nieba. Dmoch. — Bli- 
zko Wrocławia bój się krwawy wszczyna. Nibmc. — Nie dziw żem mniej 
szczęśliwe toczył z tobą boje. Mick. 
POTYCZKA (ro8. CTUiica, czesk. potka) jest mała i krótka bitwa mię- 
dzy niewielkiemi oddziałami wojska, które gdzie się spotkają, tam 
na siebie wzajem uderzą. 

Przez ten czas łnbo żadnej bitwy generalnej nie było, urywcze jednak 
potyczki często bywały. Papr. Weoec. — Była potyczka zapalczywa, lecz 
przez kilka godzin obojętna i niepewna. Nar. — W pierwsząj potyczce. 

MlCK. — 

UTARCZKA jest podjazdowe i dorywcze starcie się z nieprzyjacielem. 

Bitwa się nie zaczęła, a utarczki tylko były. Skar. — Przy napawa- 
niu koni utarczkę mieli. Warg. — Nieprzyjaciele rozumiejąc że się to na 
dorywczych utarczkach skoAczyć miało, dawszy odpór nie zapędzali się. 
Nar. — Lubo nie przyszło do powszechnej między wojskami bitwy ; 
w szczególnycli jednak utarczkach wielokrotnie pokonali zaufanego w sile 
i waleczności nieprzyjaciela. Kras. 
WYCIECZKA jest wypadnienie oblężeiiców na oblegającego nieprzyja- 
ciela, ażeby nagle uderzyć i szybko się cofnąć. 

Kiedykolwiek wycieczka być miała, za wżdy białogłowy bywały przy 
ubieraniu się we zbroje. Gorn. — Osadził tam jezdne i wojsko, aby wy- 
cieczki czyniąc przejeżdżali drogę ziemi żydowskiej. Wuj. — Najwięcej 
w nocy do takich się wycieczek udawał i sława mocy jego wszędy się 
roznosiła. Wuj. — Zamek , z którego wycieczkami mógłby nas kiedy chcąc 
trapić. P. Grab. — Ten w potrzebie boju wstępnego, a ów w wycieczce 
zginął. BiRK. — Zkąd Litwini wracali? z nocnej wracali wycieczki. Mick. 
ODSIKCZ oznacza posiłki wojenne, które oblężonym na ratunek przy- 
bywają, np. przyjść na odsiecz, pośpieszyć na odsiecz. 

Nie przyszło mu do odsieczy. J. Koch. — Prosił ich, aby nie podda- 
wali zamku, pókiby nie przyszedł im na odsiecz. Stryjk. — Wojsko na 
odsiecz przyszło. Stryjk. — Na odsiecz przyszedł przyjacielowi swemu. 
BiRK. — Lachowiczom na odsiecz przybywa. Kochów. — Gotiye się iść 
na odsiecz. Zyg. Kras. 
WYPRAWA oznacza wyruszenie z wojskiem na daleką, a zw*laszcza 
za granicami państwa wojnę. 

Usłyszawszy o wyprawie Krzyżaków niewiasty i dzieci na zamki... za- 
prowadzić kazali. Stryjk. — Mało na onej wyprawie wskórali. Stryjk. 
Henryk podrósłszy, na wojenną się wyprawę gotował. Skar. — Wszyst- 
kie te wyprawy abo na wiatr poszły, abo niewielki pożytek uczyniły. Birk. 

Całe dzieje nieszczęsnej wyprawy 

W oczach i twarzach rycerzy wyczytał. Mick. 

Otrąbią niemylnie trzy wyprawy na świata trzy strony. Mick. 



Wojna - Woled. 263 



POJEDYNEK (ros. noe^EHOirb) jestto walka dwóch osób z sobą, które 
nawzajem na krew, lub na życie swe godzą. Zowie się zwykle spra- 
wą honorową: bo podług pojęć dredniowiecznego rycerstwa, obraza 
honoru choćby tylko mniemana, krwią tylko zmyta być może; co się 
wbrew duchowi religii chrześciańskiej sprzeciwia. W walce tej zacho- 
wywać się zwykły tradycyjne przepisy, np. że wyzwany ma prawo 
wybierania oręża, że się strony umawiają o czas i miejsce, że mają 
sekundantów i t. p. 

Mówi się: wyzywać na pojedynek, wyjść na pojedynek, zginąć 
w pojedynku. 

Wyzywał Goliat na pojedynek żołnierzy Saulowych , aby się z nim sam 
na sam który potkał. Skaii. — Ludzie odważają zdrowie i życie w po- 
jedynkach dla urojonego punktu honoru. Jezierski. — Samowtór bójki 
poczytywać za pojedynki byłoby błędem. Lel. — Znajomy z tylu poje- 
dynków. MiGK. — Na pojedynek nasze pozwolenie dajem. Mick. — Ma- 
jorze, szepnął Ryków, wyjdź na pojedynek. Mick. 
H^ojownik, patrz: żołnierz. 
Wola, patrz: chęć. 
Woleć 9 przekJ^adac* co nad co. 

WOLEĆ (starosł. bojihth, bojim) »chth cl JihBOMTf neyme crh ^enoio JiyKa- 
BOK) OsTROM. czesk. woliti) używa się, gdy mamy do wyboru jedno 
z dwóch , i znaczy skłaniać swoje wolą bardziej ku jednemu , niż ku 
drugiemu, chcieć raczej tego, niż owego. 

Wolę że ty płaczesz na mym grobie. J. Koch. — Nabożeństwo staro- 
wiecznych chrześcian wolało kościoły ubierać i zdobić , niżH żony i córki. 
Skar. — Wolę cierniową z Chrystusem koronę nosić , niżli złotą z królmi 
tego świata. Skar. — Wolę umrzeć niż Boga obrazić. Skar. — Co kogo 
boli, o tćm mówić woli. Przysł. 

Stanęliśmy w Ryczywole, 

O którym zamilczeć wolę. Kras. 

Wolę być Iw^em w nieszczęściu, niż w szczęściu ślimakiem. Wco. — 
Wolał raczej być, niżli się na pozór tylko pokazać dobrym. Pilch. — 
Wolę prawdą obrazić, niż pochlebstwem przypodobać się. Pilch. 

Wolałbym dźwigać więzy u brodacza Turka, 

Niż żeby mi tak mamie wiednieć miała córka. Małcz. 
PRZEKŁADAĆ CO NAD CO, znaczy dawać w swojćm przekonaniu, 
lub sercu pierwszeństwo jednemu przed drugićm; kłaść jedno wyżej 
niż drugie; ważyć u siebie jedno więcej niż drugie. 

Mędrcowie zawżdy przekładali poczciwe przed pożytecznem. Rej. — 
Nad dobre,... co lepszego przekłada. Wuj. — Kto swe posty, modlitwy 
i inne nabożeństwa nad zbawienną potrzebę bliźniego przekłada, miłości 
Bożej i bliźniego mało w sobie ma. Skar. — Która (małżonka) nad męża 
swego, żadnego na świecie człowieka przekładać nie ma. Skar. — My 



256 Wolność. 



Z góry jut robił projekt , te sobie pozwoli , 
Używać na wsi, długo wzbronionej swobody. Migk. 

NIEPODLEGŁOŚĆ jest stan państwa, które nie hołduje innemu pań- 
stwu, czyli nie podlega obcemu. 

A przed nim (posągiem Sobieskiego) na dobyte przysiężmy pałasze, 
Za niepodległość kraju łożyć gardła nasze. Trcb. 
Niepodległość swą... orężem utwierdzili. Nari^sz. 

NIEZAWISŁOŚĆ oznacza że jedna władza, albo juryzdykeya czy ró- 
wna drugiej, czy chociażby niższa od niej, w zakresie swoich dzisdań 
nie jest od niej zawisła; a zatem ani rozkazów od niej odbierać, ani 
jej rozporządzeń spełniać nie ma obowiązku. Kościół na przykład z wła- 
dzą świecką walczył i walczy o niezawisłość ; Ameryka zaś, niechcąc 
być pod panowaniem angielskićm, wywalczyła sobie niepodległość. 

NIEZALEŻNOŚĆ jest znajdowanie się w tak dogodnych warunkach , że 
człowiek mając zapewniony byt, nie jest zmuszony wysługiwać się 
innym i nie zależy od cudzej woli, od łaski, od okoliczności. Nie- 
podległość stosuje się mianowicie do kraju; niezależność zaś i do po- 
jedynczej osoby. Niepodległćm jest państwo, które nie hołduje niko- 
mu; niezależnym pod opieką prawa może być skromny ziemianin, 
któremu włiisny kawałek roli na zaspokojenie potrzeb życia wystarcza. 

AUTONOMIA (greek, artoc sam i rofto^ prawo) w starożytności ozna- 
czała przywilej niektórych miast Greckich, które hołdując Rzymia- 
nom, rządziły się własnemi prawami. Dzisiaj mówi się o takim kraju, 
który nie przestając być pod najwyższą władzą panującego i należeć 
do jego państwa , rządzi się własnemi prawami , i we wszy stkićm co 
się spraw wewnętrznych tyczy, jest zupełnym u siebie gospod.irzem. 

EMANCYPACYA (od łacin, manclpium niewolnik nad którym pan jego 
miał władzę nieograniczoną) znaczy właściwie zniesienie niewolnictwa. 
W ostatnich czasach wyrazem tym zaczęto nazywać równouprawnie- 
nie kobiet, to jest przyznanie im praw równych z mężczyznami wo- 
bec oświaty, pracy, obierania sobie stanu i rządzenia majątkiem. Lecz 
że wyraz ten nie miał ściśle określonego znaczenia, przeto znalazły 
się ekscentryczne głowy, które przez eniancypacyą chciały rozumieć 
wyłanianie się z pod wszelkich praw, krępujących w czemkolwick 
wolność kobicty; przyswajanie sobie zwyczajów męskich, (niekiedy 
nawet aż do odzieży półmęskiej; a co gorzej zaniedbanie obowiąz- 
ków żony, matki i gospodyni. Takie jednak krzywe wyobrażenie 
wobec emaucypacyi dobrze zrozumianej, jest t^m , czćm swawola wo- 
bec prawdziwego postępu. 

UDZIELNOSĆ znaczy niezależność na swojej dzielnicy, czyli tej części 
państwa, którą w wiekach średnich panujący, każdemu z synów swo- 
ich wydzielał. Kto na takiej dzielnicy panował, ten się zwał udziel- 
nym księciem. 



Wolność - Wóz. 257 



* f 



NIETYKALNOŚĆ jest tłumaczeniem łacińskiego wyrazu immunitasy 
i oznacza przywilej osób i miejsc świętych, że nietylko od gwałtu 
i ucisku są zabezpieczone, ale że ich jako rzeczy świętej, nawet pal- 
cem tknąć się nie godzi, np. nietykalność osoby królewskiej, niety- 
kalność posłów zagranicznych, nietykalność kościelna. 

H^olacs wzywać 9 zapraszać. 

WOŁAĆ (czesk. wolati) znaczy podnosić tak silnie glos, czy wzywając 
kogo, czy oznajmując co, żeby się niby jak ryk wołu rozlegał, np. wołać 
ratunku , wołać gwałtu , wołać >y niebogłosy, wołać o pomstę do nieba. 
Cały dzień wołam. Boże nidj, do ciebie. J. Koch. — Jam głos woła- 
jącego na puszczy. Wiu. — Glos krwi brata twego wola do mnie z ziemi. 
Wuj. — Są grzechy niektóre do Boga w niebo o pomstę wołające. Skar. 
Nie chcesz aby ścisk poddanych twoich wołał na cic do nieba, obchodżże 
się z niemi sprawiedliwie. Herbest. — O synu! głosem płaczliwym za- 
wołał. Kras. — Zawołał: nie pozwalam! i uciekł na Pragę. Niemc. — 
Gwałtu wołać. Bohom. — Idź gdzie cię twoje przeznaczenie woła. Moraw. 

WZYWAĆ (słowian. Bi»3UB<aTH, ros. B033BaTb, czesk. wzywati) znaczy 
zwracać się do nieobecnego, czy błagając o co; czy żądając jego 
obecności, współczucia, lub uczestnictwa. Wołać jest wyrazem ogól- 
niejszym i może nie stosować się wprost do nikogo ; wzywać zaś sto- 
suje się wprost do tego, kogo wzywamy. Wołać kogo można, rozka- 
zując żeby przyszedł; wzywać zaś, okazując uprzejmość. Wołać np. 
służącego; a wzywać sąsiada, lub człowieka od nas nie zależnego. 

Wysłuchaj nas w dzień , w który cię wzywać będziemy. Wuj. — Spraw 
stypę , abo ucztę na pogrzebie i wezwij ubogich. Skar. — Idę tam, gdzie 
mię Bóg wzywa. Skar. — Wzywał do świętej jedności. Skar. — Dawa- 
łem proszącym w iuiię Boga. Gdym teraz dał wzyw^ającym w imię ojczy- 
zny, spełniłem swoje powinność. Kuczr. — Do przyjaźni prawdziwej, jako 
do rzeczy po łasce Bożej na świecie najlepszej, wszystkich wzywam. Ma- 
CZU8KI. — Boga wzywaj, a ręki przykładaj. Knap. — Boga na świade- 
ctwo wzywam. Jabł. — Panuj, kiedy lud cię wzywa. Niemc. 

ZAPIiASZAĆ i dokon. ZAPROSIĆ, znaczy prosić kogo o przybycie; 
o przyjęcie gościnności , urzędu , lub obowiązku ; o wzięcie w czćm 
udziału, np. zapraszać na obiad, na herbatę, zapraszać na marszałka, 
na członka towarzystwa. 

I posłał sługi swoje wzywać zaproszonych na gody. Wuj. 

Brama na wściąż otwarta przechodniom ogłasza. 

Że gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza. Mick. 

lVoii« wonno śc 9 patrz: zapach. 

lVclz9 powóz, pojazd, rydwan. 

WÓZ Csłowiaii. i ros. noat, czesk. wftz) oznacza przyrząd na kołach 
służący do jeżdżenia, lub do wożenia przedmiotów. Mianowicie zaś 
stosuje się do wozów używanych w gospodarstwie, np. wóz jedno- 

11. 17 



^5g Wóz — Wpąja<*. 



konny lub parokonny, wóz dyszlowy, drabiniasty; wóz siana, wóz 
drew. Mówi się też: wóz tryumfalny. 

Lepszy funt szafranu, niżli wóz siana. Rys. — Potrzebny jak piąte 
kolo u wozu. Przysł. -- Baba z wozu, koniom lżej. Przysh — Przyjdzie 
koza do woza. Przysł. — Co z woza spadło, to już przepadło. Przysł. 
Kiedy wóz posmarujesz , to jakbyś trzeciego konia przyprzągł. Przysł. — 
Na czyim wózku jedziesz, tego piosnkę śpiewaj. Przysł. Bywa pod wo- 
zem , kto bywa na wozie. Knap. — Konie głupie , ale wóz pospiesza. Kras. 
Wozy jadą drogą, i wóz znajomy na przedzie. Mick. 

POWÓZ oznacza wszelkiego gatunku wozy używane do jeżdżenia przez 
dostatniejszą klassę, począwszy od bryczki aż do karety, np. wsiąść 
do powozu, wysiąść z powozu. 

I^OJAZD w dawnej polszczyznie znaczył wiosło. Dzisiaj używa się wy- 
łącznie na oznaczenie kocza, lub karety. 

RYDWAN (z tureckiego) znaczył dawniej wóz prosty, kryty. Teraz uży- 

• wa się tylko w języku poetycznym na oznaczenie jakiego wielkiego 
i osobliwego pojazdu. 

Rydwan w którym panny siedziały, stanąć za kolebką musiał. Gorn. 
Pierwej proste r}'dwan3 i rzadkie, częste siodła miasto poduszek ; a teraz 
złote kolebki i karety. Skar. — Wprzągłszy w swój rydwan orły złote 
obok srebrnych. Mick. 

H^pajacs iiatchiiąr* i^raźac, zaszczepiać. 

WPAJAĆ i WPOIĆ znaczy wlewać w serce jakby po kropli szlachetne 
uczucia, lub zasady, tak żeby one powoli przeniknąwszy całą istotę 
człowieka, niby w krew jego weszły, niby w duszę wsiąkły. 

Godna jest ta Ewangelia, abyśmy ją sobie dobrze w pamięć i serca 
nasze wpoili. Żarn. — Aby się do serca wpoiła (ta nauka) i w pamięć 
mocno wbiła. Skar. — Od wpojonego raz błędu żadnym sposobem od- 
wieść się nie dają. Syren. — Wszystko to nieznacznie wpaja się w umy- 
sły młode. Kras. — Moralne prawidła jeżeli sic nie wpoją w czucie, zo- 
staną w rozumie , a nic przejdą do serc^i. Jan Sniad. — Wpaj««ymy mło- 
dym ludziom, żeby się starali poznać i zgłębić swój język. Jan Śniad. 

NATCHNĄĆ (ros. B;^oxH\'Tb, czesk. nadchnuty) znaczy wlać wyższego 
ducha, któryby przez kogo myślał, mówił, lub dzialsd. Wpajać po- 
trzeba długo, a natchnąć można w jednej chwili, np. natchnąć duchem 
świętym, duchem wieszczym, miłością, męstwem i t. p. 

Od czterech wiatrów przyjdź duchu , a natchnij te pobite, a niech ożyją. 
Wi'j. Ezech. — llóg tym duchem jedności na tym sejmie natchnął nasz 
naród. Gaz. Nar. — Tam dopiero widać, jak geniusz pełni prawa, o któ- 
rych może nie słyszał, ale które mu natchnęła prawda. Jan Śniad. — 
Żeby tym myślom takie tylko dawać ozdoby i stroje, jakie im własne 
uczucie w pisauiu natchnie. Jan Śniad. — Z oczyma mcniesionemi stał 
jakby natchniony. Micr. — Uczucia szlachetne natchnąć. Mick. — Jeśli 



Wpajać — Wpływ. 5}50 



zechce, może począć z sobą jak Bóg natchnie. Krasz. — Natchnąć od- 
wagą i otuchą. Zyg. Feuń. — Serdeczne współczucie, jakiem wspólność 
tylko cierpienia duszę natchnąć może. Zyo. Feliń. 

WKAŻAC i WRAZIĆ znaczy podziałać czóm tak silnie na umysł , żeł)y 
to komu jakby ćwiekiem utkwiło w pamięci, w głowie, lub w sercu. 
Takie nauki wraź w serce. Skar. — Grzechy swoje żałośnie w piśmie 
swem opłakiwał, i drugim do tego przykład dając, to najwięcej w serce 
wraża. Skar. — Raczże to miły Panie wrazić w serce sług twoich. Skar. 
Wraźcie to sobie w pamięć. Siemasz. 

ZASZCZEPIAĆ, właściwie do szczepienia drzew się stosuje. Przeno- 
śnie mówi się: zaszczepiać w sercu, w narodzie religiją, oświatę, 
dobre obyczaje, ażeby jak zaszczepione drzewo rozrastały się i owoce 
przynosiły. 

Religiją Chrześcijańska, która tak szlachetne i tkliwe poruszenia wpaja 
i zaszczepia. Jan Śniad. 

ll^pJ^yw* znaczenie^ powaga, zachowanie, przewagra, 
mir. 

WPŁYW jest wywieranie na co działania, które clioć nie samo spra- 
wuje skutek; ale jest jednym z warunków, od których ten skutek 
zależy. Pod względem moralnym, jestto działanie choć niebezpośre- 
dnie na umysł drugiej osoby, mogące jej zdaniem, lub postanowieniem 
w pewny sposób kierować. 

Mówi się: wpływ klimatu na zdrowie, wpływ na umysł, na oby 
czaję, wpływ moralny, mieć wpływ, wywierać wpływ, być lub zosta- 
wać pod wpływem i t. p. 

O wpływie Opatrzności na losy narodów. Mietel. — Prawdziwa go- 
dność nauki, wyciągać się i cenić powinna z wpływu, jaki wywiera na 
wydoskonalenie władz ludzkich, na wyrobienie prawdziwej dostojności 
człowieka . . . Jan Sniad. — Wpływ nauk na szczęśliwość domową, na los 
społeczności ludzkiej i narodów. Jan Śniad. — Chcąc mieć wpływ, po- 
trzeba się podobać i otrzymać moc jakąś nad umysłem tych, którzy wiele 
mogą. NiBMc. — Łatwo pojąć przyczynę tego potężnego wpływu, jaki 
mają wielcy pisarze na język. Jan Śniad. — Wpływu matek na syny 
najwięcej dowodzą życia znakomitych ludzi. Brodź. — Wpływ dobrych 
zasad. Brodź. — Znam tam wiele osób , mam wpływy. Migk. — To wpływ 
będzie miało na dalsze moje życie , wpływ dobry i szlachetny. Zyo. Kras. 
Za jego to stało się wpływem. An. Malec. 

ZNACZENIE jestto waga, jaką w pewnej sferze ma czyj głos albo 
zdanie, tak że położone na szali, jeżeli jej nie przechylą na swoje 
stronę, to przynajmniej nie mało na niej zaważą, np. znaczenie w po- 
wiecie, w obywatelstwie, w kraju, u dworu i t. p. Kto ma wpływ, 
ten działa nie przez siebie , lecz przez kogo innego ; nie wprost, lecz 
pośrednio. Kto ma znaczenie, ten działa bezpośrednio przez samego 

17* 



siebie. Niekiedy osoba nawet mało znaeząea może mieć wpływ na 
te^o, lito ma znaczenie. Karol Radziwiłł miał za swoicłi czasów wiel- 
Icie znaczenie w Litwie; a wpływ na niego wywierały nieraz osoby 
mało znaczące. 

Kołłątaj był człowiekiem młodym żadnego jeszcze w kraju znaczenia 
nie mająoym. Jan Śniad. — Rzeczywiste znaczenie dawały zajmowane 
urzędy. Krasz. — Szlachta drobna niedawno w łonie braterstwa nic nie 
znacząca, podnosiła się z kolei do znaczenia i przewagi. Krasz. — Stal 
na szczycie władzy, znaczenia i wpływu. Henr. Kossowski. 
POWAGA (czes. powaha) oznacza to, co pod względem moralnym taką 
ma wagę i taką wywiera władze na nmysły, że człowiek choćł)y nie 
chciał, musi poczuć pewną w niej wyższość, i jeżeli nie uledz, to 
wobec niej nie przestąpić skromności granic. Jak wpływ, tak i zna- 
czenie może mieć człowiek nie zasłngujący na szacunek , powagę zaś 
tylko ten, którego wysoko ważymy, czyli poważamy, to jest: dla któ- 
rego czujemy w duszy prawdziwy szacunek; lub którego rozum, na- 
uka, zdanie, tyle wagi ma u nas, że nam nieraz za dowód prawdy 
wystarcza. 

Mówi się: powaga starości, powaga nauczycielska, powaga nau- 
kowa, opierać sie na czyjej powadze, mieć za sobą powagę Arysto- 
telesa, Lelewela i t. p. 

Powaga starości. Rej. — Jakiej to powagi człowiek był, a jako na jego 
rozkazanie morza sie rozstepowały, Jordan sie wspak obracał. Rej. — On 
wielkiej powagi król, z miejsca swojego powstał. Orzech. — Ty strzeż 
powagi swojej, J. Koch. — Zapomniawszy powagi i wstydu. Gorn. — 
Augustyn Ś. powiedział: jabym Ewangelii nie wierzył, by mie nie wzru- 
szała powaga kościelna. Wrj. — W języku polskim to słowo powaga... 
właśnie rozumiejąc wykłada się : mniemanie dobre u ludzi o cnocie, mocy, 
mądrości, przeważności , bogactwie i o wszelakiej dzielności. Sarnic. — 
Boską sie powagą szczycili, którzy prawa pisali. Srar. — Wspieraj sie 
na powadze takiego świadka, który cie nie zawiedzie. Skar. — Powaga 
królewska. Skar. — Powaga urzędu. Skar. — Pokorą powagę miarko- 
wała, i powagą pokorę zdobiła. Piekarski. 

Na jednym tronie nie rada 

Miłość z powagą zasiada. Gawin. 

Umiał i powagę stanu swojego utrzymać, i dochodów na dobre użyć. 
Kras. — Nie mogę tak wielkiej oprzeć się powadze. Kras. — Każdy 
urzędnik powagę przyzwoitą ur/ędowi zachować ma. Kras. — Nadto po- 
wagi, hardości jest znakiem. Nar. — Prosty jak sosna, silny jak dąb, 
kroczył z Senatorską powagą. Krasz. 
ZACHOWANIE zniiczy zaskarbienie sobie u kogo życzliwości, łaski 
i dobrego mniemania, tak że dla nas w każdym razie zachowuje do- 
bre usposobienie. 



Wpływ — Wrodzony. 261 



Acz też tam i kufel i żołędny tuz wielkie zachowanie mają. Rej. — 
Cnota a układne obyczaje, te ludziom zachowanie jednają. J. Koch. — 
Ze jest rzecz niepodobna wszystkim się podobać, dosyć bodzie kiedy ten, 
który zachowania szuka, cnotliwie a przystojnie się w każdej rzeczy za- 
chowa. J. Koch. — Jednego majętnością, drugiego wiarą, trzeciego za- 
chowaniem które masz, wspomagaj. Gorm. — Dobre zachowanie lepsze 
niż gotowe pieniądze. Rys. 

Mii^em zachowanie 
U szlachty, i lubili mnie wszyscy ziemianie. Mick. 

PRZEWAGA w dawnej polszezyznie oznaczała znakomity czyn, dla do- 
konania którego trzeba było ważyć zdrowie a nieraz i życie. Tak 
Dębołęcri pisał: Przewagi Elearów polskich. To znaczenie wyszło 
z użycia; i dziś przewaga znaczy zaważenie więcej na szali, a zatóm 
wzięcie góry nad kim, lub nad czóm. Może być tedy przewaga raatc- 
ryalna i moralna, przewaga oręża, przewaga nad umysłami, przewaga 
duchowego pierwiastku, mieć nad kim pi-zewagę, zapewnić komu 
przewagę, otrzymać przewagę. 

Przyszła drogą umiejętności Europa do pierwszeństwa i przewagi nad 
resztą ziemi. Jan Śniad. — Powolnym wpływem odzyskali moralną prze- 
wagę nad silnym, ale barbarzyńskim ciemięży cielem. Mick. — Serce jego 
płonęło niegdyś, ale rozum wziął nad niem przewagę i zgasił. Zyg. Kras. 
Przewaga władzy duchownej. Szajn. — Poznaliśmy charakter Wojewodziny 
i jej nad mężem przewagę. Krasz. 

MIR jako synonim poprzedzających wyrazów używa się niekiedy w ję- 
zyku książkowym i znaczy życzliwe dla kogoś usposobienie i ztąd 
uważanie go z dobrej strony w ogólnej opinii, np. mieć wielki mir 
u kogo, nie mieć miru między swojemi. Mir w znaczeniu pokoju, 
patrz: pokój. 

Wp^jwo^y. patrz: ważny. 

ll^prau^iac* patrz: ćwiczyć. 

Uprawny, patrz: biegły. 

Wraźac, patrz: wpajać. 

ll^rasEeiiie* patrz: czucie. 

H^raźliwy* patrz: czuły. 

narodzony, namorodiiy* rodzimy. 

WRODZONY (ros. epoHc/^eHHbift czesk. wTozeny) mówi się o tćm, z czćm 
się kto urodził, czyli co przyniósł z sobą przychodząc na świat; a za- 
tćm czego nie nabył ani sztuką, ani nauką, ani pracą, lecz co od 
natury odebrał, np. wrodzona dobroć, łagodność. 

Jest tam u was obca krew, w której jest wrodzona wada. Orzech. — 
Miłość wrodzona , którą ma każdy człowiek ku dziecięciu własnemu. Gorn. 
Cnota jako piękna i wdzięczna i naturze naszej rozumnej wrodzona, mil- 
cząc sama do siebie ciągnie i za serce chwyta. Skar. — Wrodzona do 



262 Wrodzony -- \A^spaniałoś<5. 



wszystkiego dobrego sposobność. Skar« — Człowiek ma wrodzoną do 
towarzystwa skłonność. Skar. — I lew sie wrodzonej srogości między 
ludźmi wychowany oduczy. Skar. — Wrodzony popęd do tego, co naj- 
lepsze i najszlachetniejsze. Stan. Tarn. 

SAMORODNY (ros. caMopo^^uuH, czesk. samorodny) mówi się o t^m, 
co rodzi się i rośnie bez przyłożenia się ręki ludzkiej, a zatćm co 
sama natura zasiała, np. samorodne kwiaty. 

Samorodne złoto bywa najdowane. Hibr. SptczVński. r. 1542. — Złoto 
jak burzące działo, skały samorodne łamie. Birk. — Wiersze Homera zdają 
się samorodne. Piram. — Owoce samorodne. Ks. Kluk. 

RODZIMY mówi się o tćm, co w stanie zupełnego wykształcenia w na- 
turze się znajduje, a zat^m czego nie potrzeba już chemicznie oczy- 
szczać i przetwarzać, up. rodzime złoto, żelazo. Mówi się też: rodzi- 
me znamię (nie zaś samorodne, albo ^^Todzone). 

Czy jest... ta genialność rodzima, której świat niemiecki ówczesny od poezyi 
i od poetów żądał ? 8. Tarnów. — Rodzimy tok mowy polskiej. Skobel. 

H^rclgr, patrz: nieprzyjaciel. 

IK^rota, psitrz: brama. 

li^róibii* patrz: przepowiednia. 

li^rzatik* patrz: krzyk. 

lVrzawa« patrz: krzyk. 

l¥9kóra€, patrz: otrzymać. 

ll^spaiiialośc, okazałość, majestat, iivictnos€, pompa. 
W ogólności roztaczanie na wielką skalę bogactw i blasku. 

WSPANIAŁOŚĆ (czesk. spanilost, żródłosłów pan) oznacza to, w czćm 
widać nietylko bogactwo i przepych stosownie użyty, ale i wyższość 
umysłu ł)cdąeą szlachetności szczytem: co tedy nosi na sobie cechę 
wielkiego Pana w najlepszćm znaczeniu tego wyrazu, np. wspania- 
łość umysłu , wspaniałość budowy, kościoła , pogrzebu, wspaniały dar, 
wspaniała postać. W znaczeniu moralnóm, patrz: szlachetny. 

Gdzie ich ona wielkość i wspaniałość, której sie świat lękał i kłaniał ? 
Skar. — We wspanialera królewskićra sercu rozkrzewi sie ta wdzięczna 
słodkość, z natury samej zrodzona. Skar, — Wspaniały nagrobek podałby 
czasom późnym pamięć tego, co on uczynił. Kras. — Stał gmach w^pa- 
niały. An. Goreć. 

OKAZAŁOŚĆ (czesk. okazalost) jestto przemawiający do zmysłów obraz 
czy prawdziwej, czy nawet pozornej wspaniałości. Co więc uderza 
w oczy zdaleka, czy ogromem, czy przepychem, czy formami zewnę- 
trznemi, to zowicmy okazałością. WspanisJość odnosi się jak do rze- 
czy zmysłowych tal^ i duchowych ; okazałość zaś tylko do rzeczy 
zmysłowych. Mówi się: wystąpić w całej okazałości. 

Rozwalą mury twoje, a domy twe okazałe wywrócą. Wi^j. — Dla oka- 
załości i pycłiy, by i wioskami przypłacić, tedy być musi. Skar. — Le- 



Wspaniałość — Wsteczny. 263 



8zek prostych sokień używała aż kiedy było cokolwiek dla okazałości 
majestatu ; osobliwie dla postronnych przydać, to dopiero się stroił. 
Ulażow. — Nie uwodź się okazałością; lód nic kryształ, choć świeci. 
And. Załus. — Największe jego upodobanie było w okazałości i » klejno- 
tach. Kras. — Obrządki pełne czci i okazałości. Kras. — Niegdyś dwory 
Panów były okazałe i liczne. Kras. — Postrzegłem opodal gmach oka- 
zały. Kras. — Wesele odbyło się z wielką okazałością i przepychem. 
Jul. Bartosz. 

MAJESTAT (łacii). majesfas, czes. majestat) u lizymian znaczył naj- 
wyższą godność ludu Kzyniskiego, której nosołńeniem po upadku rze- 
czypospolitej stał sic tron Cesarzów. Ztąd u nowożytnych narodów, 
majestatem zowie się tron cesarza, lub króla, jako też wyłącznie im 
służący tytuł Najjaśniejszego. 

Mówi się: majestat Boży, majestat królewski, zbrodnia obrażonego 
majestatu. 

Twój majestat nieskończony, 

Przed którym klękają trony, obraziłem. Kantycz. 

A dumny mocą swego majestatu, 

Wzniósł się nad człeka, i pogroził światu. Kras. 

ŚWIETNOŚĆ (zamiast świetlność) oznacza przymiot tego, co szeroko 
i w całym blasku świeci, czy to jasnością barw, czy ozdób, czy zalet, 
np. świetność dworu, tryumfu, obchodu, świetność rodu. Świetność 
jednak nie zawsze jest dowodem wartości ; bo może tylko powierzcho- 
wnie łrfyszczeć. 

Świetność swoje i dwom swego w grubą żałobę wnet odmienili, i wszyst- 
ko wesele w smutek wielki obrócili. Orzech. — Ze źrenic błyszczy ge- 
niuszu świetność. Mick. 

POMPA (grec. nofiTtii pochód, wjazd uroczysty, procesya) znaczy wy- 
stąpienie uroczyste z licznym orszakiem i w największym i)rzepychu, 
czy dla wykazania godności, czy dla dogodzenia swojej albo cudzej 
próżności. 

Król przyjechawszy do Wilna, pochował królową Darbarę z wielkim 
żalem i z pompą królewską. Stryjk. — Salomon królestwo wszystko na 
to święto zezwał, i z radością i pompą wielką kościół poświęcił. Skar. — 
Gdy króle mają koronowa^, z wielką je pompą i święceniem prowadzą. 

Skar. — Dla pompy i żpłnierzów domowych i hajduków i dla ok^ 

żałości i pychy by i wioskami przypłacić, tedy być musi. Skar. 

Uspaiiialromyslny^ it spania ły* patrz: szlachetny. 

H^spareie, patrz: pomoc. 

ll^spier«ic, patrz: pomagać. 

H^spólrczucie^ patrz: litość. 

H^spoitinienlef patrz: pamięć. 

m^sleczny* patrz: przeciwny. 



264 NA^stręt. 

H^stręt^ odraza* antypatya* iiiechęc« lilenawiśc* zg^ro- 
za, obrzydzenie. 

Nieprzyjazne dla kogo, lub dla czego usposobienie. 
WSTRĘT (od dawnego słowa wstrącać, które znaczyło odpycliać, od- 
trącać) oznaczał dawniej odbijanie się od czego, np. fal morskich od 
skały. Dziś znaczy mimowolne a prawie nieprzezwyciężone uczucie, 
które nas od jakiej osoby, lub rzeczy instynktowie odpycha, tak że 
się nieraz na sam jej widok wzdrygamy. 

Brzydzi się tero, co go uzdrowić może, dla* wstrętu, który ma do przy- 
krych smako>vi lekarstw. Leszcz. — Jest naturalnie w sercach naszych 
wstręt do złego. Lachów. — Musiałem sam z sobą walczyć, nim ów 
wstręt płochy, a wielce szkodliwy zwyciężyłem. Kbas. — Wzdrygnął się, 
przezwyciężając jednak wstręt, oświadczył gospodarzowi, iż z ochotą córkę 
jego weźmie za żonę. Kras. — Pojętnosć miałem wielką , ale wstręt od 
nauk jeszcze większy. Kras. 

Długo przed nim płacze na kolanach żona 

I dziecko, nim on bojażń i wstręt swój pokona. Mick. 
ODRAZA tern się różni od wstrętu, że jest skutkiem tak niemiłego 
wrażenia, iż nie chcąc go drugi raz doznać, odwracamy się i odpy- 
chamy od siebie tę rzecz, lub osoł)c, która takież wrażenie znowu 
na nas sprawićby mogła. Wstręt czujemy, gdy nas coś odpycha i od- 
trąca; odrazę, gdy my sami coś odpychamy od siebie. Wstręt więcej 
się stosuje do rzeczy moralnych, odraza więcej do materyalnych, np. 
wstręt od złego, wstręt od nauk. Odraza od lekarstwa, którego 1)ez 
wzdrygnienia się pi*zyjąć nie możemy. .Do osoby jednak równie wstręt, 
jak odraza być może. 

Zbytek sprawia odrazę. Kras. 
ANTYPATYA (z grec. «»t« przeciw i na&o^ uczucie) oznacza, że sam 
widok czyjej osoby sprawuje na nas za każdym razem niemiłe wra- 
żenie, chociaż sami nie wiemy dla czego. Wstręt może się stosować 
do rzeczy, do postępku, do pokarmu, napoju, lekarstwa i t. p., anty- 
patya zaś tylko do osoby. 
NIECHĘĆ (u Reja niechuć) znaczy brak dobrej woli dla kogo, lub dla 
czego; usposobienie wewnętrzne w jakiem zostaje ten, który choć 
z przykrością przymusza siebie do tego, do czego nie ma chęci. Nie 
jest ona jeszcze nienawiścią, ale stoi na granicy, na której miłość 
ustaje, a nienawiść się rodzić zaczyna. 

Mówi się: mieć niechęć do kogo, okazywać niechęć, taić nieclięć. 

Jakoby miedzy Greki i Trojany trwała wieczna niechęć. J. Koch. — 
Z ustawicznego a ciężkiego płaczu mógł znać jej niechęć do tego. Gork. — 
Swarów miedzy niemi, zazdrości, abo sporów jakich, abo niechęci jednego 
ku drugiemu nie słychać. Skar. — Przeszkodą miłości ku Bogu jest nie- 
chęć i nieżyczliwość ku bliźniemu. Skar. — Znosili oni niewdzięcznego 



Wstręt — Wstrzemięźli>A/'ość. 265 



ludu niechęć. Bazylik. — Radabym tej niechęci przyczyny dociekła. Kras. — 
Domyślam się urazy i przyczyn niechęci. Zabł. 
NIENAWIŚĆ (slow. i ros. ncHasHCTb^ czes. nenawist) daje wyobrażenie 
wbrew przeciwne miłości; i oznacza tę namiętność, w której człowiek 
tchnie taką złą wolą ku bliźniemu, że nietylko widzieć go i słyszeć 
o nim nie chce ; nietylko gotówby go w łyżce wody utopić , ale cie- 
szy się, gdy mu się co złego przytrafi. 

Mówi się: czuć nienawiść, być u kogo w nienawiści, mieć kogo 
w nienawiści. 

Żadnej nienawiści nie miał przeciwko temu, który jest zabit Bibl. Zof. — 
Aby urząd złe ludzie karał' nie z nienawiści, jedno żeby złemi nie byli. 
GoRN. — Wszyscy jednemu są posłuszni, a nie roasz zazdrości, ani nie- 
nawiści między niemi. Wuj. — Oddawali mi zł^m za dobre, a nienawiścią 
za miłość moje. Wuj. — Nienawiść go ona ku bliźniemu zaślepiła. Skar. — 
Nienawiść się mężobójstwu równa. Skar. — Żadnego człowieka w nie- 
nawiści nie miejcie. Skar. — Ci co dnigiemi gardzą, pospolicie bywają 
u wszech w nienawiści. Bazylik. — Nienawiść znajdzie winę, i do krzywdy 
przyczynę. Knap. — Nienawiść wszystko we złe obraca. Knap. — Któ- 
rych zjadła nienawiść suszy, iż woleliby widzieć przeważających poganów, 
niż wiernego ludu tryumfy. Kociiow. 

Prawda rodzi nienawiść, tedy się rzec godzi: 

Że matka świątobliwa niecną matkę rodzi. Gawin. 

Kto z kim miał nienawiść jaką, jednali się i przepraszali. Starów. 
ZGROZA oznacza wzdryganie się ludzkiej natury na sam widok, lub 
na wspomnienie okropności wszelką miarę przechodzącej, np. patrzeć 
ze zgrozą. 

Wrzawa powszechna powstaje, aż zgroza. Kras. 

I w obozie zbudzonym, zdumiałym. 

Było głuche milczenie i zgroza. Migk. 

Widziałem i w zgrozie odwróciłem oczy. Zyg. Krasiń. 
OBRZYDZENIE oznacza wstręt do tego, co komu obrzydło; azatem 
co wprzód wstrętu nie obudzalo. Właściwie odnosi się do zmysłu 
smaku. Ale może się stosować i do rzeczy moralnych. 

Prawa skrucha zamyka w sobie obrzydzenie grzechu. Skar. 
H^slrźeitilęźliwoiic, powściąg^liwofic, trzeźwoiic, umiar- 
kowanie. 

Zachowanie ścisłej miary w tćm, co dogadza ciału. 
WSTRZEMIĘŹLIWOŚĆ (od wstrzymywać się, czego dowodzi dawna 
forma wstrzymieżliwość i wstrzymawałość) w ogólności wstrzymywa- 
nie się od wszelkiego nadużycia, czyli nie przekraczanie miary w tóm 
nawet, co jest godziwem. W ściślejszćm znaczeniu stosuje się do na- 
pojów i pokarmów, a niekiedy bierze się w tóm aamóm znaczeniu, 
co trzeźwość. 



266 Wstrzemięźliwość. 



Wielkiej był w pokarmach wstrzemięźliwości. Skar. — W pospołitem 
użyciu wstrzemięźliwość znaczy zachowanie miary właściwej w każdej 
rzeczy. Kras. — Post na wstrzemięźliwości zasadza się. Kras. — Było 
zdrowie ; bo święta wstrzemięźliwość była. Kras. — Ho^aj to wstrze- 
mięźliwość ! pijatykę ganim. Kras. — Nie szpeci wstrzemięźliwość i proste 
odzieźe. Kras. 
POWŚCIĄGLIWOŚĆ oznacza trzymanie na wodzy i nie popuszczanie 
cugli naszym skłonnościom i żądzom nie tylko złym, ale nawet go- 
dziwym. Tak Skarga mówi: „gdy kto własną chęć na zuak męstwa 
„duchownego umorzy i pokaże iż sobą Wyładniej a chęć go do rzeczy 
„lubych nie zwycięży. Ta cnota nie na t^m się bawi co z grzechem 
„jest złączone; ale na tćm, coby bez grzecha nczynić mógł^ a czynić 
„na ćwiczenie cnoty swej i upodobanie Bogu nie chce/ np. powścią- 
gliwość w mowie, w gniewie, w zmysłowych rozkoszach. 

Nie l)ojaźń, nie przestroga, nie która inna przyczyna czyniła ją tak 
powściągliwą ; ale to tylko samo, iź cnotę miłowała. Gorn. — W wielkiej 
powściągliwości i trzeźwości żył. Skąr. — I poganie dziewictwo i po- 
wściągliwość czcili. Skar. — Dobrego zdrowia, którego zażywid długo 
król Zygmunt, ja między innemi przyczynę tę kładę , iż był powściągli- 
wym. BiRK. 

TRZEŹWOŚĆ (słów. rptascTBo, ros. TpeanocTb, czes. stfizwost) daje 
wyobrażenie przeciwne pijaiistwn, i znaczy nieużywanie upajających 
napojów, a przynajmniej używanie ich tak umiarkowane, żeby nie 
być pijanym. Przenośnie stan umysłu, który niczóm się nie unosi, 
i widzi rzeczy takiemi, jakiemi są. 

Trzeźwość a miara, toć są najwierniejszy stróże zdrowia naszego. 
J. Koch. — Mierność i trzeźwość górę wzięła (na dworze). Skar. — 
W trzeźwości się kochał, żadnej rzeczy nie pił, któraby upoić mogła. 
Skar. — Bydlęta nieme przechodzą nas trzeźwością, które więcej niż 
trzeba pić nie umieją. Bazyl. — Jako trzeźwość jest matką i źródłem 
wszystkich cnót.... tak pijaństwo jest powodem wszystkiego złego. 
W^ERESzcz. — Cnoto przednia trzeźwości. P. Zbyut. — Co na sercu u 
trzeźwego, to na języku u pijanego. Rvs. — Trzeźwość a praca, człeka 
.wzbogaca. l*rzysł. — Chwali trzeźwość l*an Jędrzej, my za nim. Kras. 

UMIARKOWANIE znaczy używanie rzeczy nawet godziwych w tak 
ściśle oznaczonej mierze, żeby czasem mogło być nieco za mało, ale 
nigdy za wiele, np. umiarkowanie w jedzeniu i piciu, zachować umiar- 
kowanie, trzymać się w granicach umiarkowania. 
Był mąż pełny mądrości i umiarkowania. Skar. — Wielkiego umiarko- 
wania i miłosierdzia z innemi używać umiał. Skar. Ta zbyteczna... tro- 
skliwość przeszła nawet umiarkowania granice. Kołł. — Człowiek nie 
cierpiący w niezćm umiarkowania i wędzidła. Jan Śnią o. — Jak we wszyst- 
kiem, tak w tem, potrzebne umiarkowanie. Jan Śniad. — Wszystko to 



Wstyd. 267 

są przywary ludzi; którzy nie umieją trzymać się w szrankach umiarko- 
wania i mądrości. Jan Sniad. 
H^slyd, liaiiba, ohyda, zakała, siroiti, sroinota, nie- 
slaua, infamia, osirawift. 

Obawa złego mniemania a ludzi, jako też piętno, które to zle mnie- 
manie na kogo wkłada. 
WSTYD (słów. CTyĄTij ros. cTw^t, czes stud) jestto przykre uczucie, 
którego doznaje człowiek, gdy się narazi na złe mniemanie u ludzi, 
albo na nie zasłuży, tak że nie śmie w oczy spojrzeć i radby się 
pod ziemię scłiował. W skutek czego następuje zwykle silniejsze ude- 
rzenie krwi, objawiające się rumieńcem na twarzy, który też dla tego 
niekiedy wstydem się zowie. 

Mówi się: rumieniec wstydu, płonąć wstydem, rumienić się od 
w^stydu, zrobić komu wstyd, wyznawać co ze wstydem, wstyd w oczy 
spojrzeć. 

Wstyd wieczny na twarzy noszę. J. Koch. — Wstyd nic innego nie 
jest jedno bojażń zlej sławy. Gorn. — Dla wstydu radbym się pod ziemią 
widział. Gorn. — Oblałeś go wstydem. Wuj. — Z bólem i wstydem 
uciekać musiała. Skak. — Na wstyd i na zdrowie ludzkie niepomny. 
Skar. Wedle starej przypowieści tuk mówią: że u onycb nie masz czoła, 
u których wstyd zagasł. Bazyl. — Mało dać — wstyd, wiele — 
Żal. Rys. 
HAŃBA (czes. hańba, w dawnej polszczy znie spotykamy gauba) pier- 
wotnie oznaczała jawną cechę złodzieja, lub innego zbrodniarza, juką 
było ucięcie ucha, lub piętnowanie na czole rozpalonem żelazem przez 
kata. Ztąd przenośnie zaczęto nazywać hańbą to, przez co człowiek 
nikczemny, lub podły ściągał na siebie niezatartą plamę, i co go po- 
tępiało w opinii publicznej. 

Mówi się: okryć się hańbą, piętno hańby, być hańbą rodziny, 
narodu. 

Aby snadż nie nauczyli ciebie czynić wszej ganiebności. Bibl. Zof. — 
Wielka hańba, jeśli król, tak wielki majestatu swego policzek mimo się 
puści. Orzech. — A mnodzy z tych, którzy śpią w prochu ziemi, ocucą 
się jedni do żywota, a drudzy na hańbę. Wuj. Daniel 12. 2. — Gdzie 
będzie pycha, tam będzie i hańba. Wuj. — Przepuść Panie, przepuść 
ludowi twemu, a nie daj dziedzictwa twego na hańbę. Wuj. Joel. 2, 17. — 
My tobie tego pomagać nie będziemy, bobyśmy wiecznej hańby nie uszli. 
Biel. — Hańba jego zmazana nigdy nie będzie. Skab. — Sromotna hańbo, 
niezatarty wstydzie. Kochów. 
OHYDA (ros. ^a;^0CTb, czes. ohyzda od starosł. ra;^'b, czes. i małoros. 
had, nasze gad) oznacza stek wszelkiego plugastwa, którćm się jakby 
jadowitym gadem brzydzimy. Bierze się i w znaczeniu moralnćm, 



2(58 Wstyd. 

Przyszedłem do wszech niemal ludzi w ohydę. J. Koch. — Uchodząc 
ohydy, to wszystko będzie czynił, co i drudzy. Gorn. — Plugawość nie 
tylko szkodę czyni, ale ohydę. Haur. — Rodu ludzkiego ohyda. Kras. — 
Sowizdrzał powiedzą, przed dworem ohyda. Pol. 
ZAKAŁA, niekiedy zakał, wyraz książkowy, (od słowa kalać) oznacza 
to, co kala, co niezatartą plamę po sobie zostawia : czyli co jest jakby 
ł)łotem moralnym. 

Obywatel bez zakały. Kras. — Człowiek dobrze urodzony a nieroz- 
sądny i głupi, zakałą jest krwi swojej. Kras. — BroA złożyć, byłoby 
zakałą. Kiciń. 
SROM (słow. i ros. cpaurb) wyraz książkowy znaczył dawniej wstyd 
dziewiczy. Dzisiaj niekiedy n poetów bierze się za haubę. 

Srom jest ową przednią czatą, która jest wszystkich cnót stróżem. Gorn. 

Pięć razy wojsko większe, nie bez sromu 

Straciwszy, ledwo wódz uszedł z pogromu. Kochów. 

Zniosłem nieszczęście, lecz nie zniosę sromu. Jul. Słow. 
8R0M0TA (słow. cpamaTa wstyd) pierwiastkowie znaczyła członki 
wstydliwe. Ztąd już od XYI wieku przybri^a znaczenie czegoś Imrdzo 
hańbiącego i zelżywego. 

Wieczna sromota i nienagrodzona. J. Koch. — Nie tak mi o śmierć 
idzie, jako o sromotę. J. Koch. — Antyoch uciekłszy, z sromotą się wra- 
cał. Wuj. — Prosił, aby mu onej sromoty nie czynił. Skar. — Spać 
długo gospodarzowi sromota, i hetmanowi. Knap. — Robota, nikomu nie 
sromota. Przysł. 

Lepiej być i żebrakiem, ale żebrać z cnotą. 

Niż siebie i kraj wieczną okrywać sromotą. Kras. 
NIESŁAWA znaczy to, co sprzeciwia się dobrej sławie, czyli zła opinia 
n ludzi, to jest, że kto żle słynie między Indżmi. 

Najmniejszej rzeczy nie puszczając mimo się, któraby mu niesławę przy- 
nieść miała. Gorn. — O niesławę ludzką i niecześć nie dba, na dobrćm 
sumieniu przestając. Skar. — Pradziadowa sława, abo niesława, ani po- 
żytku, ani szkody prawnękowi nie niesie. Szczerbić. — I tak mu się 
mizernie w tej niesławie zmarło. Iiłon. — Zaginie ród twój w niesławie 
i nędzy. Niemc. 
INFAMIA, wyraz łaciński, w prawie przyjęty, oznaczał pozbawienie 
czci wyrokiem sądowym. 

Zniósł infamii plamę. Mick. 
OSŁAWA wyraz rzadko dziś używany, znaczy okrycie kogo hańbą 
pnbliczną. potępienie kogo w opinii powszechnej. Dawniej brało się 
i na dobrą stronę, dzisiaj tylko na złą. 

Pragnęła księżna Jejmość osławy Kniazia D3rmitra, a to go podług woli 
swej osławiła. Gorn. — Naśmiewcy, którzy co. ku osławię czyjej powia- 
dają. IvARN. — Obmów, osławy żadnej się nie boje. P. Koch. 



Wstyd. 269 

H^styd, niewlnno»c% skroninoiic% nieśiiiialroftc. 

WSTYD jestto tak delikatne poczucie tego, co może czystość duszy 
waszej obrażać, lub plamkę jakąś na nas zostawić, że rumieniec wy- 
stępuje na twarz i człowiek mimowolnie spuszcza oczy ku ziemi. 
Wstyd w tćm znaczeniu jako znak niewinności, a przynajmniej nie 
zepsutego serca, nietylko nie ubliża człowiekowi, ale go nawet zaleca. 

Mówi się: czuć wstyd, rumieniec wstydu, utracić wstyd, wstydem 
płonąć, przyznawać się do czego ze wstydem. 

Wstyd oczom nie dopuści pójrzeć wzg(3rę śmiele. J. Koch, — Patrzaj, 
jako twarz białą zdobi wstyd rumiany. J. Koch. — I wstydu i dobrej 
sławy zapomniała. J. Koch. — Przed wstydem i żalem serce prawie 
mdleje. J. Koch. — Wstydem się zalawszy, a oczy spuściwszy, rzekła. 
Skar. — Wstyd mu zamknie usta, iż nie będzie o miłosierdzie prosił. 
Skar. — Ten niebacznie i bez wstydu prosi, który rzeczy przeciwne swej 
prośbie czyni. Skar. — Wstyd mi, lecz muszę dolą swą otwierać. Nar. — 
Okrył rumiany wstyd nadobne lice. Kras. — Chcąc udać wstyd po- 
wierzchownemi znakami , zwieszają głowę , spuszczają oczy i wlepiają je 
w ziemię. Pilch. — Szablę kocham, wstyd mi noża. Zyg. Kras. — Wstyd 
myślćć o tćm, coby wstyd było mówić. A. S. Kras. 
NIEWINNOŚĆ (ros. HeBHHHocTb, czes. newinnost), oznacza stan duszy, 
złego jeszcze nie znającej, a więc czystej jak anioł, i nie mającej 
nic sobie do zarzucenia. Mianowicie bierze się w znaczeniu czystości 
dziewiczej. 

Wzywam cię Boże, świadku mojej niewinności. J. Koch. — Moja nie- 
winność wniosła mnie do nieba. J. Koch. — Pójdźmy do owcy, do gołę- 
bia, tam szczerą a prostą widzimy niewinność. Gorn. — Niewinność dzie- 
cinna. Skar. — Niewinności swojej obronić nie mógł. Skar. — Któż 
z nas pochlubić się może, że dochował wziętą na chrzcie niewinności 
szatę. WoRON. 
SKROMNOŚĆ jako synonim wstydu, oznacza głębokie poczucie i ścisłe 
przestrzeganie prawideł przy stój ności, a więc unikanie nietylko wi- 
doku, ale nawet wzmianki tego, coby obrażało przystojność, niewin- 
ność, lub dobre obyczaje, np. skromność w spojrzeniu, w mowie, 
w gestach, skromność panieńska, obraza skromności. 

Obyczaje skromne i wstydliwe. J. Koch. — Abyśmy tego ubogiego 
należć mogli, którego skromność pokrywa, a wstyd mu przeszkadza (że- 
brać). Skar. — Skromność chciwościom i rozkoszom panuje. Skar. — 
Serc niewinnych okraso, skromności ! Kras. — Ceclią jest tak cnoty, jako 
i nauki, skromność. Kras. 

Zdobią go wielkie chrześciańskie cnoty: 

Ubóstwo, skromność i pogarda świata. Mick. 

Skromność wszystkim naszym przymiotom dziwnej ozdoby dodaje. 
A. S. Kras. — Wielkość duszy w parze ze skromnością chodzi. A. S. Kras. 



272 Wychowanie. 



moralna^ która mianowicie wychowaniem nazywać się zwykła, obej- 
muje uk8zt4iłc^nie głowy i serca. Pierwsze zależy nie na łiezmyślm^m 
uczeniu się na pamięć, ale na tćm, żeby przez naukę stosowną 4o 
pojęcia młodego wieku, rozwijając wszystkie władze umysłowe i ucząc 
myśleć, oświecać rozum. Drugie nierównie ważniejsze, ażeby nadać 
dobry grunt duszy, ażeby czuwając nad obyczajami, budzące się skłon- 
ności i uczucia skierować w stronę szlachetną; zaszczepić, jak ogro 
dnik w dziką płonkę, zasady moralne, z czystego źródła religii czer- 
pane, a przez kształcenie woli, dopomódz do wyrobienia charakteru, 
na którym głównie polega moralna wartość człowieka. Zewnętrzną 
stronę wychowania stanowi okrzesanie i ogłada, którj^ch objawem 
jest obyczajność, poczucie delikatności, oraz przyswojenie sobie form 
przyjętych w dobrćm towarzystwie. Matka od kolebki wychowanie 
zaczyna. Prowadzą je dalej nauczyciele i szkoły; a sam człowiek, 
pracując nad samym sobą, uzupełnia. 

Mówi się: wychowanie dzieci, wychowanie młodzieży, wychowanie 
młodych pokoleń, dać dobre wychowanie, religijne wychowanie, zanie- 
dbane wychowanie, brak dobrego wychowania, zajmować się wycho- 
waniem młodzieży, cel wychowania, metoda wychowania. 

Myślę, iż więcej waży przyrodzenie, niż wychowanie. Rozmowy Salo- 
monowe 1521 r. 

Cóż kiedy wspomnisz jakieć dawał w}'chowanie, 

Jaką pilność, jakie miał o tobie staranie. J. Kom. 

Dała córce przystojne wychowanie. Gorn. — Jeśli około młodych ludzi 
wychowania poraądek taki nie będzie, i by w nich były dobre obyczaje, 
tedy próżno i prawa stanowić. Gorn. — Książki o wychowaniu dzieci. 
Dzieło Glicznera. 1553 r. — Praca około wychowania dobrego dziatek. 
Skar. — Bogobojność pierwszym jest fundamentem wychowania dobrego. 
Skar. — Na tćm najwięcej należy to wychowanie, aby rodzicy sami tacy 
byli, jakie dzieci chcą mieć .... aby nie rosły jako dęby w lesie, w samo 
tylko ciało, ale i w cnoty. Skar. — O wychowaniu dziatek Pan Bóg 
prawo dał. Skar. — Dobre wychowanie największym jest skarbem, który 
możemy dać dzieciom naszym. Kras. — Ile ojciec, staram się jak naj- 
lepsze dać wychowanie dzieciom moim. Kras. — Do dobrego wychowania 
dzieci, istotnie potrzebny jest przykład rodziców. Kras. — Wychowanie 
ich z zalet pozornych się składa. Niemc. — Zaniedbanie instrnkcyi reli- 
gijnej w wychowaniu młodzi ściąga ok]*opne na ludzi i całą społeczność 
nieszczęścia. Jan Sniad. — Dobre wychowanie jest majątkiem, który 
chyba z życiem utracić można. Jęd. Śniad. — Staraliśmy się tyle o jej 
wychowanie. Mick. 
EDUKACYA (łacin, edncath) wyraz czysto łaciński, dosłownie znaczy 
to samo, co wychowanie. W pospolitćm jednak użyciu są między 
niemi pewne odcienie. Wychowanie obejmuje stronę fizyczną, moralną 



Wychowanie — "Wygnanie. 27ś 



i umysłową; a edakacya głównie umysłową. Wychowanie zaczyna 
się od kolebki ; a edukacya od czasu kiedy dzićcię zaczyna się uczyć 
porządnie czy w domu, czy w szkołach. Jeżeli człowiek chociażby 
przy obszernej książkowej nauce pozostał prostakiem i nieokrzesa- 
nym; jeżeli nie umie być grzecznym i delikatnym; o takim nie po- 
wiemy, że nie odebrał edukacyi, ale że nie odebrał dobrego wy- 
chowania. 

Siła inszych rzeczy miał przed sobą, a nie to, żeby synowi dał edu- 
kacya. GoRN. — Nie raz mi na myśl przychodziły zdrożności pierwiast- 
kowej edukacyi. Kras. — W każdej edukacyi obowiązki chrzesciańskie 
pićrwsze miejsce trzymać powinny. Kras. — Edukacya domowa nie może 
iść w porównanie z rozległem! pożytkami edukacyi publicznej. J. Sniad. 

WYKSZTAŁCENIE znaczy doprowadzenie władz umysłowych człowieka 
drogą porządnej nauki do takiego stopnia rozwoju, ażeby o całym 
obszarze wiedzy ludzkiej mógł sobie choć ogólną zdać sprawę; żeby 
był albo już usposobiony, albo o swoich siłach mógł się sposobić do 
jakiego specyalnego zawodu. 

Mówi się: wykształcenie umysłowe, gruntowne, naukowe, uniwer- 
syteckie, powierzchowne , salonowe , specyalne , ogólne , estetyczne, 
różnostronne, stopień wykształcenia. Wychowanie i edukacya odnoszą 
się do dzieci i młodzieży; a wykształcenie do wieku, w którym już 
umysł dojrzewa. Można jednak mieć nawet wysokie wykształcenie 
umysłowe, a nie mieć domowego wychowania. 

Prawie wszyscy pisarze Rzymscy nabywali wykształcenia na podstawie 
oświaty i literatury Greckiej. Malec. — Szkoła, której wyłącznie za- 
wdzięczam całe moje nietylko lekarskie, ale oraz i nauczycielskie wy- 
kształcenie. Józ. Brodów. 

H^ycieczka. patrz: wojna. 

H^yeieńczony, patrz: słaby. 

H^ycieiiczyc* patrz: osłabić. 

H^ydatny, patrz: wyraźny. 

H^ygflądae, patrz: czekać. 

H^ySflradzIc, patrz: niszczyć. 

H^ygrnaiile, deportacya^ wy wolraiiie, baniilcya, ostra- 
cyzm. 

W ogólności wydalenie z kraju na zawsze, lub na czas pewny 
z zabronieniem powrotu. 

WYGNANIE (słów. i ros. HarHanie, czes. wyhnanstwi) jestto przymu- 
sowe wydalenie z kraju z zabronieniem powrotu, czyto za karę, czy 
tylko w skutek podejrzenia, a nawet niełaski, przez proste rozporzą- 
dzenie władzy. 

Mówi się: skazać na wygnanie, być na wygnaniu, miejsce wy- 
gnania, wrócić z wygnania, umrzeć na wygnaniu. 

II. 18 



274 Wygnanie — - Wygnaniec. 



Gdy mocnego serca ich przekonać nie mógł, wszystkich na wygnanie 
potępił. Skak. — Nie znajdowali inszej przyczyny onego gniewu Bożego, 
jedno wygnanie niewinne św. Jana (Chryzostoma). Skar. — Przywiedli do 
tego bogobojnego Pana, iż Atanazemu na wygnanie .... iść kazał. Skar* — 
Na wygnaniu cudze pocieram kąty. Skar. — Jednego czasu modlącemu 
się żałość wielka przypadła, iż ono wygnanie niewinnie cierpiał. Skar. — 
Niektórym wygnanie do nauk było przyczyną. Maczuski. — Na wygnanie 
skazany. Nar. 

Szczęściem mianujcie boleści i blizny, 

Co was z wygnania wiodą do ojczyzny. Kras. 

Jakiż ich los jest? wygnanie. Mick. 

DEPORTACYA (łacin.) oznacza wywiezienie z kraju na miejsce przy- 
musowego pobytu, jak w Anglii do Botany Bay, we Francyi do Ka- 
jenny, w Rossyi na Syberyą, co zwykle pociąga za soł)ą pozbawienie 
praw, czyli śmierć cywilną. 

WYWOŁANIE, znaczy wydanie wyroku skazującego kogo na wygnanie. 
Mówi się: wywołanie z kraju, ale nie mówi się: być na wywoła- 
niu, pójść na wywołanie, wracać z wywołania, chociaż się mówi: 
być na wygnaniu, pójść na wygnanie, wracać z wygnania. 

Jeśli nam wywołaniem z ziemi grozisz, wszystek świat mamy. Skar. — 
Była to jawna każu w Rzymie, wywołanie. Strtjk. 

BANNICYA i BANICYA (od łacin, bannitio) wjTaz prawny oznacza, 
zupełnie to samo co w^y wołanie z kraju, z pozbawieniem czci, dóbr, 
urzędów i wszelkich praw, na mocy sądowego w^Toku. Był to rodzaj 
klątwy cywilnej, bo skazanych na bannicyą nie godziło się przecho- 
wywać, ani im rady i pomocy dodawać, ani z niemi obcować. Yol. 
leg. Bannieya i wywołanie oznaczało jedno i toż samo. Szczerbić 
w prawie Saxo-Magdeburskićm mówi : wywołanie mniejsze, gdy kogo 
tak wywołają, że w każdćm prawie pojman i zatrzymań być może, 
ale gardła nie straci; wywołanie większe jest, gdy kogo tak wywo- 
łają, że gdziekolwiek pojman ł)ędziey gardło traci. Nie należy brać 
za jedno banitów i bandytów ; bo bandyci są to włoscy rozbójnicy, 
a na bannicyą skazany był na przykład sławny hetman Jerzy La- 
bomirski. 

Pachnie to bannicyą. Knap. 

OSTRACYZM (z greek.) było to w Grecyi wygnanie na lat dziesięć 
możnego obywatela, jeżeli ten miał taką przewagę, lub popularność 
w narodzie, że go uważano za niebezpiecznego. 
Przez ostracyzm został człowiek bannizowan. Petrtgy. 

WygroAuiec, tulracz, baiiuU. 

WYGNANIEC (ros. HarnaHHHKi, czcs. wyhnanec) oznacza tego, który 
został wygnany, wysłany, wywieziony z kraju w dalekie jakie miej- 
sce, bez prawa powrotu do ojczyzny. Tak Owidyusz był wygnany 



\Vygnaniec — VS^ygoda. 276 



do Tomów ; tak wygnańcem był św. Chryzostom, tak wygnańcem był 
Napoleon na wyspie św. Heleny. 

I wyszedłszy Kain od oblicza Pańskiego mieszki wygnańcem ku wscho- 
dowej części Eden. Wuj. — Jako wygnańcy błąkać się i tułać po cudzych 
stronach i kątach, i wszystko złe jak obcy, cierpieć musicie. Skar. 

A zdumione skały 

Wolnych jęków wygnańca odbić nie umiały. Jul. Słów. 
TUŁACZ (czes. tulak), jest ten, który nie mając gdzie głowy skłonie, 
włóczy się po świecie i przenosi się z miejsca na miejsce, a nigdzie 
stałego nie ma siedliska. 

Będę tułaczem i zbiegiem po wszej ziemi. Bibl. Zof. (pis. dziś.) — Tu- 
łaczem i zbiegiem będziesz na ziemi. Wuj. — Synowie wasi będą tuła- 
czami na pustyni. Wuj. 
BANNIT i BANIT, jest ten, który skazany został na bannieyą. 

Przechować bannita. W. Pot. 
H^ygfoda, wczas* komfort. 

WYGODA (ros. butoąsl zysk) oznacza w ogólności możność niywania 
dostatnio tego wszystkiego, co czyim potrzebom i przyzwyczajeniom 
z przyjemnością choć bez zbytku dogadza. Same też te rzeczy, które 
za środek ku temu służą, wygodami zowiemy. Używa się głównie pod 
względem materyalnym i środkuje między potrzeł)ą a zbytkiem, np. 
dobrze urządzone mieszkanie, dobry stół, miękkie posłanie zowiemy 
wygodami. 

Mówi się: lubić wygodę, potrzebować wygody, przyzwyczajony do 
wygód, mieć wszelkie wygody, wygoda dla ludzi i koni. 

Królewskiego domu wygodami gardziła. Skar. — Czemu chorym wy- 
gody należytej nie czynisz? Skar. 

Ziemia stół, ziemia ławą, twarde ziemia łoże: 

Uważ, co za wygoda i wczas tam być może. Kochów. 

Co ujął wygodzie i zbytkom, poświecił dobroczynności Kbas. — Masz 
teraz lepsze w klatce, niż w polu wygody. Kras. 

Przymawiało jednego razu wino wodzie: 

„Ja panom, a ty chłopom służysz ku wygodzie „. Kras. 

Ten co przywykł do pościeli, 

Do wygody wśród pokoju, 

Bez ochoty stanie w boju. Józ. Krasiń. 

Potrzeby i wygody życia. Jan Śniad. — Gdzie tam chcieć wygód na 
prędkiej deble? Józ. Massal. 
WCZAS, znaczy wygodny i niczćm nie zmącony odpoczynek, kiedy kto 
po trudach i znużeniu, wygodnie i z całą swobodą może wypocząć 
dowoli. Ztąd niewczasem zowie się znoszenie rozmaitych niewygód, 
czy to na wojnie, czy w podróży ; kiedy człowiek znużony, przezjcl)ły, 
musi nieraz niedojeść i niedospać. 

18* 



276 ^A^ygoda — Wynalazek. 



Człowiek kiedyby się z myślą na niepotrzebne rzeczy nie unosił , na 
równejby rzeczy mógł przestać ku wczasowi a ku pokojowi swemu. Rej. — 

Powinność posła, braciom służyć nie folgując zdrowiu i wczasowi 

swojemu. Karn. — Jeśli rycerz zimno, głód cierpi; czemu i pan poseł 
wczasu nie poprzestanie dla posług braci swej miłej ? Kakn. — Wczasów 
żadnych; gdy tego była potrzeba, nigdy (Batory) nie przestrzegał. Weresz. — 
Bydlęca mądrość jest, która ciała tylko pilnuje; a pokarmy i wczasy 
i rozkoszy jego opatruje. Skar. — Znój, i zimno, i prace, i wszelkie wo- 
jenne niewczasy więcej niżli drudzy znosił. Bazylik. — W domu przeszłe 
niewczasy wspomnieć będzie miło. Kochów. — Praca mu nic na koniu 
i niewczas nie wadził. Opal. 

KOMFORT, wyraz angielski, wprowadzony w XIX wieku, znaczy zaopa- 
trzenie we wszystkie wygody z dostatkiem i gustem, tak żeby naj- 
wymyślniejszym wymaganiom zadosyć czyniły. Graniczy on między 
wygodą a zbytkiem, np. dom urządzony z komfortem. 

H^ykonywac, patrz: pełnić. 

H^ykorzenic* patrz: niszczyć. 

Wykraczać* patrz: grzeszyć. 

H^ykręt* patrz: podstęp. 

H^y krotny « patrz: chytry. 

H^y kroczenie* patrz: występek. 

m^ylany* patrz: hojny. 

ll^yinag:ac« patrz: chcieć. 

m^y mawiać, patrz: napominać. 

H^y mawiać sic« patrz: przepraszać. 

H^ynalazekf odkrycie. 

Dojście pierwszy raz do poznania tego, co dotąd było ludziom nieznane. 

WYNALAZEK (ezes. wynalezek) oznacza to, co geniusz człowieka na 
drodze postępu, pierwszy raz utworzył, czyli wynalazł i zastosował 
do użytku ludzkości, np. wynalazek prochu, druku, dróg żelaznych, 
telegrafów elektrycznych i t p. 

Wynalazki ludzkiej mądrości. Skar. — Wynalazków aż nadto, a bieda 
wszędzie. Kras. — Wynalazek stostye się do rzeczy nowych dotąd nie 
byłych. Jan Śni ad. — Uszykowanie ciał niebieskich w tym porządku, 
jaki im przyrodzenie naznaczyło, jest jednym z walnych wynalazków Ko- 
pernika. Jan Sniad. — Dokładna historya każdego wynalazku. Jan Śniad. — 
Jej wynalazek epokę stanowi. Mick. — Wynalazki teraz natycłnniast 
własnością wszystkich się stają. Zyg. Krasiń. — To nie całkiem nowy 
wynalazek. Zto. Krasiń. 

ODKRYCIE oznacza wyśledzenie i poznanie czegoś ważnego, co istniało, 
ale przed wiadomością ludzką było zakryte, np. odkrycie Ameryki, 
odkrycie źródeł Nilu, odkrycie nowych planet, nowych roślin i t. p. 
Nowe wiekom późniejszym gotują odkrycia. I^ras. — Wiek nasz w wielu 



Wynalazek — Wyobrażać. 277 

odkryciach dawniejsze przechodzi. Kras. — Kiedy przyszło tak wielkie 
odkrycie ńwiatu ogłaszać; Kopernik nie chciał tego ludziom dać acznć, 
że oni się mylili i błądzili przez tyle wieków. Jan Śniad. — Powoli tym 
odkryciom wierzyć zaczynam. Mick. — Dawniej takieby odkrycie przez 
lata było tajemnicą. Zyg. Krasiń. 

H^ynaleźc, patrz: znaleźć. 

H^ynikt patrz: skutek. 

H^yiiurzyc się, wylać się* wywiiętrzyc się. 

WYNURZYĆ SIĘ właściwie pokazać głowę albo rękę z wody. Ztąd 
przenośnie wychodzić na jaw z ukrycia, a następnie odkrywać przed 
innemi to, co było głęboko utajone w sercu. 

Fałsz zawżdy wynurzyć się musi. Rej. — Wielka odelga jest, kiedy 
strapiony, masz przed kim ciężkość twą wynurzyć. Gorn. — Choć się 
nie zwykł nigdy przed żoną wynurzać, tym razem tak był poruszony, że 
się wstrzymać nie mógł. Krasz. 

WYLAĆ SIĘ właściwie mówi się o tóm, co się z brzegów wylewa, 
jak np. wezbrana rzeka, lub przepełnione naczynie. Ztąd przenośnie 
mówi się o sercu, w któróm tyle się nagromadziło uczuć, lub cierpień, 
iż niby kamień z siebie zrzuca, kiedy ma przed kim przynajmniej 
wylać się z niemi. 

Przed Bogiem serce wylewali. Grochów. — Przed gościem serce i duszę 
wylać. WoRON. — Co cierpi, co czuje, na łono przyjaciela wylać potrzebi\je. 
NiEMc. — Tak się w nim mnogo zebrało, z czem się wylać potrzebował. 
Krasz. — 

WYWNĘTRZYĆ SIĘ znaczy otworzyć przed kim wnętrze duszy swojej, 
czyli pokazać jak na dłoni, co się wewnątrz jej dzieje. A zatem naj- 
skrytsze tajniki serca odkryć i jakby serce z piersi wydobyć. 

Tak wywnętrza się Numa, a młoda i żywa dusza jego cała się otwiera. 
Stasztc. — Mówił i wzdychał jakby rad był, że się ma przed kim wy- 
wnętrzyć. Krasz. 

H^yobraźac* przedstawiać. 
Stawić co przed oczyma umysłu. 

WYOBRAŻAĆ (ros. Boo6pa»caTb, czes. wyobrazowatj) znaczy tworzyć 
w umyśle obrazy przedmiotów, jakiemi są, albo być mogą, np. wy- 
obrażamy sobie co czuje matka, patrząc na konające dzićcię. 
Ile ucierpiał, ile musiał znosić, 
Któreż to pióro wyobrazić zdoła? Kras. 

PRZEDSTAWIAĆ (dawniej stawić przed się, ros. iipe^CTasjiHTb) wyraz 
wprowadzony do języka pod koniec XVIII wieku, znaczy stawić 
przed oczyma umysłu obrazy przedmiotów nie jakiemi być mogą, ale 
jakiemi są w rzeczy samej. Wyobrażać można tylko sobie, a przed- 
stawiać i sobie i drugiemu. Wyobrażać sobie można coś abstrakcyj- 
nego, idealnego, a nawet niepodobnego do prawdy. Przedstawiać zaś 



278 Wyobrażenie. 



rzeczy zmysłom podległe , albo uosobione. Można też przedstawiać 
przyczyny, pobudki, dowody i t. p. 
m^yobrazeiiie* pojęcie* idea. 

WYOBRAŻENIE i POJĘCIE, oznaczają przedstawienie sobie czego 
w nmyśle. 

Wyobrażenie jestto najpierwsza czynność nmysłn w zakresie po- 
znania. Kiedy wyobraźnia uprzytomnia przed naszym umysłem i jakby 
maluje obraz tego przedmiotu, który na nas uczynił wrażenie, to zo- 
wiemy wyobrażeniem. Jeżeli zaś uogólniamy przedmiot, to jest : jedno- 
czymy z sobą kilka odnoszących się do niego wyobrażeń, albo gdy 
przed okiem umysłu odkrywa się jakaś wewnętrzna strona przed- 
miotu, której zmysłowie przedstawić sobie nie można, l>ędzie to po- 
jęcie. Gdy tedy zwracamy uwagę na formę przedmiotu, jego objętość, 
wagę, barwę, dźwięk, smak, zapach i t. p. będą to wyobrażenia. Gdy 
zaś idzie o znaczenie rzeczy, o jej ogólne cechy, o przyczyny i skutki, 
o podciągnięcie jej pod pewne prawa, wtenczas tworzy się o niej 
pojęcie. W wyobrażeniach działa głównie imaginacya, a w pojęciach 
rozum. Można mieć o czemś wyobrażenie, a nie mieć gruntownego 
rzeczy pojęcia. Im umysł jest bystrzejszy, im lepiej rzecz obejmuje 
i głębiej sięga; tćm pojęcia jego będą dokładniejsze i głębsze. Dla 
tego o jednym i tymże samym przedmiocie nie wszyscy jednakowe 
mają pojęcie. Dodać jeszcze wypada, że o jednymże przedmiocie mo- 
żna mieć i wyobrażenie i pojęcie. Wyobrażenie, gdy go przedstawiamy 
sobie w formie obrazowej, albo plastycznej ; pojęcie, gdy go przedsta- 
wiamy jako coś ogólnego lub oderwanego, np. śmierć, jako rozstanie 
się duszy z ciałem, jestto pojęcie ; ale gdy ją sobie wyobrazimy w po- 
staci umarłej osoby, trumny, grobu, będzie to wyobrażenie. Do tego, 
pojęcie bierze się za władzę pojmowania (nie zaś wyobrażenie). 

Mówi się: mieć o czćm ogólne wyobrażenie, stowarzyszenie wy- 
obrażeń (nie zaś pojęć). Przeciwnie pojęcia abstrakcyjne (nie zaś 
wyobrażenia); gruntowne rzeczy pojęcie (nie zaś wyobrażenie). 

Podobieństwo jakiej rzeczy na zmysłach, abo na umyśle wyrażone, idea, 
wyobrażenie. Knap. — Wszelki głos człowieczy, wyrażający jakiekolwiek 
wyobrażenie, zowie się wyrazem. Kopcz. — Popis wojska, czyniący wy- 
obrażenie tego, co się na wojnie dzieje. Kras. — Język bogaty, bo tyle 
nauk, tyle wyobrażeń obejmujący. Lindb. — Locke wywrócił fidszywą 
naukę o wyobrażeniach wrodzonych. Jan Śniad. — Wrażenia zmysłów są 
żywsze i wyraźniejsze, niż wyobrażenia, które nam je przypominają i wy- 
stawiają. Jan Śniad. — Nabywamy wyobrażeń przez wrażenia zewnętrzne. 
Jan Śmiad. — Wszystko to ku pojęciu trudne. Skar. — Rzeczy Boskie 
nad rozum nasz są i pojęcie nasze. Skar. — Liczba pogaństwa pojęcie 
przechodziła. Narusz. — Kołłątaj pojęcia wielkie i głębokie objawia 
w sposób tak prosty, iż im nadaje postać pospolitego rozsądku. Jan Śniad. 



Wyobrażenie — Wypadek. 279 



Sprofitowałam niektóre błędne wyobrażenia. !Bwa Fełiń. — Patrz co za 
pomieszanie wyobrażeń z nżycia jednego niewłaściwego przymiotnika. 
Zyg. Krasiń. 

IDEA (grec. iÓBo) znaczy utworzony w umyśle obraz tego, co jako wy- 
soki pomysł, jeszcze ze sfery ducha w krainę rzeczywistości nie prze- 
szło. Dzisiaj tym wyrazem oznaczamy zwykle pewną zasadę moralną, 
pewny prąd duchowego życia, który dla ludzkości całkiem nową 
sferę odkrywa, np. idea chrystyanizmu, idea cywilizacyi, idea postępu, 
nowa idea. 

W nas wcieliła się idea wieku naszego. Zvg. Krasiń. 

H^yobraźiiia^ patrz: imaginacya. 

H^ypadekt zdarzenie, raz, okoliczność. 

W ogólności co się może w życiu przytrafić wychodzącego ze zwy- 
kłej spraw potocznych kolei. 

WYPADEK oznacza to, co w życiu człowieka lub narodu przytrafia się 
altK) ważnego, albo nadzwyczajnego. Bywa on zawsze skutkiem pe- 
wnych przyczyn, chociaż nie raz ukrytych. Wypadki tedy nietylko 
mogą być w związku z sobą, ale bez zbadania przyczyn nie zawsze 
wytłumaczyć się dadzą. 

Mówi się : wypadek ważny, smutny, wypadek historyczny, tragiczny, 
wypadek stanowiący epokę. 

Pierwszy raz słyszę o takim wypadku. Mick. — Jak opiewać spółczesne 
wypadki? Miok. 

ZDARZENIE (czes. zdarzeni) w dawnej polszczyznie znaczyło to, co 
komu pomyślnego się zdarzyło, jakby z daru Bożego. Dzisiaj oznacza 
to, co komu przypadkowie i niespodziewanie przytrafia się; nastrę- 
czająca się jakaś dogodna chwila, lub dobra okoliczność, z której 
można skorzystać. W wypadku przemaga pojęcie czegoś szczególnego, 
albo ważnego, co może wywierać wpływ, na los człowieka, albo i na- 
rodu; w zdarzeniu przemaga pojęcie czegoś przypadkowego. Wypa- 
dek jest logicznćm następstwem przyczyn; zdarzenie raczej od losu, 
alho trafti zależy. Ztąd zdarzenie może być dziwne, osobliwe, zabawne ; 
wypadek zaś ważny, smutny, okropny. Gdy się co w podróży zdarzy 
komu niespodziewanego, ciekawego, zajmującego; zowiemy to zda- 
rzeniem, nie zaś wypadkiem. Ale jeżeli się naprzykład wagony spot- 
kają, i wielu ludzi zginie, będzie to smutny wypadek. 

Panie, to praca moja, a zdarzenie twoje. J. Koch. — Częstokroć zda- 
rzenie szezęśliwe nada myśl niewyćwiczouemu , na którąby się najdosko- 
nalszy nie zdobył. Kras. — Zdarzenia losu. TiiNDE. — Zdawały się przed- 
stawiać jakoweś zdarzenie. Mick. — Stara powieść, stare i zdarzenie. 
L. Siemień. 

RAZ, oznacza nie tak samo zdarzenie, jak raczej możność znajdowania 
się w takićm, lub innćm położeniu, czyli że co może wypaść na jedne. 



280 >A^ypadek — >A^yraz. 



lab drugą stronę ; że może się przytrafić, lab nie przytrafić, np. w razie 
pożaru, jak w danym razie postąpić? omieć sobie dać radę w każ- 
dym razie. 

Przykładem męstwa swego i na zły raz a potrzebny inne (innych) za 
sobą pociągną. Skar. — Anioł jego niech was prowadzi i z złych razów 
wyrywa. Skar. — (Bóg) Z złego bardzo razu nas wyrwał. Skar. — Cho- 
ciażem o tym złym, a niebezpiecznym razie ¥riedział. Skar. . — Ratuj nas, 
ratuj, w tym fatalnym razie. Eantycz. — Groził wojną w przeciwnym 
razie. Nar. — Jakbyś ty w podobnym razie postąpił sobie? Piram. — 
Znosić tak ciężkie razy. Małgz. 
OKOLICZNOŚĆ (czes. okolienost) właściwie nie jest ani wypadkiem, 
ani zdarzeniem; ale oznacza to, co się ich najbliżej tyczy, co niby 
naokoło ich stojąc, wyraża w jakim one są stosunku do czasu, miej- 
sca, osób, celów, powodów, środków, które położenie wypadku, lub 
faktu, do niepoznania zmieniają. Gdy więc bierzemy pod uwagę: 
gdzie? kiedy? dla czego? z jakich powodów? jakim sposobem co 
się stało ? będą to wszystko okoliczności. Zamknięte one są w jednym 
wierszu łacińskim: 

Quis? quid? ubi? quibus ausiliis? cur? quomodo? ąuando? 

Mówi się: stosować się do okoliczności, łagodzące okoliczności, 
zbieg okoliczności. 

Niektóre okoliczności mogą się trafić różne. Sarnic. — Przyszłe i dalekie 
rzeczy opowiedzieć ze wszystkiemi okolicznościami ich , nikt krom Boga 
prawego nie może. Skar. — Wielka mądrość na okoliczności patrzeć: co 
dziś i na tem miejscu pożyteczno, to jutro i na innem miejscu i w innych 
osobach zaszkodzić może. Skar. — W krytycznych kraju naszego oko- 
licznościach. Vol. Leg. — Rozmowy ściągały się do okoliczności dnia. 
ELras. — Bez względu na okoliczności czasu, miejsca i osób, zwierzają 
się z wszystkiego tego, co ich cieczy, albo dolega. Kras. 
ll^yraz* slrowo. 

WYRAZ (czes. wyraz) jestto brzmienie jedno lub kilkozgłoskowe, będące 
znakiem przedmiotu, wyobrażenia, albo uczucia. Same wyrazy nie 
stanowią mowy. Ona bowiem jest obrazem myśli, a obraz ten nie za 
pomocą farb, ale za pomocą wyrazów malujemy. 

Mówi się: znaczenie wyrazu, wyraz pierwotny, pochodny, cudzo- 
ziemski, przestarzały, wyraz naukowy, rubaszny, gminny, tworzyć wy- 
razy, utarty wyraz. Przenośnie: wyraz twarzy, pełen wyrazu. 

Wszelki głos człowieczy, wyrażający jakiekolwiek wyobrażenie, zowie 
się wyrazem. Kopcz. — 'Dobierał wyrazów nadzwyczajnych. Kras. — 
Każdy twój wyraz wiele zawsze znaczy. Trcb. — Już na licach skonał 
wszelki uśmiechu powab, a pozostał tylko głębokiego dumania wyraz. 
Józ. Gołuch. 



Wyraz — Wyraźny. 281 



Z jakióm rozkosznem wzruszeniem, 

Słyszał z ust jej ojczyste już zapomniane wyrazy. Mick. 

Z każdym wskrzeszonym wyrazem budzi się nowe uczucie. Mick. 
SŁOWO Csłow. i ros. cjiobo, czes. słowo) w pospolitym użyciu znaczy 
zupełnie to samo, co wyraz, lecz nie wszędzie jednego za drugie uży- 
wać można. Mówi się np. dać komu słowo (nie zaś wyraz), słowo 
honoru (nie wyraz), dać komu dobre słowo (nie wyraz), opowiadać 
słowo Boże (nie wyraz), słowo pociechy (nie wyraz), dotrzymać sło- 
wa (nie wyrazu), to ostatnie słowo (nie wyraz). W gramatyce wyra- 
zami są wszystkie części mowy ; słowem zaś jedna tylko, będąca du- 
szą każdego zdania, którą niektórzy czasownikiem zowią. 

Mówi się: powtórzyć co do słowa, mówić temi słowy, tłumaczyć 
słowo w słowo, słowa pisma świętego^ słów wiele, a rzeczy mało. 

Nigdy żadne daremne a próżne słowo nie wyszło z świętych ust jego. 
Rej. — Podobno wszystko łatwiej słowy wyrzec, niż rzeczą samą wy- 
pełnić. J. Koch. — Tobiem ja złego słowa nie rzekł. J. Koch. — Owa 
księga pod ławą lega, która się słowy, a nie rzeczą nadstawia. Gorn. — 
Nie ma się co podobać, kiedy kto bez potrzeby cudzego słowa pożycza. 
Gorn. — Słowa ze łzami zmieszane. Skar. — To słowo tak przyjęła, 
jakoby je był kto z nieba mówił. Skar. — Prawdziwa miłość ojczyzny, 
pokazała się w nich nie słowy, nie udatnością, ale rzeczą samą. Skar. 

Kto u nas kiedy słowiańskiemi słowy. 

Doszedł tak blizko arfy Dawidowej? Miask. 

Słowo dobre stoi za datek. Knap. — Rana się zgoi, słowo się nie zgoi. 
Knap. — Złotemby pisać jego słowa. Knap. — Komu rzeczy nie staje, 
słowy dokłada. Knap. — Nie zaboli język od dobrego słowa. Przysł. — 
Słowo wiatr, pismo grunt Przysł. — Z pieśni słowa nie wyrzucić. 
Przysł. — Mądrej głowie, dość dwie słowie. Przysł. (liczba podwójna). — 
Słów wiele, a rzeczy mało. Przysł. — Słowa są niby ciałem mowy, a myśl 
jest niby duszą jej. Kopcz. 

Myśl prosto leci z duszy, nim się w słowach złamie; 

A słowa myśl pochłoną. Mick. 

Bóg wyrzekł słowo: stań się. Mick. 
m^yrażacs patrz: znaczyć. 
m^yraźny* zrozuinlalry, dobitny, wybitny, dosadny, 

wydatny, czytelny. 
WYRAŹNY mówi się o tćm, co ucho, oko, lub umysł w najdrobniej- 
szych szczegółach bez trudności rozróżnia; tak iż nie potrzebując się 
niczego domyślać, każdy oddzielny dźwięk słyszeć, każdy odcień 
widzieć i każdą myśl od razu pojąć można, np. mowa wyraźna, pismo 
wyraźne, czytać wyraźnie, słyszeć wyraźnie, druk wyraźny. Napis, 
w którym się przez czas wiele liter zatarło, jest niewyraźny. Kto nie 
wymawia niektórych liter, tego mowa jest nie wyraźna. 



282 \A^yraźny. 



Wyobrażenie wyraźne jest, gdy umysł rozpoznawa róinicę, dzielącą je 
od wszelkiego innego wyobrażenia* Ks. Ctank. — Pierwsze słowo nie wy- 
raźnie mleł w ustach. Mick. — Jestto wyraźny, święty przepis sztuki. Mick. 

A kto siedział w pośrodku nie trafił do ładu. 

Zwłaszcza przy niewyraźnej mowie w czas obiadu. Mick. 
ZROZUMIAŁY mówi się o tćm, co nie trudno zrozumieć. Może być 
pismo najwyrażniejsze , ale jeżeli w nieznajomym języku, to będzie 
nie zrozumiałe. Może kto wyraźnie wymawiać jakieś kabalistyczne 
wyrazy, ale one dla słuchaczów będą nie zrozumiałe. 

Migi są zrozuraiiderai znakami. Kopcz. — Wymówić każdą literę swoim 
właściwym tonem, a zawsze zrozumiałym i miłym. Kopcz. — Za Kazi- 
mierza W. zapewne dobrze i zrozumiale wymawiano po polsku, ale nie- 
umiano pismem wyrazić tego. Jan Śniad. — Jasność języka zależy na 
• tćm, aby każda rzecz była właściwie nazwana, i to nazwisko wszystkim 
rzecz znającym zrozumiałe. Jan Śniad. — Dla zrozumiałości ile można 
trzeba używać słów utartych. Cyank. — Książki pisane prostą, szczerą 
i wszystkim zrozumiałą polszczyzną. Jan Śniad. 
DOBITNY mówi się o wymawianiu, w którem żadna głoska nie jest 
połknięta, a każda syllaba wymówiona jest z pewnym przyciskiem 
i jakby odbita. Dobitnemi też zowiemy wyrazy i wyrażenia, które 
myśl mówiącego lub piszącego z całą mocą i wyrazistością oddają. 
Pojęcie to język nasz dobrze maluje tóm prostom wyrażeniem: jak 
siekierą rąbać. 

Mówi się: wyrazy dobitne, język dobitny, tłumaczyć się dobitnie. 

Dobitność wiersza Trębeckiego. Dmoch. — Język czysty, prosty i dobitny. 
Jan Sniad. — I gestami rzecz swoje dobitnie malował. Mick. 
WYBITNY mówi się o tćm, co jest tak charakterystyczne, że się wśród 
wielu innych, nie tylko nie zaciera, ale się swoją odrębnością naj- 
wyraźniej odznacza, i niby na wierzch wybija, np. wybitna cecha, 
wybitna postać, wybitny charakter, wybitna różnica. 

Nie wzdrygam się brać słowo potrzebne i wybitne z cudzego języka. 
CzARTOR. — Cecha wybitna. Krasz. — Nie liczym innych mniej wybi- 
tnych postaci. Krasz. 
DOSADNY mówi się o wyrazach i wyrażeniach, które oddają rzecz 
z taką mocą, na jaką tylko język zdobyć się może. Tak np. kiedy 
Maciek mówi w Panu Tadeuszu: 

Precz ztąd, bo jakiem Maciek, was do milionów, 

Kroćset kroci, tysięcy fur, beczek, furgonów, 

Djablów .... 

Jestto wyrażenie prawdziwie dosadne, w którem wyrazów na od- 
danie oburzenia nie staje. 

Piotr okradł, ¥ricc Piotr złodziej, 

Wyraz zbyt dosadnie. Kras. 



Wyraźny — Wysoki. 283 



Wyrazy mocne i dosadne. Gol. — Jeżeli zdawać się będzie komu to 
słowo nie dosadnćm, niech sobie zada pracę wynalezienia dogodniejszego. 

CZATOR. 

WYDATNY właściwie znaczy wypukło wystający, a zatćm wyraźniej- 
szy od innycli i bardziej wpadający w oczy. 

W każdym stanie i czasie najlepszą ozdobą jest umysł nieskażony 
i serce poczciwe: te wewnętrzne przymioty nie są wydatne, ale trwałe. 
Kras. — W mowie podziały nie powinny być koniecznie wydatne. Piram. — 
Skutki tych wszystkich starań nie mogą jeszcze tak być skore i wy- 
datne. Jan Śniad. 

CZYTELNY, mówi się o piśmie tak wyrażnem, że je hez trudności wy- 
czytać można. Może być tedy, charakter, rękopism, podpis czytelny, 
lub nieczytelny, to jest napisany wyraźnie, lub niewyraźnie. 

Gdy księgę otworzył, wielkie i czytelne zdaleka litery pokazał. Birk. — 
Wystąpią one litery i wydadzą się tak czytelno, jako czytelniej drukarz 
ich wybić nie może. Birk. — Ledwo czytelnych książek foliały. Kras. 

li^yrecxyc\ patrz: zastąpić. 

H^yrok, patrz: przeznaczenie. 

H^yrozuinialrosc, patrz: pobłażanie. 

H^yrozuiniairy, patrz: łagodny. 

Wysirawiac, patrz: chwalić. 

lVyśinienity, patrz: wyborny. 

H^ysoki, siruszny, dorodny, cybaty, rosiry, wznioniTt 
górny, szczytny, niebotyczny, podniebny, wygróro- 
ivany, kulminacyjny. 

WYSOKI (słów. BHC0K'b, ros. BucoKiii, czes. wysoky) daje wyobrażenie 
przeciwne nizkiemu i maluje to, co się znacznie w górę podnosi, np. 
wysokie drzewo, wieża, słup, góra. Bierze się i w sensie moralnym: 
wysoki stopień, urząd, wysokie cnoty, zdolności, myśli. 

I wieża im wyższa, tóm rychlej upadnie. Rej. — Kiedy naprzód ludnie 
budować poczęli, wywiedli na domach wysokie dachy. Gorn. — Nad wy- 
sokiego jest wyższy drugi. Wuj. — Lud któryśmy widzieli, wysokiego 
wzrostu jest. Wuj. — Jego pisma bardzo wysokiej nauki i wielkiej wy- 
mowy. Skau. — Wysokie progi na nasze nogi. Przysł. — Com zyskał? 
na wysokie pańskie pnąc się progi ? Karp. — Mąż tak wysokich talentów, 
wyższy jest nad wszelkie pochwały. Dmoch* — O ty, wyższy nad zazdrość, 
wyższy nad potwarze! Al. Fbliń. 

Siedzisz sobie pod bramą niebios, jak wysoki 
Gabryel, pilnujący Edeńskiego gmachu. Mick. 

SŁUSZNY, jako synonim wysokiego, mówi się wyłącznie o wzroście 
ludzkim, jeżeli ten jest wyższy od średniego, to jest nad pięć 
stóp i pół. 



284 \A^ysoki. 

Człowiek słusznego wzrostu. Niemc. — Był to mężczyzna słuszny^ bar- 
czysty, choć nie otyły wcale. Kobzeniow. 
DORODNY mówi się o człowieku, który z wysokim wzrostem łączy 
zupełne i harmonijne rozwinięcie wszystkich form ciała. 

Ci, więźnie prowadzą dorodnego wzrostu. Kochów. — Czterema doro- 
dnemi otoczony syny. W. Pot. 
ROSŁY, mówi się o t^m, co wyrosło do wysokości wyższej nad zwy- 
czajną, np. rosły koń. W XVI wieku pisano: rosły człowiek, rosły 
cedr, co dziś wyszło z użycia. 

Małemu rosłego pachołka szaty nie służą. Skar. — Rosłe cedry Lilwń- 
skie. Rtb. — Drzwi bardzo niziuchne, że się musi bardzo nachylić, kto 
tam rosły wchodzi. Gwag. 
CYBATY (od cyby szczudła) wyraz prowincyonalny, gmimiy, znaczy 
mający nogi nieproporcyonalnie wysokie, jak gdyby był na szczudłach, 
np. żóraw,- bocian cyhaty. 
WZNIOSŁY wyraz książkowy, mówi się mianowicie o tóm, co w sferze 
ducha stoi tak wysoko, że tylko człowiek wyższy nad pospolitych 
ludzi wznieść się ku niemu zdoła, np. wzniosła myśl, wzniosłe uczu- 
cia, wzniosły hymn i t. p. 

Ukrywa częstokroć szpetna postać wzniosły umysł. Kras. — Gdzie po- 
stacie, które tak dumnie i wzniosie kroczyły dawniej po twoich siedmiu 
wzgórzach, o Rzymie? Zyo. Kras. — Odkrył się oku mojemu widok za- 
wierający wszystko, co tylko przyrodzenie stworzyć może wzniosłego 
i pięknego. Zyg. Kras. 
GÓRNY daje wyobrażenie przeciwne dolnemu, i mówi się o tóm, co 
wyższą warstwę lub piętro zajmuje np. górny zamek (Ik) był i dolny), 
górna wieża (bo była i dolna), górne piętro. 

Mówi się też: lot górny, styl górny (t j. bardzo wysoki), gómość 
(sublime). Górnem też zwać się zwykło to, co jest napuszone i prze- 
sadne, i co zwykle śmiesznością trąci, np. górnie mówić, górne 
wyrażenia. 

Szukajcie górnych dóbr, a nie tych co na ziemi. Wuj. — Górną o sobie 
dumą, a podniosłą wielką myślą, siła sobie zepsige człowiek. Skar. — 
Jako z niższego piętra przenoszą się do górnego. Skar. — Takiemi gór- 
nemi myślami głowy sobie nie zaprzątam. Kras. 

Orzeł górnym wybiyały lotem, 

Ledwie poglądać na niziny raczy. I^ras. 

Kazi ją słów nadętość (sielankę), styl górny oszpeca. Dmoch. 

Porwie się na rzecz wielką rymy zbyt śmiałem! , 

I co miał górnie latać, czołga się po ziemi. Dmoch. 

Józef Kowalewski tłumaczył Longina: o Górności. 

I chwilę jedne tak górnie przeżyli. 

Jak ich przodkowie niegdyś całe życie. Migk. 



Wysoki — Występek. 2g5 



SZCZYTNY (od szczyt) wyraz książkowy, dosłownie znaczy sięgający 
szczytu, czyli najwyższego punktu. Ztąd dochodzący jak najwyżej 
w krainie myśli. Bierze się tylko w znaczeniu moralnćm i rzadko 
. się używa. Nie można powiedzieć: góra szczytna. 

Bystra orlico, takeś świątobliwym przykładem twoim do szczytnego po- 
lotu w chrześciańskiej pokorze i szczodrobliwości, zaprawiała potomstwo 
twoje. Młodzian. — Naruszewicz historyk pracowity i uczony, nie- 
kiedy szczytny poeta. St. Pot. — Ludzie na nim nadzieje budowali 
szczytne. Jul. 8łow. 
NIEBOTYCZNY, wyraz wzięty od gór, które wierzchołkiem swoim obło- 
ków sięgają. Maluje zmysłowie, bardzo znaczną wysokość, lecz używa 
się tylko w poezyi i to do rzeczy materyalnych, np. niebotyczne góry, 
skały, wieże. 

Już się z niego nie cieszą niebotyczne skały. Klon. 

Jak gdy z wierzchołka Alpów niebotycznych, 

Mały się strumyk znagła wydobędzie. Kras. 

Tam gdzie się wznoszą wieże niebotyczne. Kras. 
PODNIEBNY, daje wyobrażenie przeciwne podziemnemu i znaczy tak 
wysoki, że jego miarą jest granica wzroku ludzkiego, czyli pozorne 
niebios sklepienie. Wyraz poetyczny i rzadko używany. 

Wam pieśni, ludzkie oczy, uszy nie potrzebne: 

Płyńcie w duszy mej wnętrznościach. 

Świećcie na jej wysokościach. 

Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy podniebne. Miok. 

Od puszcz Libijskich latał do Alpów podniebnych. Migk. 
WYGÓROWANY mówi się o tćm, co doszło do tego punktu wysokości, 
nad który wyżej podnieść się nie mogło; jak pocisk, który doszedł 
do tego najwyższego punktu, od którego spadać zaczyna. W pospo- 
litćm jednak użyciu wygórowanem zowiemy to, co zanadto i nad 
miarę jest podniesione, np. wygórowana metafizyka. 
KULMINACYJNY, wyraz astronomiczny, którym oznaczamy punkt naj- 
wyższego wzniesienia gwiazdy nad poziomem. Ztąd wygórowany do 
najwyższego stopnia. 

Rok śmierci Peryklesa jest punktem kulminacyjnym, szczytem powo- 
dzenia i wielkości Ateńskiej. Malec. 
lVystcpek, przestępstwo, zbrodnia, kryminalr, wy- 
kroczenie, bezprawie, przewinienie, g^rzecli, nie- 
praDTOŚc, wina. 

W ogólności zły uczynek, boskiemu albo ludzkiemu prawu przeciwny. 
WYSTĘPEK (czes. wejstupek) jest karogodny uczynek, jak Boskim 
i ludzkim prawom, tak dobrym obyczajom przeciwny, przez który 
człowiek godząc na życie, lub dobro bliźniego, narusza bezpieczeń- 
stwo publiczne i obraża społeczność w osobie jej członka. 



286 Występek. 



Mówi się: popełnić występek, dopuścić się występku. 

Nie może być nigdy tak wielkie karanie; jakiegoby za ten haniebny 
występek potrzeba. Gorn. — Występki mu jego na oczy wymiatał. Skar. — 
Każdy sam za swój występek karan być ma. Stat. Lit — Często pod 
cnoty płaszczem występek chodzi. Gaw. — Kara za występkiem chodzi. 
Nar. — Czy się brzydzisz występkiem? Nar. — Nie dopiero występek 
. z cnotą walkę wszczyna. Kras. — Polski wyraz złodziej pokaziąje, jak 

u przodków naszych największym występkiem była kradzież Kopcz. 
PRZESTĘPSTWO (słów. nptcT&n.itHie, Mikł. ros. npecryiLieHie) jest 
wyrazem ogólniejszym i może oznaczać jak występek, tak zbrodnią. 
Ściślej jednak biorąc oznacza mianowicie naruszenie prawa publicz- 
nego, które ma na celu dobro ogółu, czyli społeczeństwa uważanego 
jako jedno ciało. Każdy tedy występek jest przestępstwem, a nie 
każde przestępstwo jest występkiem. 

Mówi się np. przestępstwo polityczne (nie zaś wj^stępek);. przestęp- 
stwo prawa drukowego (nie zaś występek). Przedaż zakazanego to- 
waru jest przestępstwem (nie zaś ^^ystępkiem). W pospolitem jednak 
użyciu, ta różnica się nie zachowuje. 

Odrzućcie od siebie wszystkie przestępstwa wasze. Wuj. — Winę jemu 
i przestępstwo odpuścił. Skar. — Zaślepiony człowiek jednćm przestęp- 
stwem, do drugiego się gotuje. Skar. — Na ich przestępstwa będzie przez 
szpary patrzał. Nuceryn. 

Przestępstwa ojcowskiego dwojaka jest wina: 

Ze grzeszy i przykładem swym pogorszą syna. Kochów. 

Człowiek, który się nie dopuścił przestępstwa, nie może być na moment 
niewolnikiem. Kołł. — Każdej kary celem jest odstręczenie od przestęp- 
stwa. Ostrów. — Wszystkie moje biedy i przestępstwa. Mick. 
ZBRODNIA (czes. zbrodne od broić ^, jak mówi w Prawie kraj. Ostrow- 
ski jestto zgwałcenie prawa publicznego. Pospolicie jednak zbrodniami 
zowiemy te wielkie przestępstwa, za które prawo na karę śmierci, 
do ciężkich rotM>t, albo na długoletnie a niekiedy na dożywotnie wię- 
zienie skazuje, jak np. morderstwo, ojcol)ójstwo, niekiedy lu-adzież, 
zbrodnia stanu, zbrodnia obrażonego Majestatu. 

Największą zbrodnią wypełnić gotów. Gorn. — Radby aby nikt nań 
zbrodni jego nie wiedział. Skar. 

A tego przyczyna 

Była zbrodnia... Oileja syna. Dmoch. 

Najszkaradniejsze zbrodnie płazem mu puścił. Mick. 

Zbrodnia to niesłychana. 

Pani zabija Pana. Mick. 

Siedzisdem zamknięty jak w turmie za zbrodnie 

O chlebie i wodzie przez cztćry tygodnie. Pol. 



Występek. 287 



KRYMINAŁ (łaciu. crimen) wyraz potoczny, dziś już mało używany, 
oznaczał taką zbrodnią, za którą gardłem karano. Ztąd sprawa kry- 
minalna, prawo kryminalne, sąd kryminalny. 
WYKROCZENIE właściwie wystąpienie na krok z szeregu. Ztąd naru- 
szenie prawideł karności i porządku, jako też nie zachowanie jakiego 
przepisu prawa karnego, w rzeczach mniejszej wagi, np. kiedy nie- 
dbały urzędnik swojego obowiązku nie pełni, a na upomnienia 
zwierzchnika zuchwale się stawi ; będzie to wykroczenie (nie zaś wy- 
stępek, ni zbrodnia). Kiedy uczeń opuszcza lekcye, albo sobie pozwala 
jakiejś nieprzyzwoitej swawoli, będzie to wykroczenie (nie zaś wy- 
stępek, ni zbrodnia). 

Wszystkie oświecone Europy kraje tkliwe są na podobne wykroczenia 
i wybaczać im nie zwykły. Jan Sniad. — Nic nie masz w całym składzie 
i przyrodzeniu człowieka, czegoby on na złe nie użył i czegoby swem 
. wykroczeniem nie spodlił. Jan Śniad. 

BEZPRAWIE oznacza taki czyn samowoli, która depce zuchwale 
wszelkie ludzkie i Boskie prawa, jak gdyby ich dla niej zgoła nie było. 

Księżna młodsza. Bogu i ludziom się oświadczając, wołała że się jej 
bezprawie a wielki gwałt dzieje. Gorn. — Nie czyń bezprawia ubogiemu 
iż ubogi jest. Wuj. — Których moc prawy określona, żadnego wam bez- 
prawia nie czyni. Skar. — Płazem idą bezprawia, bo rząd słabo włada. 
Zab. — Ostatniem to jest bezprawia dopełnieniem i stopniem chlubić się 
z tego, co upokarzać powinno. Kras. — Złe prawo jest jeszcze lepsze, 
niż bezprawie. Stan. Tarnów. 
PRZEWINIENIE jest ściągnienie na siebie winy za to, co kto popełnił 
nie tak ze złej woli, jak raczej przez ułomność ludzką, przez 
brak potrzebnej ostrożności, lub przez opieszałość. 

Cóżem uczynił? które me przewinienie? Bibl. Zof. (czsom uczinyl). — 
Miłować Pan i nieprzyjaciele i odpuszczać im przewinienia rozkazał. 
Skar. — Wedle przewinienia karanie. Skar. — Odpuścił mu Pan Bóg 
przewinienie (Dawidowi), ale mu doczesnego karania odpuścić nie chciał. 
Skar. — Większe jest karanie, niżli przewinienie. Skar. — Jakie prze- 
winienie, takie dośćczynienie. Knap, 
GRZECH (slow. i ros. rptKb, czes. hHch) jest przestąpienie przykazania 
Bożego myślą, mową, lub uczynkiem. Każdy występek jest razem 
i grzechem, a nie każdy grzech jest występkiem. Grzech można po- 
pełnić samą myślą, a występek tylko uczynkiem. Grzech jest w obliczu 
Boga, a występek w obliczu prawa ludzkiego. 

Mówi się : grzech śmiertelny, powszedni, główny, wołający o pomstę 
do Boga, popełnić grzech, dopuścić się grzechu, żałować za grzechy, 
spowiadać się z grzechów, pokutować za grzechy, grzech pierworodny. 

Mnieć złość jeszcze w matce przeklęta zastała, 

Mnieć grzech jeszcze w mleku matka podawała. J. Koch, 



288 Występek — Wytrwałość. 



Jeślibyśmy rzekli^ \ż grzechu nie mamy, sami siebie zwodzimy, a prawdy 
w nas nie masz. Wuj. — Gdyśmy żli, grzechy nasze złemi przełoionemi 
Pan Bóg karze. Skar. — Niewiadomość grzechu nie czyni. Rys. — Co 
prawda y to nie grzech. Przysł. — Grzech, djabła śmiech. Żegł. — To 
grzech nie odpuszczony. Kkas. 
NIEPRAWOŚĆ (slow. i ros. óeaaaKOHie) wyraz używany głównie w ję- 
zyku religijnym, różni się od grzechu tóm, że grzech jestto przestą- 
pienie prawa Bożego przez ułomność ludzką; nieprawość zaś jest 
lekcew^ażenie tego prawa, albo nawet wypowiedzenie mu posłuszeń- 
stwa. Ztąd wyrażenie biblijne : pić nieprawość jak wodę. 

Syn nie poniesie nieprawości ojcowej. Wuj. Ezech. 18, 10. — Oto 
w nieprawościach poczęty jestem. Wuj. — Zmiłuj się nade mną Boże, . . . 
a według mnóstwa litości twoich zgładź nieprawość moje. Wuj. — Kto 
miłuje nieprawość, ma w nienawiści duszę swoje. Wuj. — Każdy co 
grzech czyni, i nieprawość czyni, bo grzech jest nieprawość. Wuj. — Nie 
masz w nich prawdy i poginą w nieprawości swojej. Wuj. — Jedzą chleb 
niezbożności , a wino nieprawości piją. Wuj. — Nieprawość jak wodę 
pyą. Wuj. — Nie wspominam innych nierządów i nieprawości, które Pan 
Bóg, jeśli się nie naprawią, karać będzie. Skar. 
WINA (ros. BHHa, czes. wina) ściśle biorąc nie jest ani występkiem, 
ani grzechem, ani wykroczeniem; ale raczej uznaniem ile do ich po- 
pełnienia przyłożyła się zła wola i rozmysł winowajcy, a zatem że 
on przed Bogiem, sumieniem, lub prawem słusznie odpowiadać po- 
winien. Nie mówi się tedy : popełniać winę, dopuszczać się winy ; ale 
czuć swoje winę, przyznawać się do winy, pokutować za winę, od- 
puszczać winę. Bierze się też za wykroczenie pochodzące z uiewia- 
domości, ale takiej, którą można było usunąć. 

Mówi się: nie moja wina, składać lub zwalać na kogo winę, po- 
czuwać się do winy. 

Myśmy się zwykli wymawiać, abo na innych winę składać. Skar. — 
Żadnej winy znaleźć w nim nie mogli. Skar. — Nie składajcie winy na 
kogo inszego. Nuceryn. — Odpuść nam nasze winy. Pacierz. 
Prawa są równie jako pajęczyna; 
Bąk się przebije, a na muchę wina. Zegł. 

Nie twoja wina, żeś głupich natworzył. Kras. — My na was nieobecnych 
cała winę zwalim. Mick. 
Wielkieć winy, ależ Panie, 
Większe twoje zmiłowanie. Boii. Ząl. 
m^yszczekaiiy* patrz: gadatliwy. 
m^ytclitiienle* patrz: odpoczynek. 
m^y tępiąc, patrz: niszczyć. 
IKytTBwnoiCą patrz: doświadczenie. 
lVytrivalroŚ€9 patrz: cierpliwość. 



Wytrwały — Wziętość. 289 



lVytrivat'y9 patrz: stały. 
lVy trwanie, patrz: stałość. 
H^ytrzyinac, patrz: cierpieć. 
lVytrzyinalryt patrz: stały. 
W^y n o4:anie, patrz: wygnanie. 
lVy znanie, patrz: religija. 
H^yzuc, patrz: pozbawić. 
lVyzysi&iwacs patrz: używać. 
lVyźiizy, patrz: szlachetny. 
lVzaJenino8C9 patrz: miłość. 
l¥zajeinnyt zobopólny. 

WZAJEMNY (ros. BsaHMHuii) znaczy wypłacający się drugiej osobie, czy 
to równćra jej uczuciem, czy podobnym postępkiem, np. wzajemna 
miłość, wzajemna pomoc, wzajemna przysługa, wzajemny szacunek. 
A nadzieje (nadziei) zaś nie ma wzajemnej miłości. J. Koch. — Win- 
niśmy to wzajemną płacić uprzejmością. Kocnow. 
Dziękując Bogu, że wzajemną zgodą, 
Z pośrodku siebie Pana na tron wiodą. Kocnow. 
Miłość wzajemna i trwała. Kochów. — Ratunek wzajemny. Gawiń. 
Za wszystko płacić trzeba: lub wzajemną pracą, 
Albo szczerem westchnieniem. Mick. 
ZOBOPÓLNY (słów. oóouoji-b z obustron, czes. obapolny) właściwie zna- 
czy wspólny obu połowom, to jest: gdzie wspólna wola i wspólne 
uczucia tak łączą dwie osoby, lub serca, jak gdyby to były dwie 
nierozdzielne połowy jednego ciała, np. miłość zobopólna, zgoda zobo- 
pólna, umowa zobopólua. Wzajemny pochodzi od drugiej osoby, 
a zobopólny jak od jednej, tak od drugiej. 

Mówi się : mieć lub zyskać wzajemność (nie zaś zobopólność) ; być 
wzajemnym (nie zaś zobopólnym). 

Zobopólne rozmowy. J. Koch. — Społeczna i zobopólna miłość. Wuj. — 
Między Jagiełłem i Witoldem wierny trwał zobopólnej zgody i miłości za- 
wziątek. Błaż. — Zalecał zgodę i miłość zobopóln.i wszystkim. Birk. — 
Zobopólua chęć. Knap. — Niebo z namiby było, uszczęśliwienie zobopólne, 
miłość i wdzięczność. Kościuszko. 
IWzbiJac sic9 patrz: latać. 
lVzbraiilac iiię« patrz: odmawiać. 
lVzdyGliac, patrz: westchnąć. 
Wzg^Iąd, patrz: dobrodziejstwo, patrz: uwaga. 
lVzf|^lcdnoŚ€, patrz: pobłażanie. 
m^zględiiy, patrz: łagodny. 
m^ziącś patrz: brać. 
lVziątek, patrz: datek. 
m^zictośc*, patrz: sława. 

II. 19 



290 \A^zięty — Wzruszyć. 



m^zicty, patrz: sławny. 

m^zitiiaiikat patrz: pamięć. 

U^znosic się, patrz: latać. 

lVKÓr, patrz: przykład. 

m^zorony, patrz: doskonały. 

H^zruszyc* zmiękczyć* rozczulić, rozrzewnić, akra- 
szyc. 

W ogólności podziałać silnie na serce, Inb imaginacyą. 

WZRUSZYĆ i rORUSZYĆ, znaczy podziałać tak na człowieka, żeby 
w nim albo uczucie, albo zapał, albo namiętność obudzić. 

Kazanie na pogrzebie uczynił po łacinie ksiądz Maciejowski, biskup 
krakowski, kturćm tak wzruszył ludzie, iż i ci którzy nie do końca rozu- 
mieli języka łacińskiego, musieli płakać. Gorn. — Ani są tak nędzni, 
żeby ku ulitowaniu serce poruszyli. Gorn. — Kazanie samo... nie na- 
mówiłoby żadnego na tak trudne i niepodobne i*zeczy do wierzenia, gdyby 
Duch święty serc nie wzruszał. Skar. — O niewyczerpane morze takiej 
miłości, jako naszego serca nie wzruszy, abyśmy miłość za miłość odda- 
wali. Skar. — Uprzedził go Pan Bóg w miłosierdziu swem i wzruszył 
serce jego. Skar. — A ktoby się nie wzruszył gdy mówi, krwawe łzy 
prawie wytaczając. Skar. — A kogo to nie wzruszy? komu się łzami 
powieki nie obleją? Skar. 

Te sławne potwory bez serca, bez duszy. 
Których cnota nie wzmaga, ludzkość nie poruszy. Kras. 
A ciebie, czy ten jego wdzięczny głos poruszył? Kras. — Na tak 
poruszającą naukę gromadziłby się i cisnął lud do kościołów. Jan Śniad. — 
Kiedy ich piosnka ojczysta poruszy. Mick. — Serce poruszył. Pol. 

ZMIĘKCZYĆ znaczy zrobić miękkićin to, co było twardćm, a zatem 
wydobyć uczucie z człowieka twardego i surowego, np. zmiękczyć 
prośbami, pokorą, przemówieniem do serca. 

Pan zmiękczył ludzkie serca. J. Koch. — Ta (lutnia) serce miękczy 
swym głosem przyjemnym. Bogom podziemnym. J. Koch. — Muzyka, 
serca ludzkie miękczy. Gorn. — Aby umiał zapalić, zmiękczyć, zwycię- 
żyć, przełamać, wedle potrzeby swej, serca ludzkie. Gorn. — Spuść nam 
ducha świętego, aby nas ukarał, i nawrócił, i zmiękczył twardość serc 
naszych. Skar. — Oko ma większą moc do zmiękczenia serca, niżli 

ucho. Skar. 

* 

ROZCZULIĆ znaczy sprawić, żeby w człowieku serce przepełnione 
uczuciem silnie sio odezwało; czyli żeby człowiek poczuł co tak głę- 
boko, iżby to uczuci(f nie tylko całą jego duszę przeniknęło, ale się 
na twarzy, w oczach i w głosie odbiło. 

Wyrazy prawdziwej wymowy będąc jak wystrzały rozczulonego talentu, 
zachwycają nas z podziwieniem, ale muszą być rzadkie. Jan Śniad. 



Wzruszyć — Ząb. 20 J 



Alboż choć raz do serca me dzićcię przytulił? 

Alboż młodością, wdziękiem, choć raz się rozczulił? Malcz. 

Wzrokiem rozczulonym patrzy na rycerza. Malcz. 

Więe ksiądz się rozczulił, 

I ojca, jak brata do serca przytulił. Pol. 
ROZRZEWNIĆ znaczy do łez pobudzić; to jest: tak podziałać na serce 
człowieka, żeby albo zapłakał, albo poczuł, że łzy mu w oczach 
stoją, albo żeby głos jego był z płaczem zmieszany. 

Mały JEZUS poruszył się duchem ku płaczu, a rozrzewniwszy się za- 
smucił się sam w sobie. OpeO. — Taką rzeczą żałosną dziwnie rozrze- 
wniał lud wszystek. Skar. — Radoócią rozrzewniony. W. Pot. — Roz- 
rzewnił starzec tych, co go słuchali. Kras. — Dobroć ta i łaskawość do 
łez mię rozrzewniły. Niem. — Rozrzewnieni wdzięcznością. — Jan Śniad. 
Odżywiając te heroiczne i roziTiewniąjące cnoty, któremi jaśniały pier- 
wiastki kościoła. Jąn Śniad. — Cieszył ich i rozrzewniał ten śpiew naro- 
dowy. MicK. — Nie mówił tego wyraźnie, żeby siebie i nas nie rozrze- 
wniać. Odyn. 
SKRUSZYĆ, jako synonim powyższych słów, znaczy ołmdzić w sercu 
skruchę, to jest żal nadprzyrodzony za grzechy, który jest głównym 
wai*nnkiem sakramentu pokuty. 

Serca skruszonego i uniżonego Boże nie wzgardzisz. Wuj. — Żaden 
ich tak skruszyć nie mógł słowami swemi, jak on. Skar. — Niech nam 
smutną pieśń zaczną, aby się serca nasze kruszyły, a oczy nasze łzami 
się zalewały. Skar. — Niech się serce moje na taką miłość twoje skru- 
szy. Skar. — ' Samo nań wejrzenie serca ludzkie kruszyło, i do nabożeń- 
stwa wzbudzało. Skar. 
nazywać, patrz, wołać. 



Ząb, kieł-. 

ZĄB (słowian. 3*6'b ros. 3y6'B, czcsk. zub) w liczbie mnogiej zęby, są 
kości w obu szczękach osadzone, które służą do kąsania, gryzienia 
i żucia pokarmów. Mówi się: zęby przednie, trzonowe, wyrzynają się, 
wypadają zęby, zęby mądrości, ból zębów, wyrywać zęby, wybić zęby, 
wstawiać zęby, zgrzytać zębami, wyszczerzać zęby, dzwonić zębami, 
cedzić przez zęby, oskoma na zębach, ostrzyć na co zęby, (t. j. mieć 
wielką chętkę do czego), wziąć kogo na zęby (t. j. ogadywać), ząb 
za ząt), ani w ząb (t. j. nie umieć ani słowa), jeszcze mleko na zę- 
bach \i, j. jeszcze młokos), doktor od bolenia zębów (t. t. bardzo li- 
chy), zęby na czćm zjeść (t. j. nabyć w czćm wiele doświadczenia), 

19* 



202 Zab — Zaba>va. 



ua głodny ząb (t. j. będąc głodnym), wyrwać komu ząb trzonowy 
(przenośnie znaczy zaszkodzić mu w rzeczy najgłówniejszej), ząb 
czasu, kiedyś jeszcze koszulkę w zębach nosił (t j. gdyś był niemo- 
wlęciem). 

Ludzie na zęby ją wzięli. J. Koch. — Mojżeszowi sto i dwadzieścia 
lat było gdy umarł; a nie zaćmiło się oko jego, ani sic poruszyły z(^'by 
jego. Wuj. — Oko za oko, ząb za ząb. Wuj. — Zębami zgrzytali i bledli. 
Skar. — Kto dał zęby, da i chleb. Blażow. 

Jestto cnota nad cnotami 

Trzymać jeżyk za zębami. Przysł. 

Nie wierz gębie , połóż na zębie. Przysł. — Darowanemu koniowi w zęby 
nie patrzą. Przysl. — Łatwiej się bez zębów obejść, niż bez chleba. 
Przysł. — Śmierć nie patrzy w zęby. Rys. 

I gdyby była spełna zdrowe miała, 

Jeszcze by była zębami zgrzytała. Kras. 
KIEŁ, KŁY (ros. k-imk-b) są to cztery zęby dłuższe od innych, umie- 
szczone obok zębów przednich. Zowią je zębanu psiemi. U niektó- 
rych zwierząt jak np. u dzika kły są bardzo długie i ostre tak że 
niemi tną jak szablą. 

Znowu na kieł wzięli. J. Koch. — Rozmaicie mię trapili l)odąc mię 
swemi kły jadowitemi. Bazyuk. — Rokoszanów jak nie pokarzesz, porwą 
na kieł. Biuk. — Co pełne jadu kły zazdrości mogą. Miask. — Kłem 
się broni hodyniec. Kocuow. — Dzik ma cztery kły, któremi tnie w górę. 
Ładów, 
Zabana, ffra, ifj^rasizka. igrzysko , rozrywka, kroto- 

fila« snawola. 
ZABAWA (ros. saóaBa) pierwiastkowie oznaczała zatrudnienie, ćwicze- 
nie ; lecz to znaczenie wyszło prawie z użycia. Dzisiaj znaczy wesołe 
przepędzanie czasu, na rozmowie, żartach, tańcach, muzyce, lub ja- 
kiem zajęciu się nie wymagającem wielkiego natężenia sił fizycznych 
i moralnych. Zabawką zowie się epicko, lub inny jaki przedmiot, któ- 
rym się bawią mianowicie dzieci. 

Porzuć nikczemne zabawy, 

Nie na herb przodków patrz , ale na sprawy. Szarzyń. 

Wszystek czas u dworu na zabawie się trawi. Gorn. — W każdej 
wesołej zabawie czas się zda krótki i mija rychlej niżli chcem3\ Skar. 
Zabawa poślednim jest celem czytającego, pożytkowi służyć i towarzyszyć 
powinna. Kras. — Niewinna ta zabawa, którą wiersz mój głosi. Karp. 

Takie były zabawy, spory w one lata, 

Wśród cichej wsi Litewskiej. Mick. 
GRA (ros. urpa, czesk. hra) jest pewny rodzaj lekkiego zajęcia się, 
wymyślony dla zabicia czasu i dla przyjemnej rozrywki, np. gra 



Zabawa. 293 



w szachy, w warcaby, w karty, w billard, w kręgle, w piłkę, lub 
w jaką grę towarzyską, np. w sekretarza, w sąsiada, w gotowalnią, 
w mruczka, w ślepą babkę i t p. 

Mówi się też o muzyce: gra na skrzypcach, na fortepianie, na gi- 
tarze i t. p. Nakoniec grą zowie się sposób, jakim aktor rolę swą 
odegrywa na scenie. Mówi się też: gra kolorów, gra fi/yonomii. 
Znać grę, siadać do gry, wciągać kogo do gry, gruba gra^ azardo- 
wna gra. 

Pijaństwo zbytnie zdrowiu szkodzi. 

Gra też częściej z utratą, niż z zyskiem przychodzi. J. Koch. 

Bardzo się ta gra wszystkim podobała. Gorn. ^- Gry i zabawy różnych 
stanów. Dzieło Gołębiowskiego. 
IGRASZKA (od igrać) jest objaw dziecinnej wesołości, która jak rybki 
igrające w wodzie, biega, skacze i dziecinnej swojej fantazyi doga- 
dza. Przenośnie mówi się, igraszka natury, igraszka losu, igraszka 
dowcipu, igraszka wyrazów. 

Dzieci, przestańcie, bo się żle bawicie :- 

Dla was to jest igraszką, nam idzie o życie. Kras. 

Zyj lata Matuzalowe 

Albo przynajmniej połowę, 

A choćby ćwierć dla igraszki, 

Dwieście lat i to nie fraszki. Kras. 

W igraszkach słów masz tylko ozdobę pozorną. Dmoch. 
IGRZYSKO (słowian. HrpHfflre) kiedy jest mowa o starożytnych Gre- 
kach i Rzymianach oznacza wyścigi, walki zapaśników i publiczne po- 
pisy, na które się lud jak na publiczne widowisko zgromadzał. Ta- 
kiemi były igrzyska Olimpijskie, Pytyjskie i t. p. Ztąd poszło wyra- 
żenie: być, albo stać się igrzyskiem losu. W niektórych naszych pro- 
wincyach igrzyskiem zowie się zabawa ludowa z muzyką i tańcami. 

Człowiek Boże igrzysko. J. Koch. — Każdy się onera igrzyskiem cie- 
szył. Skar. — Odmiennej fortuny igrzysko. Niemo. 

Zawróć się starcze tu na igrzysko, 

Tu się po siejbie weselim. Mick. 
ROZRYWKA oznaczała w XVI wieku bystrość umysłu, rozgarnienie; lecz 
to znaczenie wyszło całkiem z użycia. Dzisiaj rozrywką zowiemy ka- 
żdą zabawę, służącą do rozerwania umysłu i nabrania nowych sił 
do pracy. W zabawie czas przechodzi niepostrzeżenie; w rozrywce 
wśród żywych i miłych wrażeń. 

Brzmiał zamek muzyką, tańcami i innemi rozrywkami. Nar. — Każda 
rozrywka, która nudnych godzin uczciwie oszczędza, godna względów. 
Kras. — Mam dla siebie, i tych, którzy mnie odwiedzają, rozrywkę 
w pogotowiu. Kras. — Rozrywki, umysły i serce rzeżwiące. Piram. — 
Na widowiska każdy wybiera się dla rozrywki. Czartor. 



294 Zabawa — Zabić. 



Niech twoi wieśniacy 

Rozrywkami zapełnią dni wolne od pracy. Al. Fel. 

Ta rozrywka nie będzie dla mnie bez przyjemności i nagrody, kiedy 
się w niej znajdzie jaka przysługa i pożytek dla kraju. Jan Śniad. — 
Rozrywka po całodziennąj pracy słusznie dozwolona. Józ. Majer. - Umysł 
potrzebiye rozrywki. Kar. Kaczk. 
KROTOFILA (dawniej krotochwila, czesk. kratoehwile) oznaczała w XVI 
wieka wszelką zabawę, która czas albo chwile skracała, to jest: na 
której czas wesoło schodził. Dziś ten wyraz do przestarzałych należy. 

A za by się nie mogła należć inna jaka krotochwila, nie ta ustawi- 
czna , karty ? Gorn. — Na zamku królewskim były rozmaite krotochwile. 

Bl£Ł. — 

SWAWOLA i SWYWOLA mówi się głównie o dzieciach , które z nie- 
pomiarkowaną żywością oddając się zabawie, wyrabiają co im do 
głowy przyjdzie, i nieraz granice przyzwoitości przechodzą. Swawola 
w znaczenia nadużycia wolności, nie jest synonimem zabawy. 

Jej giętkie rózgi karcą dzieciaków swawolę. Al. Fel. — Patrzając na 
jej swawole, trzeba było zrywać boki. Józ. Massal. 

%abaiviiy, patrz: wesoły. 

Żabie 9 zamordować , zadusić • zarziiąe, iciąe* otru€« 
umorzyć, zg^lradzic. sprzątnąć. 
Wszystkie te wyrazy oznaczają: pozbawić kogo życia. 

ZABIĆ (ros. yÓHTb, ezesk. zabiti) zabijać, znaczy śmierć koma zadać 
czy orężem, czy jakićm ostrem albo tępćm narzędziem. Przenośnie 
mówi się: zabić na sławie, na honorze, na majątka; zabić bank, za- 
bić kartę, zabić moralnie, zabijać czas, zabić kogo w opinii publicznej. 
Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, ale daszy zabić nie mogą. 
Wuj. — Szczękę oślą porwawszy, zabił nią tysiąc mężów. Wuj. — Da- 
wid wziął miecz jego i zabił go. Wuj. — Na sławie zabiwszy, na zdro- 
wie sie rzucili. Skar. — Sokratesa iż wielobóstwo ganił, a o jednym Bogu 
powiadał, zabić kazali. Skar. — Kto rozrywa całość, zgodę i jedność mi- 
łej Ojczyzny, ten matkę swoje zabija. Skar. 

ZAMORDOWAĆ (niem. morden) znaczy zabić okrutnie, bez miłosierdzia, 
po zl)ójeeku. Mówi się tedy : zabić zająca (nie zaś zamordować) zabity 
na wojnie (nie zaś zamordowany), zabić przypadkiem (nic zaś zamor- 
dowaćV 

A dziwnie je mordując, rozlicznie tracili. Rej. — Pospólstwa moc po- 
mordowali. J. Koch. — Rozesłał po litewskiej ziemi (Gliński) szukać pa- 
nów litewskich, których kazał zabijać i mordować. Stryjk. — Przeciw 
nieprzyjacielowi, który bracią nasze morduje, w niewolą bierze, serca 
i 8miah)8ci nic masz. Kuczb. — Nie nowina Żydom była mordować pro- 
rok!. BiAŁOB. — Jakoby je sam ręką swoją mordował. Skar. — Najsła- 



Zabić. 295 

wniejszych kapłanów na wygubienie wiary chrześciańskiej mordował, Skar. 
Miecz w świętej głowie utopił i okrutnie zamordował. Skar. — Gnali je 
mordując aż do granic państwa icli. Skar. — Tak obrażeni Turcy, pe- 
wnieby mnie za wiarę moje zamordowali. Karp. — Klątwa ludom, co 
swoje mordiyą proroki. Mick. 
ZADUSIĆ (ro8. 3a;^mHTb, czesk. zadusyti) i udmić, odebrać życie pnsez 
mocne dciśnienic gardła i zatamowanie oddechu. 

Wilk owce dusi i zabya. 8kak — Tak mocno za kark i\jął, iż cza- 
plę udusił. Kras. 
ZAKZNĄĆ (ros. aaptaarb, czesk. zafezati) znaczy zadawać śmierć prze- 
cinając gardło, np. zarżnąć kurczę, wołu, człowieka. 

Kurę zai*znęła, krew na trzewik bryznęla. Pieśń gmin. — Napadłem 
w nocy, porznąłem uśpionych. Niemc. 
ŚCIĄĆ, znaczy uderzyć mieczem po szyi, tak żeby głowa odpadła. 

Ścięli głowę jego. Bibl. Zof. — Ściął go w więzieniu i przyniósł gło- 
wę jego na misie. Wuj. — Paweł Apostoł był ścięty, tegoż dnia i roku, 
którego i Piotr ukrzyżowan. Wuj. — Rozkazał katowi ściąć Jana w cie- 
mnicy. Skar. 
OTRUĆ znaczy zadać komu śmierć za pomocą trucizny. Przenośnie 
mówi się: truć komu spokojność, szczęście, pożycie. Ta jednak jest 
różnica, że we właściwćm znaczeniu mówi się otruć; w przenośnćm 
zaś zatruć. 

Popiel stryjów potruł. — Dni moje, ciężkie zatruły zgryzoty, Jul. 

Słow. — Lecz narodu duch otruty, to* dopiero bólów ból. Zyo. Kras. 

UMORZYĆ (słowian. ymopHTH, ros. ynopHTb, czesk. nniofitj) znaczy 

o śmierć przyprawić morząc głodem. Przenośnie: umorzyć dług, pre- 

tensyą, proces. 

Kogo P. Bóg stworzył, tego nie umorzył. 6orn. — Flawiana Patry- 
archę Carogrodzkiego... umorzyli. Skar. — Ubóstwo mię ogarnie, głód 
i nędza mię umorzy. Skar. — Nie umorzy Pan Bóg głodem sprawiedli- 
wego. Skar. — Lekarzów wiele, umorzą chorego śmiele. Knap. — Ka- 
zimierz W. umorzył głodem... za różne rozboje Maćka Borkowicza, Wo- 
jewodę Poznańskiego. Czac. 
ZGŁADZIĆ, przenośnie znaczy pozbawić kogo życia, tym lub innym 
sposobem, byle tylko nie żył. Mianowicie mówi się : zgładzić ze świata. 

Podobno przed czasem chcesz mnie zgładzić z świata. J. Koch. 

Nieprzyjaciel mój, jako lew okrutny, 

Szuka mej duszy, aby ją mógł zgładzić. J. Koch. 

Stara się wszelkim obyczajem, jakoby go z świata zgładził. Biel. — 
Wymierza strzelbę, chce go zgładzić z świata. Kras. — Jak Herod, chce 
całe pokolenie zgładzić. Mick. 
SPRZĄTNĄĆ (ros. cnpHTarb schować od sprzęt) właściwie usunąć z miej- 



296 Zabić — ZalDójstAA^o. 



sca, na którym co dłużej być nie powinno, np. sprzątnąć ze stołu, 
sprzątnąć zboże z pola. Ztąd przenośnie tak zadać śmierć komu, żeby 
wpadł jak do wody. 

Mało mając na tćm iż jednego sprzątnął, i drugiego brata zabić kazał. 
Stryjk. — Nie jednęś już żonkę z świata sprzątnął. Opal. 
Zabiegnąć, patrz: za^^obiedz. 
Zabobon, patrz: przesąd. 

Zabójczy, morderczy, bratobójczy, zbiijeckł. 
ZABÓJCZY mówi się o tćm, co zabija, czyli śmierć zadaje, np. zabój- 
cze żelazo, zabójcza trucizna. 

Ginie zabójczym Hektora żelazem. Dmoch. — Wszędy zabójczą strzałę 
z sobą niesie. Tręb. 
MORDERCZY, mówi się o tćm, co zabija okrutnie, allK) potajemnie, 
lub co śmierć na wszystkie strony roznosi , np. mordercza bitwa, mor- 
derczy ogień, morderczy cios, mordercza ręka, mordercza broń. 

Ostrzą mordercze dzidy i topory. Woron. — Ucichły mordercze bro- 
nie. Kaj. Kożm. — Prowadząc ciągłą i morderczą z zakonem krzyżowym 
wojnę. MicK. 

Tam biegąc w ogień morderczy. 
Polskie szeregi padały. An. Goreć. 
BRATOBÓJCZY mówi się o tym, co własnego brata zabija, np. w woj- 
nie domowej. 

Mówi się: dłoń bratobójcza, oręż bratobójczy, wojna bratobójcza. 
Tak niegdyś kiedy ostrzem bratobójczej stali. 
Trzej mężowie o drżący Rzym się dobijali. Al. Fel. 
ZBÓJECKI (od zbójcy) mówi się o tćm, co jest cechą zbójcy, np. mina 
zbójecka. 

Z Tatarem zbójeckim 
Rachuj się pod Kłeckiem. 
Zabójstwo* morderstwo, mord, mężobójstwo. 
ZABÓJSTWO (ros. yóiiicTBo) znaczy zadanie śmierci komu gwałtownym 
sposobem. 

Mówi się: zabójstwo dobrowolne, kara za zabójstwo, popełnić za- 
bójstwo, oskarżony o zabójstwo. 

I to zabójstwo, i wszystkie następstwa tej zbrodni. Mick. 
MORDERSTWO tóm się różni od zabójstwa, że oznacza jużto pokątue 
zabójstwo bez świadka, już okrucieństwo w odebraniu życia. Zabój- 
stwo może być przypadkowe, a morderstwo tylko rozmyślne. 

Przez morderstwo rozumieli dawni właściwie zabój pokątny. Ostrow. 
MORD (niem. der Mord) wyraz książkowy znaczy okrutne zabijanie 
ludzi zwłaszcza bezbronnych, np. szerzyć mord i pożogę, krwawy mord. 
Nie radzę ja tu na żadne mordy, ani bić w bęben na wojnę. Sarnio. 



Zabójstwo — Zachowywać. 297 



Jako się ich strzedz i mordów ich uchodzić. — Nieóć ogień i mord. 
Boh. Zal. — Każdy dwór Grafów był teatrem mordów (w Niemczech). Mick. 

MĘŻOBÓJSTWO, wyraz książkowy znaczy rozmyślne zabójstwo czło- 
wieka. 

Który w rozruchu popełnił mężobójstwo. Wuj. — Mężobójstwo^ gdy 
kto kogo rozmyślnie zabije. Szczerbić. — Nienawiść jest wielki grzechy 
bo ją Jan Ś. równa do mężobójstwa. Skar. 

Zabronić, patrz: zakazać. 

Zabytek, patrz: szczątek. 

Zachcianka, patrz: chęć. 

Zaclięcac, patrz: namawiać. 

Zaclięta, patrz: pobudka. 

Zachowanie, patrz: wpływ. 

Zachowynrac, przestrzeg^ac. 

ZACHOWYWAĆ i zachować właściwie znaczy chować co w miejscu 
bezpiccznćm żeby nie zginęło. Przenośnie zachować co w pamięcią 
w sercu, jakby na dnie dnszy. Ztąd zachowywać znaczy nietylko nie 
zapominać, nie opuszczać i nie zaniedbywać; ale pełnić w całej ści- 
słości to, co dla kogo jest obowiązującym, lub świętom , np. zacho- 
wywać przykazania Boże, zachowywać prawa, regułę, zachowywać 
prawidła, zwyczaje ojców, zachowywać przyjęte formy grzeczności. 
By była Penelopa tkaneczek nie tkała, 
Trudnoby swą stateczność była zachowała. Rej. 

I któż jest taki, któryby powinność swą zachował, a nigdy z niej nie 
wykroczył. Kej. — Wiarę Panu swemu zachować statecznie. J. Koch. — 
A ktobykolwiek zachował wszystek zakon, a w jednemby upadł, stał się 
winien wszystkiego. Wuj. — Dziecinnych się igrzysk, statek nad lata za- 
chowiyąc, wystrzegał. Skar. — Czy kochasz sprawiedliwość? Zachowu- 
jesz prawa? Nar. — Autor choćby po anielsku myślał, a praw języko- 
wych* nie zachował, za lichego bazgracza osądzon będzie. Ks. Kopcztń, 
Zachowywał dawny ojców zwyczaj, modlić się po wieczerzy. Krasić. — 
Zachować bezwzględną sprawiedliwość. Kar. Kaczk. — Niekiedy ściśle 

zewnętrzne praktyki religii zachowują. Zyg. Fel. 

_ » 

PRZESTRZEGAĆ znaczy dawać komu przestrogę, żeby się miał na ba- 
czności, lub żeby przez nieostrożność szkody nie poniósł. Ztąd też 
mieć się na straży, żeby czego mimowolnie nie opuścić, lub w czćm 
nie uchybić, np. przestrzegać powagi, przestrzegać porządku, regu- 
larności, prawideł* 

Aby jego świątobliwych ustaw przestrzegali. J. Koch. 

Okryj Panie łaską swą tych, którzy cię znają, 

Którzy cnoty, w każdej swej sprawie, przestrzegają. J. Koch. 

Niechaj nad sobą twą obronę mają. 

Którzy twych ustaw świętych przestrzegają. J. Koch, 



208 Zachowywać — Zagroda. 

Będąli twe dzieci praw moich słuchały, 
I wiary starołytnej mocnie przestrzegały. J. Koch. 
Kaclinry cenie* zaehwyt, patrz: zapał. 
Zacny« patrz: poczciwy. 
Z«idawiiiony« patrz: stary. 
Zadowolenie* patrz: radość. 
Zady«7.any« patrz: zmęczony. 
Zagarnąć, patrz: opanować. 
Zagadkony* patrz: zawiły. 
Zag^l-ębłac się, patrz: badać. 
Za 8^0 n, patrz: zagroda. 
Zag^raniczny* patrz: obcy. 
Zag^roda, dziedzina, zag^on, siedziba. 
ZAGIiODA (^słowian. 3arpa;^a, czesk. zabrada) właściwie miejsce wo- 
koło ogrodzone, oznacza siedzibę mianowicie drobnej szlachty z za- 
budowaniem gospodarskićm, ogrodem i gruntem, np. zagroda szla- 
checka, zagroda wiejska, zagroda ojczysta. 

Zagroda jagniąt pełna. J. Koch. — Szlachcic na zagrodzie, rciwny Wo- 
jewodzie. Żeoł. — Na zagrodzie siedzi. Knap — Gdzie słomiane cha- 
łupy i wiejskie zagrody? Zihor. 

Tak rozmawiając wreszcie u wrót staną, 
I powitają zagrodę kochaną. Kakp. 
Com zyskał? że rzuciwszy ubogie zagrody, 
Chciałem nieopatrzony płynąć przeciw wody? Kakp. 
Do skromnej ojców zagrody, 
Wrócę wygnaniec szczęśtiwy. Niemo. 
Domowe zagrody. Mick. 
DZIEDZINA (starost. ;^t;^HHa, znajduje się w Rękop. Królodw. czesk. 
d^dina od dziad. Staiut. Lit. pisze dziedzizna) znaczy właściwie dzie- 
dziczna posiadłość, na której dziadowie czyi mieszkali, czyli co od dzia- 
dów przeszło do wnuków, W ogólności oznacza dziedziczny majątek 
zwłaszcza drobnej szlachty. W przenośnym znaczeniu mówi się: dzie- 
dzina nauk, dziedzina myśli. 

Dziedziny i winnice nasze inni dzierżą. Bibl. Zof. (pisow. dziś.) — Tum 
się pasł na dziedzinie, jako w lesie zając. Rej. — Posiedli przychodnie 
obce dziedziny. J. Koch. — Gdzie Chrystusowa dziedzina, tam murem 
i pajęczyna. Skar. — Ten pan, w czyjej dziedzinie będą bobrowe gony. 
Stat. Lit. — Tatarskie dziedziny. Zimor. 
ZAGON, oznacza mały kawałek gruntu, zwykle wazki a długi. Ztąd 
nazwisko: szlachcic zagonowy, którego całym majątkiem jest taki 
zagon. Mickiewicz w prelekcyi szóstej taką daje definicyą zagonu. 
Kiedy starsi wybrali miejsce na nową osadę, zaprzęgano dwa woły 



Zagroda — Zakątek.. 299 



do sochy: jednego białego, drugiego czarnego, i obory wano granicę 
nowej wioski. Ta linia graniczna nazywała się zagonem. 

Ty nocną rosę na suche zagony spuszczasz. J. Koch. 

Rzek najwięcej wpada z prawej strony, 

Które prą Wisłę na tamte zagony. Klon. 

Polska, na żyznym zagonie, 

Usiadła jako u Boga na łonie. Kj.on. 

Na jednym zagonie siedzą. Knap. — Miły zagon ojczysty, lub pracą 
nabyty. Bachowski. 1652 r. 

Gdziebym się nie usuwał nikomu do zgonu. 

Swym pługiem zoranego pilnował zagonu. Karp. 

Bez chleba kęsa, bez roli zagonu, 

Wstyd mnie, lecz muszę dolę swą otwierać. Nar. 
SIEDZIBA oznacza miejsce, na którćm kto osiadł, czyli stale zamie- 
szkał. Mówi się tedy: odwieczna siedzitia, bronić siedzib swoich. 

W spokojnych siedzibach swoich. Nar. — Słowiańskie narody prawie 
od pierwiastków siedzib swoich w Europie, poczęły być celem obcej prze- 
mocy. Nar, 
Zag^rzeu^ac* patrz: namawiać. 
ZaJad4'Ofic, patrz: gniew. 
%ajficie« patrz: kłótnia. 
Zakątek, kryjcinka* tajnik « zakamarek. 

Miejsce ukryte od oczu ludzkich. 
ZAKĄTEK (od kąt) oznacza miejsce ustronne, nic na widoku, ale niby 
w kącie będące, w którćm jednak nic ani ukrytego, ani tajnego niema. 

Tajemnego zakątka szukał. Nar. — Słyszeć imię swoje ze czcią po- 
wtarzane po wszystkich zakątkach ojczystej ziemi. Fr. Moraw. Każdy 
w najdalszym zakątku ziemianin wertował Podstolego. Brodziń. — Mnie 
skał tych dziki zakątek ukrył przed świata obliczem. Mick. 

Toż w duszy mojej jeszcze jest zakątek. 

Gdzie nie zagasła gromnica pamiątek. Zyg. Krasiń. 

» 

KRYJÓWKA oznacza miejsce mogące służyć do ukrycia się, albo scho- 
wania czego, tak ie można na nie patrzeć, nie wiedząc co się w nićm 
ukrywa. 

Serca kryjówki. Lachów. -- Rzuciwszy naszych kryjówek głębiny. 
Tręb. — Robaczek zamknięty w bryłce prochu, bierze swoje kryjówkę 
za sferę światów, a swoje dumne marzenia za plan Boga, i za granicę 
ludzkiego pojęcia. Jan Śniad. 

TAJNIK jestto kryjówka tak tajemna, że jej zgoła nie widać. Ztąd 
bierze się za tajemną myśl, albo uczucie, które głęboko na dnie du- 
szy się kryje, np. tajniki serca. 

Wszystkie ciemności skryte są w tajnikach jego. Wuj. — On tę naukę 
z tajników i ciemności na światło wyprowadził. Pilch, — Wydarte niebu 



300 Zakątek — Załoga. 



tajniki stworzenia. L. Osin. — Ty jeden zgłębiasz skrytości i tajniki na- 
sze. Woronicz. — Wszystkie tajniki serca mojego posiada. Mtck. — Zaj- 
rzeć w najskrytsze serca tajniki. Ks. Zto. Fel. — Tajniki serc Bogu 
tylko znane. Ks. Janiszew. 

ZAKAMAREK i ZAKOMOREK wjTaz potoczny, podług żródłosłowu 
miejsce za komorą. Ztąd tym wyrazem oznaczamy miejsce ciasne czy 
między ścianami doma, czy między domami ściśniętemi, gdzie ledwie 
przecisnąć się można. 

Zakazać, zabroiiicf. 

ZAKAZAĆ znaczy: zapowiedzieć mając władzę, że czego nie wolno 
czynić, czyli kazać żeby co się nie działo, żeby czego nie było. Ten 
tylko może zakazać, kto ma prawo rozkazać, a zatem ten przy kim 
jest władza i prawo. Zakazać więc jestto niedozwalać czego powagą 
prawa z obostrzeniem karami, np. Bóg zakazał kłaniać się bogom 
cudzym, zakazi kraść, zabijać i t. p. owoc zakazany. Godów^ małżeń- 
skich w czasach zakazanych nie sprawować, jestto przykazanie ko- 
ścielne. 

Wiecież wy czemu wam Pan tego drzewa zakazał, abo owoców jego? 
Rej. — Mojżesz z obcemi narody kumać się żydom zakazuje. Orzech. — 
To blużnienie rozmnażają jako chcą bez żadnego zakazania i bronienia. 
Skar. — Kto złe postępki karzo, abo ich zakazige; nie prześladuje, ale 
miłuje. Skar. — Zakazał im chodzić do Jeruzalem. Skar. — Daleko le- 
pszych owoców mieli dostatek, ale ten się zdał im być najsmaczniejszy, 
który był zakazany. Skar. — l^rdziej te rzeczy smakigą, których bar- 
dziej zakaziąją. Knap. 

ZABRONIĆ znaczy nie dopuszczać żeby się co stało, pilnując i jakby 
stojąc na straży. Zakazuje się powagą wyższej władzy ; zabronić może 
i osoba prywatna w tych rzeczach, które do niej należą. Co zaka- 
zano, za to przestępujący zakaz, odpowiada przed tym, który zaka- 
zał; co zabroniono, tego może nie dopuścić ten, który zabrania. 
Nie raz łza cicha oko twoje zrosi, 
I tej ci może zabronią. Fr. Moraw. 
O któż mu tu przynajmniej pohulać zabroni ? Małcz. 

On pierwszy zabraniał. 
Ażeby się chłop przed nim do ziemi nie kłaniał. Mick. 

Zaklęcie* patrz: czary. 

Zakonnik, patrz: ksiądz. 

Zakres, patrz: kolo. 

Ziikriij, patrz: zamysł. 

Zaleg^lrośc, patrz: dług. 

Zależny, patrz: podległy. 

Zalratwiac, patrz: pełnić. 

Zalrog^a, patrz: straż. 



Zamach — Zamykać. 301 



Zamach', patrz: zamysł. 

Kaitiek, patrz: dom. 

Zanieście « patrz: małżeństwo. 

Zamiar 9 patrz: zamysł. 

Zamłecf* patrz: burza. 

Zamierzać, patrz: postanowić. 

Zaiiiilroiviłiile« patrz: miłość. 

Zainorslii, patrz: cadzy. 

Zamożny, patrz: bogaty. 

Zaiityliac, zauierac*, zatulac, zatarasować, zaryg^lo- 
wac, zatyiiac. 

ZAMYKAĆ i dolion. ZAMKNĄĆ, od mignąć (czesk. zamknouti) właści- 
wie dwie połowy, drzwi, albo okna do siebie szczelnie przycisnąć. 
Tak też mówi się: zamknąć nsta, oczy, powieki, t. j. dwie połowy 
z sobą ścisnąć^ (zemknąć). Nie pochodzi to słowo od wyrazu zamek: 
bo naród w czasach przedhistorycznych, nie znał zamków i narzędzie 
do zamykania nazw^ał od słowa zamykać. 

Mówi się: zamknąć na klucz, zamknąć co w bczpiecznćm miejscu, 
zamknąć pokój, komodę, kufer, szkatułkę, zamknąć w więzieniu. 
Przenośnie : zamknąć co w niewielu słowach, zamknąć szkołę, fabrykę, 
zamknąć co w sobie, gęba się mu nie zamyka. 

Nowe piosnki sobie tworząc, nie zamykając ustek nigcjy. J. Koch. — 
Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała zamknąć. J. Koch. — Jeśli 
zamknę niebo i deszcz by nie szedł. Wuj. — Zamknęli drzwi. Wuj. — 
On nikomu wrót miłosierdzia swego nie zamyka. Skau. — Nie godzien 
jest pomocy ludzkiej... kto zamyka uszy przed proszącym, a drzwi przed 
potrzebnemi. Bazylik. — Kto ludziom zamknie gębę ? Knap. — Gdy du- 
sza chce wniść do tego raju... zamknąwszy di*zwi i wejście wszystkim 
rzeczom światowym. Nuceryn. — Zamknięty w skorupie niewygodnie sie- 
dział.. Kras. — Prace szkolne otwierać i... zamykać z równą uroczysto- 
ścią. Jan Śniad. — Już się zamknęły usta, z których słodka wychodziła 
mowa. Gołuchów . — Zamknij drzwi. Mick. — Dłoń mu przychylna po- 
wiek nie zamyka. Mick. 

ZAWIERAĆ, ZAWRZEĆ słowian. aaBHparH, czcsk. zawiratj) właściwie 
znaczy zasuwać div.wi drągiem, ryglem, lub w ogólności drewnia- 
nym albo żelaznym przyrządem. Lecz to znaczenie prawic całkiem 
wyszło z użycia. 

Mówi się tylko zawrzeć oczy, zawrzeć powieki i to w języku książ- 
kowym. Przenośnie: zawierać układy, przymierze, pokój, dobrowolną 
umowę, zawierać związek małżeński. Oznacza też treść w czćm zam- 
kniętą. 

Najtrudniejsza rzecz wiedzieć, co się w kim zawiera. W. Pot. — Kie- 



302 Zamykać — Zamysł. 



dym struchlałą ręką oczy twe zawierał. Nar. — Zawarli uroczyste przy- 
mierze. Nar. — Pierwszy raz pokój szczery i stały zawarli. Mick. 

* 

ZATULAC (od przestarz. wyrazu tuł kołczan, słowiaii. 3aTy.TiHT!i Mikł. 
znaczy zamykać zakrywając szczelnie otwór, jak się zamykał tuł, 
czyli kołczan napełniony strzałami. Mówi się: zatnlić usta, uszy. 

A gdy będę dłużej rozmawiał, usta swe ręką zatulą. Wuj. — Zatulać 
uszy mamy na mowy bezbożne. Herbest. — Oczy zawarła, uszy zatutala. 

Skar. — Zatulę słucb mój i zamknę oczy. Trcb. 

» 

ZATARASOWAĆ (czesk. zatarasowati) znaczy zawalić albo podeprzeć 
drzwi niby wałem albo tarasem, tak żeby się odemknąć nie dały. 

Drzwi co najlepiej zatarasowała. J. Koch. — Stały jeszcze zamknione 
bramy i zatarasowane. Wuj. — Aod zatarasowawszy drzwi, tyłem uszedł. 
Skar. — 

ZAKYGLOWAC, znaczy zamknąć drzwi na rygiel, albo też zasunąć je 
od wnętrza żelaznym, lub drewnianym drągiem. 

ZATYKAĆ, ZATKNĄĆ (słowian. saTUKarn) mówi się o niewielkim otwo- 
rze, w który się co wsadza, wbija lub wtyka, np. zatykać butelkę, 
beczkę, dziurę, szparę i t. p. Mówi się też: zatykać uszy, nos, gębę, 
usta. 

Gdy się z okrętem żte dzieje, gdy dziur jego nie zatykamy... gdy dla 
bezpieczności jego wszystkiem co w domu jest, nie pogardzimy; zatonie 
i z nim my sami poginiemy. Skar. — Które okienko, jeśli mu zamurują, 
a zatkają, głodem umrzeć musi. Skar. — Milcz, abym ci mieczem gęby 
nie zatkał. Skar. — Gębę mu zatkał. Knap. — Kto do prawego szczę- 
ścia dąży, niecb zatknie uszy na gwary ludzkie. Pilch. 

Ząmyslr, zamiar, zamach, przedsięwzięcie* przedsię- 
bierstwo, ząiirój, intencya* plan, projelit. 
Układanie w głowie tego, co kto uczynić zamierza. 

ZAMY^SŁ (ros. 3aMiiice;i'b, czesk. zamysł) oznacza pierwszy zarys w my- 
śli tego, co człowiek sobie układa, a zatem co jeszcze nie stało się 
zamiarem; czego nie myślimy teraz przyprowadzać do skutku, ale 
co chcielibyśmy, żeby kiedyś w przyszłości nastąpiło. 

Prosi usilnie P. Boga, o skuteczne swoich zamysłów powodzenie. Skar. 
Przestań żle czynić, i porzuć twoje nie dobre zamysły. Skar. — Świętemu 
Bernardowi zwierza sie swoich zamysłów. Skar. — Wszystek ich zamysł, 
aby worki swe natkali. Birk. — Nie widać było, którzyby mu tych jego 
zamysłów pomagali. Warg. — A nuż gdyby zamysły wykonał? Knap. 
Prywatne nasze zamysły ze zgubą ojczyzny wykonać usiłujemy. Starów. 
Jeśli zamysłom ich opak się wiedzie. Karp. — W zamysłach i przedsię- 
wzięciach śmiały aż d« uporu. Jan Śniad. — Przyjaciel brata, wszystkie 
wie jego zamysły. Mick. 

ZAMIAR (ros. HaM^penie, czesk. zamćr) oznacza postanowienie dojścia 
do zamierzonego celu i przyprowadzenia tego do skutku, co kto so- 



Zamysł. 303 

bie ałożył w myśli. Różni się od zamysłu tóm^ że zamysł może ledwie 
świtać w umyśle^ a zamiar jest już wyraźnie oznaczony. Zamysł może 
się odnosić do dalekiej przyszłości; a zamiar do obecnego, a przy- 
najmniej nie dalekiego czasu. 

Mówi się : mieć zamiar, powziąć zamiar, robić co z zamiarem, albo 
w zamiarze, przyprowadzić zamiar do skutku, udał się zamiar, zni- 
weczyć czyje zamiary. 

W tym zamiarze praca mnie całe życie tłoczy. Karp. — Bogdąjby tak 
wielkie i dobroczynne zamiary wiodły się zawsze i udawały się szczęśliwie. 
Jan Śniad. — Nie ten był zamiar Uniwersytetu. Jan Śniad. — Zamiarów 
jego trudno dociec. Mick. 

Słowicze dźwięki w mężczyzny głosie, 
A w sercu lisie zamiary. Mick. 

ZAMACH (od machać) właściwie znaczy nagłe zamachnięcie ręką, laską, 
szablą, lub ezćm podobnćm. Przenośnie oznacza przystąpienie do wy- 
konania zamiaru targnięcia się na czyje osobę, na zakłócenie spokój - 
ności publicznej, lub obalenie społecznego porządku, np. zamach na życie. 
Obiecywał sobie jednym zamachem zawojować nas, ufając wielkości 
swego wojska. Pasek. — Gdy były na stan duchowny mocne zamachy . . . 
Jan Zamojski murem, iż tak rzekę, pi*zeciwko nim stanął. Bohom. — 
Umyślił chrześciaństwo jednym znieść zamachem. Woron. — Za jednym 
zamachem po sto głów ścinają. Mon. — Żlebym sądził wyrzucając roda- 
kom moim omyłki, żebym ich obwiniał o szkodliwe na język zamachy. 
Jąn Śniad. — Tyle głów hydry jednym ściąć zamachem. Mick. 

PBZEDSIĘWZIĘCIE (czes. pfedsewzeti) oznacza zamiar, który stał się 
już naszćm zadaniem, do którego wykonania wprost przystępujemy. 
Zamiar może być jeszcze w sferze myśli; a przedsięwzięcie już zaj- 
muje sferę działania. 

Stój mocno przy onćm przedsięwzięciu swojśm. Rej. — Odwieść się od 
dobrego przedsięwzięcia nie dał. Skar. — Swego przedsięwzięcia odstąpić 
nie chce. Skar. — Trwając mężnie w przedsięwzięciu swojem.... mie- 
czem przez serce od kata przebita jest. Skar. — Nic wam trudnego 
w tem przedsięwzięciu świętem nie będzie. Skar. — Chcieli go od jego 
przedsięwzięcia odstraszyć. Bazylik. — Dobroczynne zamiary i zbawienne 
przedsięwzięcia. Jan Sniab. 

PRZEDSIĘBIERSTWO (^ros npe^apinrie) wyraz XIX wieku, znaczy 
tyle co francuzki antrepryza t j. włożenie kapitału czy w fabrykę, 
czy w jaki zakład przemysłowy, w zamiarze otrzymania korzyści 
materyalnych. 

ZAKRÓJ, wyraz potoczny, od słowa zakrawać, jest zaznaczenie, jakby 
ostrzem stali, tych rozmiarów i granic, do których czyje zamiary 
sięgają. 

INTENCYA (łaciii. intentio) jest skierowanie chęci i życzeń naszych 



304 Zamysł — Zanurzy^. 



ku temu celowi, jaki sobie kto w myśli i seroa zakłada. Oznacza 
tedy nie to^ co zamierzamy czynić; ale raczej to, ku czemu dążą 
uczucia i gorące naszego serca pragnienia, np. kapłan ofiaruje Mszą 
Św. za zdrowie chorego, albo na podziękowanie Bogn za otrzymane 
dobrodziejstwo, albo za duszę zmarłej osoby. Ta myśl jego zowie 
się intencyą. 

Aby uczynek był na jawie, ale intencyą czyli serce dobre z którego je 
czynisz, aby zostało w skrytości. Wuj. — Oko duszy naszej jest dobre 
serce, abo intencyą. Skar. — Choć się zabawisz około roli, około wy- 
chowania dziatek, około rzemiosła, około żołnierstwa wszystko się 

oną pierwszą myślą i intencyą pozłoci. Skar. — Ty Panie moją dobrą 
intencyą przyjmiesz, i ludzi poprawisz. Skrupuł. Jabł. — Napatrzyłem 
się tego jak częstokroć najlepsze intencye żle tłumaczone były. Kras. — 
Zmów kiedy pacierz na tę intencyą. Mick. 

A potem dobyłem dukat poświęcony, 

Przed laty mi dany w intencyi najszczerazej , 

Gdym z domu rodziców wyjeżdżał raz pierwszy. Pol. 
PIjAN (łacin, planus) wyraz architektoniczny, oznacza zarys umiejętny 
tego, co jest, alt)o co ma być zbudowane, na którym wszystkie główne 
pnukta, ich położenie względem siebie, rozkład i proporcyą części na 
pierwszy rzut oka widzieć można. Planem też zowie się obmyślenie 
całego szeregu mających po sobie kolejno następować działań, któ- 
rych wykonanie wprost do zamierzonego celu prowadzi. 

Mówi się : plan kościoła, pałacu, zamku, miasta, zrobić plan, podać 
plan, nakreślić plan, ułożyć plan, zdejmować plany, zmienić plan, 
wykonać plan, działać według pewnego planu, plan wojny, plau Ińtwy, 
plany wojenne, plan nauk szkolnych. 

Plan już jest ułożony. Wigier. — Szatan dumy zaczął mi lepsze plan}' 
raić. Mick. 
PROJEKT (łacin, projicio) jest podanie czyli rzucenie myśli do wyko- 
nania czego, juko też obmyślenie środków^ za pomocą których myśl 
tę wykonać można. Zamiar może być jeden, a projektów do jego wy- 
konania wiele. Projekta robią się, snują się, podają się, układają się, 
udają się; a zamiar powzięty dojrzewa i do skutku się przywodzi. 

Różne mu w myśli projekt^i sie snuły. Kras. — Ułożone projekta dla 
zysku, wygody. Kras. 
Zanierhacf* patrz: opuścić. 
Kaiiłedbac, patrz: opuścić. 
Kanurzyć, pog^rążyc, utopie. 

ZANURZYĆ (od nur, podług Szafarzyka ziemia) pierwotnie znaczyło 
ukryć co w głębi ziemi, czyli w norze. Znaczenie to wyszło z użycia, 
i dzisiaj oznacza pogrążyć co w wodzie, lub innym płynie, czy cał- 
kowicie, czy tylko w znacznej części, np. zanurzyć rękę w wodzie, 



Zanurzyć — Zapach. 305 



zanurzyć dzićcię. Zanui*zyć się jest to samo co dać nnrka. Przenośoie 
mówi się: zanurzyć się w myślach, zanurzony we śnie. 

Napełnili obie łódce (łódki) tak iż się mało nie zanurzyły. Wtjj. — Gdy się 
dom wszystek królestwa obali , a okręt się ze wszystkiemi zanurzy. Skar. — 
W letargu i nierządzie naród zanurzony. Niemo. — Chyba lot zwinąwszy, 
zanurzy się w ziemię. Malcz. 
POGRĄŻYĆ (slow. norpASHTH, ros. norpysHTb, czes. pohfiziti) znaczy 
zanurzyć zupełnie albo z głową, sprawić żeby co poszło na dno; 
i ztąd pogrążyć się, to jest : skryć się w głębinie. Przenośnie : pogrą- 
żony w smutku, w żalu, w rozpaczy, w dumaniu, w głuchym śnie, 
w wiecznej niepamięci. 

Pomnisz onę przypowieść włoską: kiedy nieprzyjaciel twój po pas w wodę 

wpadnie, podaj mu rękę, ale kiedy tak wpadnie, że mu się w gębę 

lać pocznie, nastąp na łeb, a pogrąż go do ostatka. Gorn. 

Znowu na wszystko stawał się nieczuły, 

I pogrążał się w dumy tajemnicze. Migk. 

Dalej za słońcem, gdzie jasną głowę, 

W zachodnie pogrąża piany. Migk. 
UTOPIĆ (slow. yTOHHTH, ros. yTonnTb, czes. utopiti) znaczy sprawić, 
żeby co utonęło, czyli w toni, to jest w głębinie śmierć znalazło, albo 
na dnie zostało. Przenośnie mówi się : utopić komu miecz w piersiach, 
utopić w kim wzrok. 

Utopił w nim żelazo aż do rękojeści. Skar. — Ostre żelazo w piersiach 
utopiła. Skar. — Z uwiązaną u szyi kotwicą utopić go kazał. Skar. — 
Utopiłby go w łyżce wody. Knap. — W kark niewierny święconćm utopił 
żelazem. Małcz. — Za myślą duszę utopiłem w niebie. Mick. — Utopił 
w Tadeusza wzrok jak bazyliszek. Mick.. 
Zapach, uroiiiat ironnoic, aromat, bukiet* perfuma. 
ZAPACH (od pachnąć) ros. 3anax'b; czes. zapach) jestto własność 
pewnych ci£^, że czynią miłe, lub niemiłe wrażenie na zmyśle powo- 
nienia. Że zaś narzędziem tych wrażeń jest pierwszy nerw węchowy, 
idący nad okiem do nasady nosa; przeto zwykle się mówi, iż zapach 
czujemy nosem i przywiązujemy do tego wyrazu znaczenie miłego 
wrażenia. W przeciwnym razie mówimy: zapach nieprzyjemny, lub 
odrażający. Do miłych liczymy: zapach róży, lilii, rezedy, herbaty, 
kawy, heliotropu, fiołków, czuć zapach, rozchodzi się zapach, lubić 
zapach i t. p. 

Czego za świeża skorupa nawrzała. 

Ten zapach będzie w sobie długo miała. J. Koch. 

Uczynki nasze jego zapach i moc w sobie noszą. Skar. — Piżmowy 
zapach. Stren. — Kwiat zapachu przyjemnego. Syren. — Dziegieć za- 
pach ma przenikający. Ładów. 

II. 20 



300 Zapach — Zapalać. 



Był wzgórek z brzegu lasu, zielenił swe czofo, 

I zapach macierzanki rozsyłał w około. Malcz. 
WONIĄ i WOŃ (słów. bohh, ros. boha fetor, ezes. wftnć) tóm się tylko 
różni od zapaetiu, że jest raczej książkowym, niż potocznym wyrazem 
i że zwylwle tylko miły zapach oznacza, gdy nie ma dodanego ża- 
dnego epitetu. 

Zakadzi na ołtarzu ku woni cłiętnej Panu. Bibt. Zof. — Spali je kapłan 
na całopalenie i na wdzięczną wonią Panu. Wuj. — Myli się oko, myli 
się ręka, myli się smak, myli się wonią. Skak. — Aby wonią cnót świę- 
tych, bliźniego obchodziła i do dobrego podniecała. Skar. — Boże 

abyśmy byli wonią dobrą każdemu, i solą do smaku każdego. Skar. 

Tam się róża czerwieni rumieńcem purpury, 

Przyjemną czyniąc wonią. Kochów. 

Ich liście i woA służą grzędom za obronę. Mick. 

Zrywa wianki i rzuca na klęczącj^h skronie, 

I rozlewa jak z mszalnej kadzielnicy wonie. Mick. 

Wieczór tchnie wonią i lubą i świeżą. Boh. Z al. — Wyście dotąd 
były jak lilije Boże, co rosną nic nie wiedząc o własnych barwach i wo 

niach. Zyo. Krasik. 

* * 

WONNOŚĆ oznacza już to własność tego, co miły ma zapach, już roz- 
lanie się tego zapachu w powietrzu, np. wonność kwiatów. 
Kwiatek piękny, mała rzecz, choć zdaleka. 
Nie widać go, a wonność zaleci człowieka. Rej. 

Wonność szat twoich, jako wonność kadzidła. Wiu. — Wieńce kwitnące 
wydały wonność swoje. Wuj. — Skoro poczuł wonność szat jego, błogo- 
sławiąc mu, rzekł: oto wonność syna mego, jako wonność pola pełnego. 
Wuj. — Wydajcie z siebie wdzięczną wonność jako kadzidło. Wuj. — 
Abyśmy jego byli wonnością na żywot wieczny. Skar. 
AROMAT (z grec. dQ<ofia) właściwie oznacza zioła i korzenie mocny 
wydające zapach. Ztąd też zowią się one aromatyeznemi. Niekiedy 
jednalc używa się w znaczeniu miłej woni. 

Aromata arabskie służyły na kadzidła. Kras. — Powietrze dokoła 
zionie aromatem. Mick. 
BUKIET (z fran.) w znaczeniu zapachu mówi się tylko o winie mia- 
nowicie starćm, które świeżym chlebem, lub myszką pachnie. 
PERFUM A, częściej w liczbie mnogiej perfumy (łacin, per i fumus 
dym) wyraz znajdujący się u Rkja i Skargi, znaczy ckstrakta płynne 
z roślin lub innych rzeczy pachnących. 

Od niego perfuma pieczenia z cebulą. Rej. — Mijając nas, powietrze 
perfumami i wonią wdzięczną napełniła. Skar. 
Zapa€l4'y« patrz: nizki. 
Zapalać* patrz: pobudzać. 



Zapalczywość — Zapał. 307 



Kapalezywośc, patrz: gniew. 

Zapalczywy* patrz: nagły. 

Zapalr* entuzyazin* natdhnienle* zaełinryt, egzaltacya. 

W ogólności stan daclia pałającego wewnętrznym ogniem. 
ZAPAŁ jestto ogień wewnętrzny, litóry zapalając umysł lub serce, sku- 
pia jakłiy w ognisku wszystkie siły ducha, ożywia i unosi człowieka 
w mowie, piśmie, działaniu, a nieraz i drugich jakby magnetyczną 
siłą porusza. 

Mówi się : zapał kaznodziejski, zapał poetycki, zapał do nauk, mó- 
wić z zapałem, wpaść w zapał, ostygnąć w zapale, zapał młodzieńczy. 

Jeszcze bardziej wpadała w kaznodziejski zapał. Kras. — Najczęściej 
zbytni zapał, co odpycha i niszczy zimną uwagę, unosi nas zbyt daleko 
i z drogi prawdy sprowadza. Jan Śniad. — Temi słowy swój zapał 
wszystkim w piersi przelał. Dmoch. — Widząc bezbronnego, w zapale 
ostygnął. Mick. — Gdy zapał ochłonął. Mick. 
. Niech nad martwym wzlecę światem, 

W rajską dziedzinę ułudy, 

Kędy zapał tworzy cudy. Mick. 

Ten zapał mistrza, to groźne oblicze. 

Napełnia serca otuchą, nadzieją. Mick. 

Zawołał Tadeusz z zapałem. Mick. — I czyta, czyta z zapałem. Odyn. 

ENTUZYAZM (z grec. śpOboc pełen Boga) właściwie to samo co zapał, 

tylko że nie taki, który namiętności ludzkie porusza; ale który ja- 

kićmś nie ziemskićm i prawdziwie świętom uczuciem za serca jakby 

mocą Bożą porywa. 

Mówi się: wpaść w entuzyazm, obudzać entuzyazm. 

Zapał może być nieraz wynikiem osobistego temperamentu, chwilowego 
wzruszenia, albo nawet prostej przekory: podczas gdy entuzyazm praw- 
dzi¥ry wynika jedynie z miłości, z miłości samej tylko rzeczy, lub idei. Odyn. 
NATCHNIENIE (ros. H;^oxHOBeHie) w znaczeniu religijnćm znaczy tchnie- 
nie Boże w ducha człowieczego, które sprawuje, że już nie człowiek 
sam, ale duch Boży przez niego mówi i działa. W znaczeniu pospo- 
litćm oznacza chwilę takiego ożywienia i podniesienia umysłu, w któ- 
rej go albo duch wieszczy, albo siła twórcza napełnia. 

Mówi się: natchnienie Boże, natchnienie ducha świętego, natchnie- 
nie poetyckie, czynić co z czyjego natchnienia. 

Z natchnienia Boskiego w opiekę się Bogarodzicy poniczyli. Skar. — 
Aniołowie oświecają rozumy nasze, i dobrych nam dodają myśli, gdy nie- 
widomie z nami rozmawiają i do cnót świętych pobudzają, gorące do 
duszy słowa i natchnienia puszczając. Skar. — Wszystek się cało natchnie- 
niu ducha Bożego wielkiem sercem oddał. Skar. — Z natchnienia Bo- 
skiego (Grzegorz) posłał do Anglii sługę Bożego Augustyna. Skar. — 
Natchnienie miał od Ducha świętego. Skar. 

20* 



308 Zapał — Zapęd. 



Porwał się starzec spłakany i zbladły, 

Na głos, z Bożego co słyszał natelinienia. Kras. 

Co z pamięci i jalcby z wyższego natelinienia w ducłiu prawdziwie apo- 
stolskim opowiadać się powinno. Jan Śniad. — Mistrz zawżdy patrzył 
w niebo, czekając natchnienia. Mick. 

Wiedzcie, że dla poety jedna tylko droga: 

W sercu szukać natelinienia, i dążyć do Boga. Mick. 

Jest w życiu ludzkiem chwila, 

Kiedy słabość się przesila 

Za natchnieniem roęzkiej woli. Boh. Zal. 

Kiedy mnie wewnątrz wieszcze rozgrzeje natchnienie. Boh. Zal. 
ZACHWYCENIE i ZACHWYT oznacza takie zatopienie się w Bogu, 
ie duch człowieka czuje się jakby z więzów cirfa wyrwanym, a oko 
wewnętrzne otwiera się na widzenie rzeczy nadziemskich; i kiedy 
człowiekowi tak błogo, jakby się już na chwilę do nieba dostał. 
W potocznej mowie zachwyt znaczy niekiedy najwyższy stopień upo- 
dobania aż do uniesienia posunięty. 

W zacliw}'ceniu zostając tak był od zmysłów oddalony, iż na największy 
grzmot się nie porywał. Skar. — W zachwyceniu po dwie godziny by- 
wała nieporuszoną zostając, tak że nie było w niej widać ani jednego 
oka mgnienia; ale tylko otwarte oczy w krucyfiksie zatopione trzymała. 
Skar. — Przez cały ten czas leżał jak w zachwycie. W. Pot. — Sen 
mię, czy jaki zachwyt, czy mami obłuda. W. Pot. 

Chwila zachwytu łaską Bożą dana. 

Znać męka śmierci lekką mu była wśród zachwytu ducha. Zyo. Kras. 

W oczach naszych łzy zachwytu. Zyg. Kras. 
EGZALTACYA (z fran.) oznacza rozgorączkowanie wyobraźni, albo 
czułości, skutkiem którego osoba egzaltowana patrzy na wszystko 
jakby przez szkło powiększające, albo przez pryzmat; i przeto nic 
widzi rzeczy jakiemi są, ale jakiemiby były podniesione do ideału, 
lub do najwyższej potęgi. 

O egzaltacyi rozprawa Brodzińskiego. — O egzaltacyi Doktora Stan. 

WiKRZEMSKIEGO. 

Zapas, patrz: obfitodć. 
Zapcd« uniesienie* szal*. 

W ogólności zbyteczne poruszenie wewnętrzne, nie hamowane 
rozumem. 
ZAl^ĘD oznacza tak gwałtowny wybuch jakiej namiętności, że człowiek 
panować nad sobą nie umie, np. zapęd gniewu, zapęd szalony, wpaść 
w zapęd, w pićrwszym zapędzie. 

W waszych zapędach strzeżcie pewnej miary. Trcb. — Człowiek w głu- 
pich zapędach w rząd się z Bogiem sadzi. Zabł. — Nie unośmy się płoń- 
nemi zapędami. Niemc. — Zęby w zapędzie swoich myśli i poruszeń nie 



Zapęd — Zapobiedz. 3()9 



uniósł się za daleko, i nie przeszedł za granicę przyzwoitości. Jan Śniad. — 
Człowiek w gwałtownycłi zapędacłi swycli namiętności, przeiabia cnotę na 
zbrodnią. Jan Śniad. 
UNIESIENIE, jestto skutek przepełnienia serca jakićm uczuciem, które 
jak wezbrana rzeka z brzegów wylewa. Uniesienie może być dobre 
i złe, a zapęd tylko zły. 

Mówi się: uniesienie ssdachetne, niezwykłe, chwilowe, uniesienie 
radości, gniewu, zemsty i t. p. 

Wiosna wzbudza tłum żywych radości uniesień. Alo. Feliń. — Na tym 
stopniu potęgi, bez uniesień szlachetnych, bez czynów wspaniałomyślnych, 
nie można być wielkim człowiekiem. Jan Śniad. — Cały naród z unie- 
sieniem przyjął tę drogą pamiątkę sławy narodowej. Brodź. 

Boże mój, Boże, niepojęty wiecznie. 

Przebacz mi, przebacz uniesienia moje. An. Gor. 

Za moment Boskiego uniesienia , tego to wykradzenia się na chwilkę 
za ziemską granicę, odbiera potem ciężkie na ziemi męki. Jan Czeczot. — 
Żałowałem nie raz tego, co się w chwili takiego uniesienia wyrządziło, ale 
to było po niewczasie. Kar. Kaczk. — Uniesienia namiętne młodzieńca. 
Zyg. Krasiń. — Cóż to za piękny kościół ! zawołałem w uniesieniu. Krasz. 
SZAŁ jestto jakby chwilowe obłąkanie, w którem rozogniona wyobraźnia 
pochłania rozum, tuk że człowiek rzuca się bez pamięci, i nie ma 
takiej potęgi, na którąby się nie porwał. 

Mówi się: szał poetycki, miotany szałem, odurzony szałem. 

Jakiż to szał, nieszczęśni, zawrócił wam głowy. Pam. — Jednością 
silni, rozumni szałem. Mick. — Szalejcie do woli, ostatni to szał. 
Zyg. Krasiń. 
Zaplra ta* patrz: nagroda. 
Kapobiedz, zaradzić* uprzedzić, obmyślić. 

Ogólne wyobrażenie niedopuscić, żeby się co stało. 
ZAPOBIEGAĆ, ZAPOBIEDZ, ZABIEGAĆ, ZABIEŻEĆ znaczy używać 
zawczasu takich środków, któreby nie dopuściły, żeby co nastąpiło, 
albo wynikło, np* zapobiegać chorobom, nadużyciom, występkom. 

Wczas gdy kto może, zabiegaj przygodzie. Rej. — Początkowi zabiegaj. 
Rej. — Każdej chorobie wczas zabiegaj, bo późne lekarstwo nie dobre 
bywa. Rej. — Powiadał (Tarnowski) iż przyrodzenie polskie takie jest, 
że jeśli mu od czego wczas z przodku zabieżysz, już tego dalej nie czyni. 
Orzech. — Ona mężowym kłopotom zabiega. J. Koch. — Toby o tem 
mówić, jakoby temu upadkowi zabiegać. J. Koch. — Trudno temu czło- 
wiecza mądrość zabieżeć ma. Gorn. — Ludzka mądrość rychło pobłądzi, 
i wszystkiego upatrzyć, i wszystkiemu zabieżeć nie może. Skar. — Ludzki 
rozum i staranie zabiegać wszystkiemu nie może. Skar. — Jak zabieżeć 
złemu? Kras. — Sprawiedliwość ta, która zapobiega zbrodniom, szacow- 
niejsza jest od tej, która je poskramia. Ostrów, prawo. — Religija 



310 Zapobiedz — Zaprzeczać. 



chrześciańska . . . . zapobiega srogiemu panowaniu zemsty i dumy. Jan 
Śniad. — Zapobiegać, aby się fałszywe z<lania nie szerzyły w narodzie. 
Jan Śniad. 

ZARADZAĆ znaczy dać skuteczną na co radę. Różni się tóm od słowa 
zapobiedz, że zapobiegamy temn, do czego jeszcze nie doszło^ a za- 
radzamy temu, co się już stało, np. zaradzić złemu, zaradzić w po- 
trzebie, zaradzić Icomn w chorobie, potrafię sobie zaradzić. 

Czegóż się spodziewać malny? jak zaradzić* złemu? Młodz. — Można 
złemu zaradzić. Kras. — Cierpliwość znosi, czemu zaradzić nie może. 
Brodz. — Stało się, już późno, i ti-ndno zaradzić. Mick. 

UPRZEDZIĆ (ros. npeA'Bynpe»c;^aTb) znaczy zrobić pierwej to, co kto 
inny zrobić zamierza, albo też zawiadomić kogo zawczasu o tćm, co 
go czeka. Uprzedzamy to, co ma nastąpić, gdy na przyjęcie jego 
przygotowani jesteśmy. 

Mówi się: uprzedzić czyje chęci t, j. pierwej im zadosyć czynić, 
nim objawione zostaną. 

To co miało być potem, uprzedzić wolała. J. Koch. — Co ma czas 
przynieść, uprzedź go ty raczej. J. Koch. — Uprzedzała mądrość lata. 
Skar. — Wielekroć postrzegał, iż go uprzedzano nawet w tćm, co roz- 
kazać miał. Krasić. — Jeżeli w potrzebę przyjaciela wchodzisz, i prośbę 
jego uprzedzasz, dar twój podwójnej ceny nabiera. A. S. Kras. 

OBMYŚLAĆ, dawny i iriękny wyraz chociaż dziś mało używany, zna- 
czy widzieć myślą zawczasu, mające nastąpić potrzeby, i dla zasi)o- 
kojenia ich przygotować wcześnie źródła i środki. 

Już to dawno Bóg obmyślił w niebie. J. Koch. — Ten który wszystkim 
rozkaztye, nie swój, ale wszystkich pożytek ma obmyślać. Gorn. — 
Naamana słudzy ojcem zowią, iż dobra ich jako ojciec obmyślał. Skar. — 
Ona wszelkie potrzeby dziecięciu z ubogiej pracy obmyślała. Skar. 

T»apon%ogBę patrz: pomoc. 

Zapora, patrz: przeszkoda. 

Zaprzeczać, zbijać, odwoirywac. 

ZAPRZECZAĆ (ros. aanpen^aTb zakazywać) pierwotnie znaczyło stawać 
komu w poprzek drogi. Lecz to znaczenie wyszło całkiem z użycia 
i dziś zaprzeczać znaczy mówić, że co tak nie jest, że się rzecz ma 
przeciwnie, albo inaczej; azatem daje wyobrażenie przeciwne słowu 
twierdzić. 

Bardzo słusznie, któż zaprzeczy ? Odyniec. — Czemu fakta aż nadto za- 
przeczają. Z. Feliń. — Któremu nikt, kto go znał, nie zaprzeczy. P. Popiel. 

ZBIJAĆ, przenośnie znaczy oł)alać cudze twierdzenia, lub zarzuty, to 
jest: dowodzić, że one są albo nieprawdziwe, albo niesłuszne, albo 
na niczem nie oparte, a zatem że się utrzymać nie mogą. Zaprzeczać 
można l>ez dowodów, a zbijać tylko dowodząc, lub obalając dowody 
przeciwnej strony. 



Zaprzeczać — Zasadzka. 311 



Anzelm na koncylium Greków mocno zbił i refutował, a upór ich bez- 
rozumny ukazał. Skar. — Zbijam, odpór daję słowy. Knap. — Nie trzeba 
obrażać, ale oświecać tych, którycłi zbijamy, nie pragnąc upokorzyć ich 
jako przeciwników, ale pragnąc oświecić jako braci. Ziemiccka. — Dla 
zbicia tak nierozważnego twierdzenia, dośćby było praytoczyć on wyrok 
Apostoła. Zyom. Feliń. 
ODWOŁYWAĆ jako synonim słowa zaprzeczać znaczy wyznać publicznie 
że to cośmy o kim lub o czera powiedzieli, było fałszem, potwarzą, 
lub po prostu bajką. 

Strzeż się obmawiać, bo odwoływać trudno. Skar. 
Sławy nie ruszaj bliźniego. 
Bo odwołać, coś ciężkiego. Skar. 
Zaradzać-, patrz: zapobiegać. 
Zarobek, patrz: pożytek. 
Zarobić, patrz ( zyskać. 
Zaród, patrz: początek. 
Zaroziimlalrośc, patrz: pycha. 
Zasada, patrz: fundament. 
Zasadniczy, patrz: fundamentalny. 
Zasadzka, sidiro. 

ZASADZKA (ros. aaca^^a) jestto zaczajenie się w miejscu ukrytćm, 
ażeby z niego wypadłszy, uderzyć nagle na nieprzygotowanego; lub 
żeby kto nie przewidując niebezpieczeństwa, wpadł sam jak w matnią. 
Mówi się: zrobić na kogo zasadzkę, wpaść w zasadzkę, wprowa- 
dzić w zasadzkę. 

W puszczy zasadzkę czynili na nas. Wuj. — Wstaniecie z zasadzki 
i burzyć będziecie miasto i da je Pan Bóg w ręce wasze. Wuj. — Wo- 
łochowie ze wszystkich . stron , pieszo z tajemnych zasadzek wysypawszy 
się... na nich uderzą. Błażow. — Zasadzek jakich fortelnych na prze- 
prawie mostowej się obawiali. Birk. — Aby kto nie napadł na zasadzki 
nieprzyjacielskie, ale żeby raczej nieprzyjacioły swojej duszy przemógł 
i zwyciężył. Nuceryn. — Przerażony zasadzką szereg w kłąb się zwija. 
MiCK. — Na każdym kroku nową spotyka zasadzkę. Zyg. Feliń. 
SIDŁO (słów. ch;io, ros. chjiok-b, czes. osidlo) jestto przyrząd z wło- 
sieni, lub z kręconych nici dla łowienia ptaków, albo i zwierząt. 
Ztąd przenośnie używanie podejścia i intryg, żeby kto nie widząc 
wykopanych pod nim dołków, dał się złowić temu, kto nań czyha 
i sam wpadł mu w ręce. 

Sidła na mnie zastawiają. J. Koch. 
W tćm się sidle połowili. 
Które sami stawiali. J. Koch. 

Dusza nasza jako wróbel wyrwana jest z sidła łowiących: sidło się 
potargało, a myśmy wybawieni. Wuj. 



312 Zasadzka — Zastanawiać się. 

Którzy upętać myślą moje nogi. 
Sidłami ścieżki natknąwgzy i drogi. J. Koch. 

On wyrwie z sideł nogi moje. Wuj. — Tajemnie sidła zastawiają. 
Skar. — Otwórz nam oczy na sidła i doły, które na nas postawił i pod- 
kopał. Skak. -~ Katylina najwięcej ludzi młodych w sidła swe schwytał. 
Pilch. — Knuje im zdradę i sidła zastawia. Niemc. 

Zaścianek* patrz: wieś. 

KaskarbiCf patrz: pozyskać. 

'MsamŁugmę patrz: przysługa. 

Zasnąć, patrz: spać. 

Zasób, patrz: obfitość. 

Zaspać, patrz: opuścić. 

Zastać, patrz: znaleść. 

Zastanawiać się, rozważać, rozmyślać, rozbierać, 
roztrząsać, namyślać się, trutynowac. 
W ogólności brać co pod głębszą uwagę. 

ZASTANAWIAĆ SIĘ znaczy zatrzymywać przez czas jakiś myśl nad 
jednym przedmiotem, ażeby się bliżej przypatrzyć i mniej więcej 
jasne pojęcie o nim sobie utworzyć. Kto się zastanawia nad czćm, 
ten około tego skupia swój umysł i niby rozpytuje się swego rozumu 
co to jest? co o tćm sądzić? i dla czego tak właśnie a nie inaczej 
sądzić o tern należy? 

Żadne w Polszczę zgromadzenie ... « nie zastanawiało się z uwagą nad 
ważnością przedmiotu. Ad. Czartor. — Niewiadomość zwykła używać 
wiele darów rozumu, nie zastanawiając się nad ich źródłem. Jan Śniad. — 
Nie będzie od rzeczy nieco się nad tćm zastanowić. Brodz. 

ROZWAŻAĆ (czes. rozważiti) znaczy ważyć swoje myśli na szali ro- 
zumu, ażeby ściśle oznaczyć najmniejsze między niemi podobieństwo, 
albo różnicę, ażeby je niby przeżuć i przetrawić w umyśle. 

Rozważ dobrze co masz czynić. Modrz. — Rozważaj słowa, niżeli je 
wymówisz. Staszyc. — Rozważając to, czegoście się nauczyli, pomyślcie 
nad tem, czego jeszcze nie umiecie. Jan Śniad. — Nauczyciele.... obja- 
wiać wam będą myśli i prawdy, które wam należy pilnie i często roz- 
ważać. Jan Śniad. 

A naprzód komissyą legalnie wyznaczyć, 

Któraby rozważyła.... cele, środki, sposoby. Mick. 

ROZMYŚLAĆ (słów. pa3MŁim;iHTH, ros. pa39fŁim;iiłTb) znaczy pogrążać 
się w myślach, skupiając je około jednego przedmiotu, ażeby z niego 
wysnuć czy pożyteczne i budujące uwagi, czy obrazy podnoszące du- 
cha, lub przemawiające do serca, np. rozmyślać o śmierci, o życiu 
przyszłćm, o męce Chrystusa. Różnica między słowem rozmyślać 
i rozważać jest ta, że kiedy rozmyślamy, to imaginacya i uczucie idą 



Zastana>viaó się. 313 



w parze z rozumem. Kiedy zad rozważamy, to imaginacya i nczucie 
pozostają na stronie. 

To rozroyńlając, wszystko swe serce i ducha w oiebo obróciła. Opeć. — 
Oczy zatulamy, gdy co rozmyślamy. Rej. — Człowiek rozmyśla sprawy 
swoje w sercu swojćm, ale Pan sprawuje język jego. Rej. — Serce na 
skrzydłach rozmyślania nabożnego w niebo podnosił. Skar. — Rozmyślając 
krótkość i omylność żywota tego. Skar. — Począł rozmyślać o marno- 
ściach świata. Kras. — Wygnany z Rzymu Maryusz usiadł na runach 
Kartaginy, i tam rozmyślał o niestałości rzeczy ludzkich. Jan Śniad. 

ROZBIERAĆ (ros. paaónpaTb, czes. rosbiratj) właściwie rzecz złożoną 
rozkładać na części, albo na pierwiastki, np. rozbierać zegarek, roz- 
bierać co chemicznie. Ztąd mówi się o działaniu umysłu, który chcąc 
co poznać dokładnie, nie przestaje na obejrzeniu ogółu, ale każdą 
składową część, każdą myśl, każdy wyraz bierze z kolei do rozpa- 
trzenia, i nie mieszając jednego z drngiem, całą wewnętrzną budowę 
w szczegółach bada, np. rozbierać dzieło, rozbierać pismo, rozbierać 
pod względem gramatycznym, logicznym, rozbierać krytycznie. 

Ja słowa twoje rozbieram. J. Koch. — Co noc to rozbierajcie dnia 
przeszłego sprawy. J. Kocu. — Rozbierajcie pisma, bo się wam zda, że 
w nich jest żywot wieczny. Wuj. — Po słówku to rozbierać będziemy. 
BiAŁOBRz. — W głowie rozbierając los wojny niepewny. Kochów. — 
Gdy rozum przywiązuje się do jakiego wyobrażenia usilnie, rozbierając 
je z każdej strony, jest to natężenie rozumu. Ks. Cyank. — Więc ja to 
sobie w nocy rozbieram z uwagą. Mick. 

ROZTRZĄSAĆ i ROZTRZASKAĆ właściwie rozrzucać trzęsąc na wszyst- 
kie strony jak naprzykład roztrzęsa się siano, lub słoma. Ztąd prze- 
nośnie rozpatrywać co okiem umysłu, który żeby gruntowniej zbadać, 
lub jaśniej wyłożyć wzięty pod uwagę przedmiot, przesiewa go jakby 
przez sito; poddaje pod ścisłą krytykę wszelkie o nim sądy i zdania; 
a to, co było zawiłe, splątane i jakby na kupę zwalone, przyprowa- 
dza do porządku, wywija jak z kłębka, i jak na dłoni ukazuje. Kto 
rozmyśla, ten zakreślając większe lub mniejsze koło, krąży myślą 
około pewnego przedmiotu. Kto rozważa, ten myśli swoje waży na 
szali rozumu, poty zatrzymując przy każdej jak przykutą uwagę, 
póki jej nie przetrawi i nie wyczerpie do gruntu. Kto rozbiera, ten 
każdą część składową rozpatruje, żeby ją jużto zosobna, już w sto- 
sunku do innych części i do całości myślą obejrzał. Kto zad roztrząsa, 
ten rzecz wziętą pod uwagę przepuszcza, iż tak rzekę, przez arfę 
krytyki; ten musi w myśli przerobić te wszystkie działania, przez 
które przechodził umysł ludzki, nim doszedł do tego, co się pod roz- 
trząsanie bierze. 

Aby nie szedł ślepo za zdaniem autora, ale wprzód roztrząsnął uważnie, 
czego się trzymać, co odrzucić należy. Kras. — Roztropność każe wszyst- 



314 Zastanawiać się — Zastępować. 



ko i bacznie roztrząsać. Kras. — Roztrząsaliśmy zasady autora, na któ- 
rych opiera nowo podany sposób pisania. Jan Sniad. — Niech każdy 
z pilną uwagrą roztrząsa i to co myśli, i to co pisze. Jan 8niad. — Roz- 

9 

trząsał najzawilsze rzeczy i sprawy. Jan Sniad. — Nie moja rzecz sprawę 
roztrząsać. Mick. — Rzecz tę roztrząsnąć tu zamierzam, w najogólniej- 
szych tylko zarysach. Malec. 

NAMYŚLAĆ się znaczy zatrzymywać myśl nad ezćm, niby naradzając 
się z samym sobą, jak w danym razie postąpić, lub na co się zde- 
cydować, iżby potem żałować tego nie przyszło. 

Długo się namyślała co miała czynić, a namyśliwszy się mocno do końca 
swego prowadziła. Skar. — Kazał im czekać, pókiby się nie namyślił, 
co z niemi czynić miał. Skar. — Na to, co wy mówicie, jam się już 
przez lat ośm, abo dziewięć namyślał. Skar. — Długo się namyślaj, 
a spiesznie wykonaj. Knap. — Dobrze się wprzód trzeba namyślić i prze- 
konać, nim się nowość jaka wprowadzić ma. Kras. — Muszę się namy- 
śleć. Jul, Slow. — Życzę się dobrze namyślić, bo niebezpieczeństwo 
większe może, niż się zdaje. Krasz. 

TRUTYNOWAĆ (laciii. łntłinare ważyć na szali, trntina u Horacego 
szała) wyraz nie czysto polski i rzadko używany, mówi się o ście- 
raniu się różnorodnych zdań i ścisłćm ich ważeniu jakby na szali, 
ażeby wzięte do rozwiązania zadanie jeżeli nie stanowczo rozstrzygnąć, 
to przynajmniej dostatecznie wyjaśnić. 

Karol W. sam sądy raz w tydzień chciał miewać, aby sędziów dekreta 
z relacyj trutynował i kasował złe, aprobował dobre. Birk. — Trutynując 
te słowa poważny doktor jeden, tak je sobie tłumaczy. Wojszn. — Po- 
trzeba żeby projekta w.przód w poufał}'ch znoszeniach się trutynowane 
były. Stan. Aro. — Wieczorem będzie wszystko razem trutynować. Mick. 

Zastępować, n^^ręczac. 

Robić za drugiego to, col)y on sam roł)ić musiał, albo też pełnić 
czasowo cudzy obowiązek. 

ZASTĘI^OWAĆ i dokon. ZASTĄPIĆ (słów. aacTioHTH, ros. aacrynarb, 
czes. zastupowati) znaczy stawać na czyjćm miejscu, wstępując cza- 
sowo tylko w jego prawa i obowiązki , np. zastąpić gospodarza, za- 
stąpić nieobecnego, zastąpić dzieciom ojca. 

Na tych którzy nas zastępują, mieć oko należy. Kras. — Marszałek, 
rządca dworu Pana zastępuje. Kras. — Na to namiestników chowam, 
aby mię zastępowali w tem, czego sam przez się czynić nie mogę. Krasić. — 
Łudzą się niektórzy pisarze, i czytelnikom chcą oczy zamydlić, że do- 
statek rzeczy może zastąpić niedostatek języka; jak czasem okazałość 
słów zastępuje słabość myśli. Kopczyń. — Każdy za siebie cierpi, i nikt 
nikogo w cierpieniu zastąpić nie może. Mietei-ski. — To jest siła mo- 
ralna (religija), której w żadnym wieku, w żadnej społeczności, żadne 
wynaląs^ki rozumu nigdy nie potrafiły zastąpić. Jan Śniad. — Któż dzio- 



Zastępować — Zawdzięczać. 315 



ciom matkę zastąpi ? Krasz. — Ojca a matki rodzonych nikt nie zastąpi. 
Krasz. — Wielki był żal po człowieku, którego nikt nie mógł za- 
stąpić. Krasz. 

WYRĘCZAĆ znaczy robić to, coby miał robić inny, czy żeł)y mu ulżyć 
trudu, czy żeby mu dać odpocząć. Zastąpić można nieobecnego, a wy- 
ręczyć obecnego. Kto kogo wyręcza, ten tylko w pewnej chwili lub 
w pewnej okoliczności czyni coś za drugiego. Kto go zastępuje, ten 
przedstawia jego osobę i jego imieniem działa. 

Czuwał nad łóżeczkiem chorego dziecka po całych nocach, dając się 
tylko wyręczyć najpoczciwszej matce naszej. Kar. Kaczk. — Pozwolisz 
ażebyśmy go wyręczyli. Teatr. — Chciał wyręczyć Hrabiego. Mick. 

Zaszczyt, patrz: cześć. 

Zaszczytny, patrz: chwalebny. 

Zatarasować, patrz: zamykać. 

Zatoka, odnog^a, buchta. 

ZATOKA (od zataczania się, czyli robienia zakrętu na bok) oznacza 
miejsce, w którćm morze^ albo rzeka, w ziemię zachodzi, tworząc łuk, 
alł>o kolano. 

ODNOGA, jestto znaczna część morza daleko w ziemię zachodząca. 
Różni się tćm od zatoki, że w jednej odnodze wiele zatok być może, 
np. morze Bałtyckie ma tylko trzy odnogi: botnicką, fińską i ryzką, 
a każda z nich ma nie jedne zatokę. Odnogą rzeki nazywa się ramię 
jej, czyli poboczne koryto. 

Jako wielka rzeka im się na więcej części dzieli, tcm mniejsza jest 
każda jej odn(»ga, tak ... . Gorn. — Do nich przez odnogę morską przy- 
stęp był. Skar. — Przebrnął w Zelandyi przez morskie odnogi. Kochów. — 
Wszystkie odnogi służby publicznej. Jan Śniad. — Język słowiański, któ- 
rego polski jest odnogą. Jan Śniad. — Szumi młyn na odnodze. Malcz. — 
Tam u Niemnowej odnogi. Mick. 

BUCHTA (niem. dle Bucht) jest gatunek niewielkiej zatoki, stanowiący 
jakby jezioro, do którego morze jakby przez bramę wchodzi, np. 
buchta Sewastopolska. 

Zatulic* patrz: zamykać. 

Xatykac« patrz: zamykać. 

Zaufanie^ patrz: nadzieja. 

Zawada* patrz: przeszkoda. 

Zawdzięczać, dziękować. 

ZAWDZIĘCZAĆ (czes. zardććiti) oznacza być komu obowiązanym do 
wdzięczności za odebrane dobrodziejstwo, jakoteż dawać mu dowody 
wdzięczności; chociaż może być tylko pierwsze ł)ez drugiego, np. 
Wiedeń ocalenie od Turków zawdzięcza Janowi III. Zawdzięczać co 
wytrwałej pracy, zawdzięczać komu wiele. 



316 Zawdzięczać — Za"wiły. 

Jemu za chleb w ojczyźnie prędszy i obfity, 

Tą posługą zawdzięczać rzeczy-pospolitej. Nar. 

Szkoła, której wyłącznie zawdzięczam całe moje nie tylko lekarskie, 
ale oraz i nauczycielskie wykształcenie. Józ. Brodów. — Przez długie 
li^ieki byliśmy pod panowaniem prawa narodem szczęśliwym i potężnym: 
temu właśnie uznaniu praw człowieka i obywatela zawdzięczając i szczęście 

i nawet potęgę. Ks. Mary^n Morawski. 

» 

DZIĘKOWAĆ (czes. dekovati) znaczy oświadczać komn wdzięczność 
w słowach, choćby przez sanic tylko grzeczność. Dziękować l)0wieni 
i niewdzięcznik może. Ze zaś w narodzie naszym silnie było rozwi- 
nięte nczucie wdzięczności, dowód tego pozostał w języku, w którj^m 
niewdzięczność była zwykle nazywana czarną. Formę zaś wy dzię- 
kować się, nie wiem czy który inny język łatwo oddać potrafi. 
Tobie, Panie, pókim żyw ja muszę dziękować. J. Koch. 
Ten, stworzywszy część ludzi, chciwych na pieniądze, 
Mnie, za co mu dziękuję, stworzył bez tej żądze. J. Kocu. 
Panu ja wielce, wielce dziękuję. J. Koch. — Gdy to tak mówimy, tedy 
się chlubimy sami używając tycłi słów, które bywają, gdy kto za co komu 
dziękąje. Gorn. — Mało na tem, że nie dziękują za dobrodziejstw*^. Wuj. — 
Dziękiye tobie, żem nie jest jako inni ludzie. Wuj. — Nie wszyscy dzię- 
kują, nie wszyscy wdzięczni. Skau. — Cóż to znaczy? ozięble dziękujesz. 
Kras. — Za chleb i za sól podziękowóć Bogu. Mick. 

Zawieja, patrz: burza. 

Zawierać, patrz: zamykać. 

Zawierucha, patrz: burza. 

Zawieruszyć się, patrz: ginąć. 

Zawiiry, ciemny, zag^adliowy, niezrozumiały. 
W ogólności nie jasny dla umysłu. 

ZAWIŁY (od zawinąć) mówi się o tćm, co niby z pieluch wywijać 
potrzeba, co dla umysłu stanowi twardy do zgryzienia orzech, co na- 
kształt węzła gordyjskiego rozwiązać trudno. Zawiłość zwykła po- 
chodzić albo z pogmatwania wyobrażeń, albo ze zł)ytecznej zwięzłości, 
albo z utopienia myśli w niepotrzebnych i wyszukanych wyrazach. 
Mówi się: zawiłe pytanie, zawiły rachunek, zawiły styl. 
Zawiłe wrzucono kwestye, tak że ich nikt zgadnąć nie mógł. Wadów. — 
Jak gdyby byli w}Toków tylko samych obwieszczycielami, ćmią je i kryją 
zawiłością. Kras. — Nie czekając zawiłj^ch rozstrzygnienia sporów. Trcb. — 
Sallustyuszowi zadają jakoby on zawiłemi słowy historyą swą zatrudnił. 
PiŁCH. — Niedorzeczne figury, zawiłe frazesa. Zabł. — Język jest prosty, 
kiedy rzeczy zawiłe, wyniosłe myśli i głębokie pojęcia może wydać zwie- 
żle, zrozumiale, i sposobem zbliżonym do mowy potocznej. Jan Sniad. — 
Rozwiązanie tak zawiłego pytania. Jan Śniad. — Nowaby się w powieści 
zrodziła zawiłość. Mick. — Zostawisz w dole tajemnic zawiłość. Zyg. Kras. 



Za-wiły — Zazdrość. 31 7 



CIEMNY (słów, TbMbH^B, ros. TeMHMft, czes. temny) daje wyobrażenie 
przeciwne jasnemu, i mówi się o tóm, co i samo nie świeci i oświe- 
cone nie jest. Bierze się i w znaczenia moralnym. Ciemna jest noc 
kiedy księżyc i gwiazdy nie świecą. Ciemny jest ślepy pozbawiony 
wzroku. Ciemny jest człowiek, którego umysł nie jest oświecony. 
Ciemne jest pismo, albo wyrażenie, jeżeli zawartą w nióm myśl można 
rozmaicie tłumaczyć, lub gdy bez komentarza zrozumieć jej nie można. 
I w tćm tylko ostatnićm znaczeniu, ciemny jest synonimem zawiłego, 
np. pisać ciemno. 

Mówi się: ciemno choć oko wykol. 

Znalazły się głowy, które wzięły rzeczy ciemne za rzeczy mądre. 
Jan Śniad. 

« 

ZAGADKOWY mówi się o tćm, co niby jak zagadkę odgadywać potrzeba, 
azatem co do wielu domysłów pole otwiera. Jestto dosłowne tłuma- 
czenie wyrazu enigmatyczny. 

Już naówczas coraz rzadszemi stawały się pielgrzymki tych zagadko- 
wych włóczęgów. Krasz. 
NIEZROZUMIAŁY mówi się o tem, czego zrozumieć nie można : co tak 
jest wyrażone, że słuchając, lub czytając nie można wiedzieć co znaczy. 
Nadętym i nie zrozumiałym mówiąc językiem, z politowaniem , a ledwie 
nie z pogardą na Cyceronów i Liwiuszów pati*zyli. Dmoch. 
Ja czasem lubię te posępne jęki. 
Niezrozumiałej litewskiej piosenki. Mick. 
Kawliiic, patrz: grzeszyć. 
Xaiviśc, patrz: zazdrość. 
Zawiradnąc, patrz: opanować. 
Zawoduy, patrz: wątpliwy. 
Zawodzie, patrz: zdradzać. 
Zawofowacs patrz: opanować. 
Zawziętość, patrz: gniew. 
Zazdrość, zawiść. 

Dręczenie się cudzem dobrem. 
ZAZDROŚĆ jestto piekielne uczucie, które jakby rak wewnętrzny, toczy 
i pożera człowieka, kiedy widzi, że się drugiemu powodzi; kiedy 
słyszy, że drugiego chwalą ; kiedy nareszcie uznać musi czyje wyższość 
nad sobą. Nie tyle idzie zazdrosnemu o posiadanie tego, czego nie 
ma; jak raczej o to, żeby i drugi tego nie miał. 
Zazdrość jest zwyczaju psiego : 

Wnet będzie jeden warczał, gdy głaszczą drugiego. Rej. 
Dawid, przez zazdrość był wpadł w niełaskę u Saula. Rej. — Ztąd im za- 
zdrość urosła. J. Koch. — Musi człowiek miarę jakąś przystojną chować, 
chce li obronną ręką ujść zazdrości ludzkiej. Gorn. — Sieją między niemi 
zazdrość, jednemu przy drugim większą łaskę pokazując. Gorn. — Spróch- 



318 Zazdrość — Zboże. 



nienie koóci, zazdrość. Wuj. — Szatańska zazdrość niech nad wami nie 
panuje. Skar. — Z szczćrej zazdrości pokazuje nieżyczliwość ku bliźnie- 
mu; i pokoju z nim żadnego mieć nie może, i zgody z nim nie chce. 
Skar. — Zazdrość z światłości ciemność robi, z śniegu smolę. Birk. — 

Zazdrość schnie, gdy kogo widzi szczęśliwego sama sobie męką. 

Birk. — Zazdrość roście w nas z cudzych dóbr, jakich albo my sami 
nie mamy, albo mniejsze mamy: a jeśli im równe, tedy przedsię tych, 
którym zajrzymy, w takiej czci i wadze być nie radzi widzimy, w jakiej 
sami jesteśmy. Bazylik. — Niecnotliwa zazdrość, chyba w niebie jej nie 
masz. Rys. — Kiedy Bóg zechce, zazdrość nie przeszkodzi. Rys. — Za- 
zdrość wewnątrz ssie, a przeto zdrowiu szkodliwa. Kras. — Niechaj się 
Zoil od zazdrości puka. Kras. — Oblał się żółcią zazdrości. Mick. 

Opity trucizną zazdrości. 

Zdawał się obojętnym, a pękał ze złości. Mick. 
ZAWISC (słów. i ros. aanucTb, czes. zawist) tóm się różni od zazdrości, 
że w niej nienawiść do osoby przemaga. Zazdrość sama siebie pożera, 
gdy w^idzi, że się drugiemu powodzi; a zawiść chciałaby go w łyżce 
wody utopić. Zazdrość dręcząc się dobrćni bliźniego, najczęściej na 
jaw wychodzi; zawiść jak skryty ogień pali. Zazdrość chciałaby, 
żel)y bliźni pozbawiony był tego dobra, które posiada ; a zawiść chcia- 
łaby^ żeby nawet tego bliźniego na świecie nie było. Zazdrość bierze 
się niekiedy w znaczeniu emulacyi; a zawiść nigdy tego znaczenia 
nie ma. Kiedy np. Górnicki mówi: iżby poczciwą zazdrością ku ta- 
kiej sławie się pięli, (nie można powiedzieć : zawiścią). 

Kain zawiścią wzruszony, zabił brata. Bazylik. — Zawiść spać nie 
daje. Trcb. — Nieszczęśni nie mogą zawiści uniknąć. Trcb. — Schniesz 
od zawiści. Kniaźn. 

Niech kraj na tem nie szkoduje. 

Ze mnie zawiść prześladuje. Niemc. 

Na ziemi naszej imię jej powtórzy zawiść. Al. Feliń. 

Zawiść, którą czuł dla Tadeusza, 

Tem mocniej Hrabię przeciw Soplicom porusza. Mick. 
nażarty, patrz: srogi. 
Zażyirośc, patrz: przyjaźń. 
Zbawić, patrz: ocalić. 
Zboczenie, patrz: zdroźnosć. 
Zboże, ozimina. Jarzyna. 

ZBOŻE oznacza w ogólności rośliny klosiste i ich ziarna, którei^i się 
zwykły pola zasiewać: jak np. żyto, pszenica, jęczmień, owies. Piękny 
ten wyraz pokazuje, że w czasach przedhistorycznych przodkowie 
nasi zboże, z którego chleb się robi, uważali za dar Boży; czego 
ślad i dotąd pozostał u naszego ludu, który chleb darem Bożym na- 
zywa, A nawet Dadzibóg, wspominany dwa razy w Słowie o półku 



Zboże — Zbytek. 319 



Igora, uważany był u Słowian pogańskich za rozdawcę darów bożych. 
W biblii Icrólowej Zofii zboże oznacza w ogólności dostatek , mienie. 
Lecz w XVI wieku dzisiejsze jego znaczenie całkiem się ustaliło. 

Mówi się: pola pokryte zbożem, dojrzewa zboże, zwozić zboże do 
gumna, zboże w snopie i w ziarnie, składać zboże w sterty, młócić 
zboże i t. p. 

Sierpień od sierpa rzeczon , bowiem tego miesiąca już wszelkie zboża 
sierpa, a żniwa potrzebują. Trzyc. — Zbożem obfitują nizkie doliny. 
J. Koch. — Wszelki rodzaj zboża. J. Koch. — Grad zboże tak pobił, 
iż nie było po co z sierpem wychodzić. Gorn. — Oracz nie żałuje swego 
zboża rzucać w ziemię, gdzie zginie, wiedząc że mu się wróci. Skar. — 
Kto pierwej zboże do młyua przyniesie , pierwej ma mleć. Szczerbić. — 
Dwie niedziele kwitnie, dwie niedziele się wysypuje, dwie niedziele doj- 
rzewa zboże na polu. Rys. — Co snop, to innego zboża. Kochów. — 
Jare zboża sieją się na wiosnę, i zbierają się tegoż lata. Syren. — Zboże 
w stertach butwiało i gniło. Kras. — Już się i zboże do góry wzbiło. 
Karp. — Jeszcze na pniu stoi zboże. Mick. 
Tymczasem przenoś moje duszę utęsknioną. 
Do tych pól malowanych zbożem rozmaitćm. Mick. 
Boży duch wiekuje w mowie: 
Z 13oga chleb się zbożem zowie. Boh. Z al. 
Ziarnko zboża małe, a świ<at żywi. Pol. 
OZIMINA (ros. oshmb, czes. ozini) oznacza te tylko zboża, które sieją 
się na zimę, jak żyto i przenica. 

Pola posiane oziminą i jarzyną. Statut Wiślicki. Swictosl. z Wociesz. — 
Sierpa trzeba oziminie. J. Koch. — Zboże, które na zimę zwykło się siać, 
zowią oziminą. Gwag. — Pola albo role są trojakie: na oziminę, na ja- 
rzynę, i ugór. Haur. 
JARZYNA oznacza te tylko zboża, które się sieją na wiosnę, jak jęcz- 
mień, owies, proso, gryka i t. p. W znaczeniu ogrodowiny, patrz: 
ogi'odowina. 

Kosa się zejdzie jarzynie. J. Koch. — Oziminę w fartuchu, a jarzynę 
(siać) w kożuchu. Rys. — Mnóstwo sznurów chłopskiej niezżętej ja- 
rzyny. Mick. 
Zbrodnia, patrz: występek. 
Zbrodniarz, patrz: winowajca. 
Zbroja, patrz: broń. 
Zbudować, patrz: poprawić. 
Zburzenie, patrz: upadek. 

Zbyteli, przepy^cii, nadmiar, nadużycie. 
ZBYTEK (czes. zł)ytck) oznacza w ogólności to, co jest nadto, co wszelką 
miarę przechodzi, w czóm nic o wygodę idzie, ale tylko o dogodzenie 
próżności. 



320 Zbytek — Zdanie. 



Rozum ludzki od zb}'tków tępieje. J. Koch. — Zbytku iadnego chwalić 
nie mogę. J. Koch. — Zbytek jako morze, wszystko pozrze. J. Koch. — 
Jako Polska jest Polską, większych zbytków nie było. Wfj. — O Boże 
mój! jakie zbytki w to się królestwo wniosły. Skar. — Wszystko na 
zbytkach i sprośnych utratach ginie. Skar. — Zbytek w domu, jako su- 
choty ciału ; powoli stęka, ale pewna śmierć. Gostom. Gospodar. — Niech 
mierności zbytek próżny ustępuje. Zbylit. — Syn dobry ojczyzny nie na 
zbytki, ale na obronę miłej ojczyzny dostatki swoje łożyć ma. Radaw. — 
Niechaj się każdy zbytków niepotrzebnych strzeże. Kras. — Iw dobrem 
zbytek cnotą się nie zowie. Kras. — Zbytek każdy złe skutki za sobą 
prowadzi. Kras. — Co było niegdyś zbytkiem , dziś bez tego obejść się 
nie można. Krasić. 

PRZEPYCH oznacza blask Ijogactw bijący w oczy. w ozdobach, stro- 
jach, mieszkaniu, pojazdach i t. p. Zbytek może łiyć i przy mierności, 
jeżeli kto chce żyć nad stan, lub występować nad skalę; przepych 
zaś może być tylko przy wielkich dostatkach. 

Jako się zawstydzić nie mamy, gdy tu sobie z przepychu, wielkie i kosz- 
towne pałace budt^emy. Skar. — Nie mam na przepych stropu błoconego. 
Petrycy, — Żelazny Mars depce złote przepychy. Pasek. — Nie widzia- 
łem nic temu przepychowi równego. Kras. — Przepych szczęścia nie 
oznacza. Karp. — Jaśnieje przepych pański, naddziadów wspaniałość. 
Malcz. — Przepych w wystąpieniu publicznem. Korzeń. — Przepych był 
zdumiewający: brylanty i koronki pi*zedstawiały summy bajeczne. Krasz. 

NADMIAR właściwie oznacza to, co stanowi więcej nad miarę, czyli co 
zwykłą miarę przechodzi. Ztąd w moralnym sensie oznacza przepeł- 
nienie, wyjście ze zwykłych granic, posunięcie czego zbyt daleko. 
Nadmiar własnych swych uczuć. Pietk. 

NADUŻYCIE oznacza jużto nżycie dobrego na złe; już używanie nad 
miarę posunięte tak daleko, że się staje szkodliwćm, a niekiedy i zgub- 
nem, np. nadużycie dobroci, cierpliwości, zaufania; nadużycie trun- 
ków, sił, rozkoszy i t. p. W znaczeniu przekroczenia władzy, patrz: 
przemoc. 

KbytkowaCf patrz: trwonić. 

Xdaiiie« miileiiianie, opinija* maksyma^ przysl*oivIe« 
pewnik, aforyzm. 

ZDANIE (czes, zdani) jestto myśl, czyli sąd o czćmkolwiek wyrażony 
słowami, który opiera się albo na własnćm przekonaniu, alt)o na cu- 
dzej powadze. 

Mówi się : mieć własne zdanie, iść za cudzćm zdaniem, zdanie mo- 
ralne, zdanie Cycerona, podług mego zdania, zbijać czyje zdanie. 
To pan zdaniem raojem. 
Kto przestał na swojem. J. Koch. 



Zdanie. 321 

Podług mego zdania. Górn. — Jestem młodszy laty, a wyócie starsi; 
przeto zwiesiwszy głowę, wstydziłem się oznajmić wam zdania mego. Wuj. — 
Wolno ma być każdemu bratu przesti*zedz , i zd«nnie swoje powiedzieć. 
Skab. — Wszyscy inni za jego zdaniem poszli. Skar. — Na jego zdaniu 
i rozumieniu pospolicie drudzy polegali. Bembus. — Każdego zdanie przyj- 
muj, ale swego się rozumu trzymaj. Rys. — Mieczysław drugi, płochy 
prostak, bez pojęcia rzeczy i własnego zdania. Nar. — Powiadają, a bar- 
dzo wielu takie zdanie. Kras. — Nie lubię pism spornych .... szanując 
albo cierpliwie znosząc cudze zdanie, a mego nikomu nie narzucając. 
Jan Śniad. — Cała to myśl : słońce jest świetne, nazywa się sądem, póki 
jest u mnie wewnątrz ; gdy ją zaś drugiemu w słowach odmaluję, nazywa 
się zdaniem. Kopcz. 

Pytała Tadeusza zdania, 

I ze zdań wyciągała na nowo pytania. Mick. 
MNIEMANIE jest sąd oparty nie na czćmś pewnym, ale tylko na praw- 
dopodobieństwie, na wnioskach i domysłach, i który tóm samom może 
być mylny. Przeto o rzeczach pewnych, dowiedzionych i gruntownie 
zbadanych wypowiadamy zdanie, nie zaś mniemanie. 

Dając się uwodzić o sobie wielkiemu mniemaniu, podnoszą się w pychę. 
OoRN. — Rozmaite są ludzi uczonych o tćm mniemania i wywody. 
Strtjk. — Dobre mniemanie u wszech ludzi.... sobieście cnemi postępki 
swemi zjednali. Skar. — W nauce wyćwiczony wielkiego był u ludzi 
mniemania. Skar. — To jest prawdziwa mądrość, żyć według rozumu, 
a nie według mniemania. Opal. — Zabobonne mniemania ludu naszego. Mick. 
OPINIJA (łacin, opinio) dosłownie to samo, co mniemanie, ale miano- 
wicie wyrazem tym oznaczamy sąd ogółu, który wyrobiwszy się w gło- 
wach myślących, tratia do przekonania mass, upowszechnia się w da- 
nej epoce i w danej społeczności, staje się wyrażeniem przekonań 
i życzeń ogółu, a tćm samćm jedną z największych moralnych potęg 
cywilizowanego świata. Bierze się też opinija w znaczeniu dobrej, 
lub złej sławy u ludzi. 

Mówi się: opinija publiczna, mieć dobrą opinija, stracić opiniją. 

Aby jeno miał tę opiniją. Sarnic. — Lubo kto inszej jest opinii, ja 
przy swojej stoję. Opal. — Żyjemy w tyra wieku, kiedy opinija, do pra- 
wideł natury i rozumu zwrócona, ceni ludzi podług ich osobistej wartości. 
Dmoch. — Wolter.... opiniją powszechną nazywał królową świata: że 
on w jej imieniu przemawiał. Brodź. — Miał dobrze ustaloną opiniją. 
Kar. Kaczk. 
MAKSYMA (z łacin.) jest zdanie moralne zawierające w sobie czy. jakie 
prawidło życia, czy jakąś prawdę praktyczną. 

Miał to u siebie za największą maksymę: cłiociaż z uszczerbkiem wła- 
snego zdrowia, ratować bliźniego. Skar. — U mnie raz wraz ta maksy- 
ma: być takim w święto, jakim w dzień powszedni. Kras. — Maksymy 
U. 21 



322 Zdanie — Zdobyci. 

Teognisa z Me^ary. Kras. — Anacharsysa maksyma ulubiona była, prze- 
stawać na koniecznej potrzebie. Kar. Kaczk. 

PRZYSŁOWIE (ezes, pfislowi) jestto gotowe zdanie lub wyrażenie, 
przechodzące tradycyjnie od pokoleń do pokoleń, którym każdy naród 
podług właściwej sobie logiki i swoim sposobem, po prostu i bez ro- 
zumowania jakąś prawdę wyraża. Dlatego nazywają je zwykle filo- 
zofią ludu. Bywają one niekiedy tak charakterystyczne, że malują 
jakiś rys charakteru narodowego, np. mądry Polak po szkodzie, stra- 
chy na Lachy, potrzebny jak dziura w moście; szlachcic na zagro- 
dzie, równy Wojewodzie. Niektóre z nich zmieniły z czasem formę, 
np. u Rysk<'8kikgo czytamy: jeden sa! sa! a drugi do łasa. Dzisiaj 
zaś mówią: jeden do. Siisa, a drugi do lasju U Rysi:C'skiego : wym- 
knął go jak Filipa z konopi; a dziś mówią: wyrwał sic jak Filip 
z konopi, powtarzając z Nowych Aten anegdotę o wiosce Konopiach. 
Te same przysłowia inaczej często jeden naród a inaczej drugi wy- 
raża, np. I^olak mówi: nie zawsze św. Jana. Rossyanin zaś: ne Bcer;^a 
KOTy Mac.^eHn^a. Polak mówi: kogo Bóg ma w swej ołironie, ten 
w złej nawie nie utonie. Rossyanin zaś: óopb iie A^crb, CBHHbii ne 
cbtcrb. Wyraz przysłowie znajduje się już w biblii królowej Zofii. 

Oto masz te przysłowia, na przysługę polskiego języka wypisane, pol- 
ską własnością brzmiące. Maksym. Fredro 1658 r. — Stare to, lecz 
prawdziwe nas przysłowie uczy. Trcb. — Te dwa słowa jego stały aie 
przysłowiem. Mick. — Przysłowia, to filozofia ludu, zamieniona w krótkie 
dobitne zdania, dla wypowiedzenia prawdy doświadczeniem i rozumem 
poznanej. Libelt. — Stare przysłowie : klin wybijaj klinem. Zyo. Krasiś. 

PEWNIK (axioma) jestto prawda nie potrzebująca dowodzenia, a tak 
pewna jak dwa a dwa cztery, np. że całość jest większa od swojej 
części. 

AFORYZM, wyraz grecki, przyjęty we wszystkich Europejskich językach, 
oznacza zdanie zawierające w sobie jakąś zasadę naukową na do- 
świadczeniu opartą. Takiemi są Aforyzmy Hipokratesa, np. sztuka 
długa, życie krótkie. 

Zdarzenie, patrz: wypadek. 

ZdatiiośCf patrz: zdolność. 

Zdob>V« patrz: opanować. 

Zdobycz, irup, korzyść. 

ZDOBYCZ (ros. ;](o6bi«ia) właściwie oznacza to, co się orężem zdobywa 
na wojnie, czyli co po zwyciężonym nieprzyj.acielu dostaje się w ręce 
zwycięzcy. Zdobyczą więc mogą być nietylko rzeczy ruchome, ale 
nawet miasta i kraje zawojowane. I^rzenośnic mówi się: zdobycz 
wieku, zdobycze naukowe. 

Między innemi zdobyczami wziął koronę króla Ammonitów. Birk. — 



Zdobycz — 2dolnoś<5. 323 



Zdobycz wieku ^ zysk cnoty posiadają zdziercę. Kras. — Trzymaj więc 
coś dostał w zdobyczy. Kras. 

Niechaj z odwagą berło ojcowskie dziedziczy, 

Gdy wróci z boju ^ełen wojennej zdobyczy. Dmoch. 

Jakby kraj własny, lub zdobycze cudze, 

Litaworowi podarował słudze. Mick. 
ŁUP i w liczbie mnogiej łupy (od łupić) znaczy właściwie to, co się 
zdarło z zabitego na wojnie nieprzyjaciela. Zdobyte na nieprzyjacielu 
działa, prochy, konie, żywność i t. p. są zdobyczą. Zdarta zaś z niego 
zbroja, i to co miał na sobie, jest łupem. 

Rozdzielę łupy a napełni się dusza ma. Bibl. Zofii. — U nich łup 
lepszy, niź cnota. 6okn. — Łupu z ciebie nie chcę, jedź w swoje drogę. 
P. Koch. — I pobrali łupy ich na korzyść, i głowę Nikanora ucięli. 
Wuj. — Aby były wdowy łupem ich, i sieroty aby odzierali. Wuj. 

Zastawia ucztę, kąpie się w winie. 

Rozdziela brance i łupy. Mick. 
KORZYŚĆ (słów. i ros. KopwcTb) jak u Słowian, tak w dawnej polszczy- 
znie znaczyła zdobycz wojenną. Dziś to znaczenie całkiem wyszło 
z użycia i korzyść stała się synonimem pożytku. 
Zdolność « zdatnoftc, sposobność* tuiirczośc* talent* 
greniusz, gr^nialnośc. 

Dar umysłowy, którym kogo obdarzyła sama natura. 
ZDOLNOŚĆ (od zdołać), jest wrodzona bystrość umysłu, któremu nauka 
przychodzi bez trudności, a więc który przy pracy łatwo się rozwi- 
nąć, wysoko ukształcić, nauczyć się myśleć o swoich siłach, lub do 
jakiego szczególnego zawodu usposobić się zdoła ; który nareszcie prę- 
dzej od wielu innych rzecz pojmie, głębiej pomyśli, i daleko lepiej 
wykona. 

Mówi się: mieć zdolność, lub wielkie zdolności, człowiek z wiel- 
kiemi zdolnościami, zdolność do nauk, do. poezyi, do malarstwa, do 
rządu, celować zdolnościami. 

Jeśli łódź bez zdolnego sternika ostać się nie może, a jakże się kró- 
lestwo ostoi, bez zdolnego do rządu Pana. Nar. — Zaniedbują zdolności 
swojej, i nie dochodzą stopnia tego, do któregoby przyjść mogli. Kras. 

Kto ma zdolność, przy pracy wszystko mu się uda; 

Zdolność z pracą nie dzieła, lecz z dzieł robi cuda. Dmoch. 

Napisanie całej historyi naszego kraju przechodzi moje zdolność. Kołląt. — 
Profesor.... wyrzekł, że masz zdolność do nauk ścisłych. Zyo. Kras. 
ZDATNOŚĆ (od zdać się na co) oznacza posiadanie szczególnej łatwości 
i zręczności do rzeczy mianowicie mechanicznych, tak że i nauka ich 
bez trudności przychodzi i przy pracy można w nich dojść do wyso- 
kiego stopnia doskonałości. Zdatność może być i bez wyższych umy- 
słowych zdolności, chociaż ich bynajmniej nie wyłącza. Zdolność jest 

21* 



324 Zdolność. 



tylko czynna, zdatność może być i bierna, np. zdatność do wojska. 
Mówimy: zdolny nmysł, a zdatna ręka, bo zdolność odnosi się do 
nauk i w ogólności do tego, co człowiek może zdołać w sferze ducha ; 
zdatność odnosi się do rzemiosł i w ogólności do tego, co wymaga 
raczej ręki, niż głowy. Zdolność odnosi się tylko do ludzi, a zdatność 
może się odnosić do zwierząt, a nawet do rzeczy, które na coś zdać 
się mogą, np. wół zdatny do orania (nie zaś zdolny), drzewo zdatne 
na budowlę (nie zdolne). Może kto na przykład mieć wiele zdolności 
do poezyi a być niezdatnym na urzędnika. I przeciwnie. Może kto 
mieć mało zdolności do nauk, a mieć wielką zdatność do stolarstwa, 
lub w ogólności do robót mechanicznych. 

Nie tylko zasłnżoDych, ale zdatnych do przyszłej pracy wybierać trzeba. 
Kras. — Ten do lemiesza, ten do berła zdatny. Monit. — Psisko stare, 
niezdatne oddano do bydła. Kras. — Wprawdzie więcej za Adherbalem 
poszło, ale zdatniejsi do boju, za Jugurt*|. Pilch. — Byłem i byłbym 
pewnie panom na coś zdatnym. Kakp. — Dobierać ludzi zdatnych. Kolł. — 
Nabierać zdatności do posług rządow}ch i towarzyskich. Jan Śniad. — 
W miarę coraz wydatniejszej swojej zdatności i pilności w obowiązkach, 
zarabiał na ufność. Jan Śntad. — Było to pole popisu dla jego charakteru 
i zdatności. Jan Śniad. — Mężowie, którzy na coś więcej zdatni. Mick. 
SPOSOBNOŚĆ (ros. cnocoÓHOCTb, ezes. spAsobnost) oznacza jakiś wro- 
dzony dar czy głowy, czy serca, czy ręki, z którego jak z dziecięcia 
w kolebce, może wyróść zdolność, zdatność, lub nawet talent; ale 
który nie rozwijany i niekształcony, jeżeli w zarodku nie zmarnieje, to 
nad mierność się nie podniesie, i nakształt dzikiej jabłoni kwaśne 
tylko rodzić będzie owoce. Bóżni się od zdolności tem, że zdolność 
odnosi się wyłącznie do władz umysłowych i to znacznie już rozwi- 
niętych; sposobność zaś podaje jakby dobry materyał, z którego coś 
dopiero wyrobić się może, czy to pod względem duchowym, czy me- 
chanicznym. Od zdatności zaś różni tćm, że zdatnćm zowiemy to, co 
już posiada wszystkie warunki potrzebne do osiągnienia zamierzonego 
celu; a sposobnćin to, co przy nauce i pracy może się usposobić, 
czyli zostać zdatnćm, chociaż nićin jeszcze nie jest. Uczeu naprzy- 
kł:id mający dosyć sposobności do nauk, może się dobrze uczyć 
i z czasem wyjść na zdatnego nauczyciela, lub urzędnika. Terminator 
choćl>y miał największą sposobność do rzemiosła, może jeszcze nie 
być zdatnym rzemieślnikiem, chociaż z czasem i pracą zostać nim może. 
Dał im duszę nieśmiertelną, rozumną .... i do otrzymania chwały wiecz- 
nej sposobną. Skar. — Do wszystkiego dobrego stawała sie sposobną. 
Skar. — Mając ostry rozum i wrodzoną do wszystkiego dobrego spo- 
sobność. Skar. — Wymowa ku namówieniu sposobna. Knap. — Ta pra- 
cowita uprawa swych sposobności, wyszła mu na dobre. Jan Sniad. — 
W tym przybytku nauk młode pokolenia ziomków, powinny rozwijać i do- 



Zdolność. 325 



Bkonalić swe siły i sposobności. Jan Śniad. — Bogactwa i dostatki po- 
dając sposoby, ujmują zapału i usilności, bez której najszczęśliwsze w czło- 
wieku sposobności marnieją i giną. Jan Śniad. — Przyrodzenie obdarzyw- 
szy tyla sposobnościami człowieka , do samych tylko zaszczytów cnoty 
i rozumu przywiązało cechę zacności. Jan Śniad. — Nauki oż3rwiając, 
ćwicząc i upłodniając władze i sposobności ludzkie, są prawdziwą duszą 
ciała towarzyskiego. Jan Śniad. 

TWÓRCZOŚĆ (ros. TBopnecTBo) w ścisłćm znaczeniu odnosi się tylko 
do Boga, jako Stwórcy wszech rzeczy. Jako synonim zdolności, ozna- 
cza tę rzadką potęgę umysłu, która w sferze duelia ludzkiego tworzy 
coś nowego i oryginalnego, to jest: nie na warstacie wyrabia, nie 
z pozbieranych kawałków zszywa, ale jakby żywe i jednolite z wła- 
snej głowy je wydobywa, np. twórczość poetycka, geniusz twórczy. 

Jestto dzieło nadzwyczajnego i twórczego umysłu. Ja^ Sniad. — Imaginacya 
znaczy siłę duszy i siłę najdzielniejszą, bo częstokroć twórczą. Jan Sniad. — 
Bóg w wybranej piersi twojej złożył cząstkę tej twórczej siły. Józ. Kokzen. — 
Talent twórczy sztukmistrza Greckiego był wypadkiem równowagi pomię- 
dzy imaginacya, uczuciem i rozsądkiem. Mick. — Twórcza fantazya poety- 
cka. Mochn. — To małe zalety dla talentu twórczego. L. Borow. 

TALENT (z grecko-łaciu.) wyraz przyjęty we wszystkich europejskich 
językach, oznacza niepospolity dar natury, czyli górującą zdolność 
do jakiego szczególnego przedmiotu, którą obdarzony człowiek, zwła- 
szcza gdy Ją rozwinie przy pracy, może w nauce, lub sztuce utwo- 
rzyć to, czego sama sztuka bez talentu przy naj wy trwalszej pracy 
dokazaćby nie zdołała, np. talent do poezyi, do malarstwa, talent 
artysty, mieć talent, obdarzony talentem. 

Iżby sobie więcej talenta i przymioty ważyły, niż posagi. Nitceryn. — 
Urzędy rozdane podług różności talentów. Zabl. — Mąż tak wysokich 
talentów wyższy jest nad wszelkie pochwały. Dmoch. — Nauczmy się 
szacować talenta. Kokłąt. — Nie wszyscy ludzie są obdarzeni talentem. 
Jan Śniad, — Jak poecie tak mówcy potrzeba talentu. Jan Śniad. — 
Talent śpiewania bardzo na Litwie popłaca. Mick. — Talenta żywią się 
okruchami, które im rzuca geniusz. Krbmer. — Mógłby mieć talent, ale 
go zabił zaroznmiałością. Krasz. 

GENIUSZ (grecko-łaciń. genius, duch opiekuńczy) oznacza tę najwyższą 
potęgę ducha ludzkiego, która się wznosi do tej wysokości, do jakiej 
rzadko kto w przeciągu całych wieków się wznosi, która albo tworzy 
to, na co się przed nim ludzkość nie zdobyła, ale jej nowe horyzonty 
odkrywa i na nowe ją drogi wiedzie za sobą. Nadaje się niekiedy 
to imię pierwszorzędnym talentom, ale ściśle biorąc, różnica między 
niemi jest ta: że talent oblekając utwory ducha swojego w najcudniej- 
6ze formy, ogranicza się sferą do której już doszedł umysł ludzki; 
geniusz zaś tę sferę przekracza i pierwszy tworzy, lub wynajduje to, 



326 Zdolność — Zdrada. 



co nawet talentom na całe wieki wystarczy. Geniasze wiekami tylko 
się rodzą a wyrad^enie Mickiewicza: „najwyższy z czujących na 
ziemskim padole'' nie co innego oznacza tylko geniasz. Władciwie 
tedy tylko Homer, Kopernik, Szekspir, Napoleon I, Mickiewicz ge- 
niaszami zwani być mogą. 

Jeżeli z rzeczy ludzkich może co rościć sobie prawo do nieśmiertelności, 

to zapewne geniusz. Dmoch. — Sam tylko geniusz żyje z siebie on 

sam tworzy dzieła godne wieków, a te same dzieła stają się dla niego 
niezatartą pamiątką. Dmoch. — Do nas należy uczyć się, pracować, zbie- 
rać i rozważać ; a do samego geniuszu, jako trzymającego klucze tajemnic 
przyrodzenia, tworzyć jedne, a posuwać i zbogacać drugie nauki nowemi 
prawdami. Jan Śniad. — Częstokroć fakta najprostsze i pospolite, na które 
wszyscy patrzą nic w nich nie widząc, są dla geniuszu zwierciadłem wiel- 
kich i zdumiewającyh widoków. Jan Śniad. — Greniusz cudzych sił nie 
potrzebi\je. Lud. Osin. — Ze źrenic błyszczy geniuszu świetność. Mick. — 
Geniusz otwiera nowe drogi i posuwa społeczność naprzód. Stawis. 

GENIALNOSC wyraz XIX wieku mówi się o tim, w czćm się przebija 
geniusz, lub co wyraźną cechę jego na sobie nosi, np. genialny po- 
mysł, genialny utwór, genialny poeta, artysta i t p. 

Kdol^ac, patrz: módz. 

Kdrada* Dvlaroi'oiii9ifirot pFzeiiiewierstwo. 

ZDRADA (czes. zrada) w ogólności oznacza działanie na czyje szkodę, 
lub zgubę y pod maską przyjaźni. Ściślej zaś biorąc jest zaprzedanie 
się nieprzyjacielowi dla wydania w jego ręce czy osoby przyjaciela, 
czy sprawy której kto służy, czy wreszcie planów, tajemnic stanu, 
twierdzy i t. p., np. kiedy kto przekupiony od nieprzyjaciela poddaje 
mu niedobytą fortecę, lub ułatwia zwycięztwo. 
Mówi się: zdrada Judasza, zdrada kraju, knuć zdradę. 
O przeklęty Judaszu, powiedz.... coć złego uczynił? iżeś się takiej 
zdrady nad nim dopuścił. Opeć. — Jakiemi się zdradami nie podszywał, 
aby tylko królestwa tego dostał. Orzech. — Usta jego przeklęctwa pełne 
i zdrady. J. Koch. — Wnet się tu ich nieprawość i zdrada pokaże. 
J. Koch. — Którzy w swćm sercu zdradę tylko knigą. J. Koch. — Każ- 
dej godziny obawiaj się zdrady. J. Koch. — Pospolicie książęta i królo- 
wie acz zdradę z swoim pożytkiem miłąją; ale zdrajców nienawidzą. 
Stiłyjk. — Serce twe jest pełne zdrady i fałszu. Wuj. — Wszystko, co 
zdradą chciała otrzymać. Wuj. — Oto prayry Izraelita, w którym zdrady 
nie masz. Wuj. — Zdrada liszce przystoi, gwałt Iwowi. Koszucki. — 
Mieli nadzieję dobyć miasta, przez zdradę niektórych mieszczan. Błaż. — 
Mostem się kładzie, kto z kim na zdradzie. Rys. — Postrzegł zdradę, 
zemstę zaraz się pokusił. Kras. 

Przez chciwość, co się Boga nie obawia, 
Kniye im zdradę i sidła zastawią. Niemc. 



Zdrada — Zdradzać. • 327 



WIAROŁOMSTWO (ros. b^po-iomctbo) jest złamanie zaprzysiężonej 
wiary, albo przymierza jawnie z zerwaniem przyjacielskich stosunków. 

Wszystkie nadzieje swe na zbrodni i wiarołomstwie osadził. Pilch. 
PRZENIEWIERSTWO jest niewierność z którą człowiek chciałby się 
ukryć, a która pomimo to na jaw wyszła. Wiarołomstwo jest tam, 
gdzie złamana została zaprzysiężona wierność, np. w małżeństwie, 
w traktatach. Przeniewierstwo tam, gdzie jest niewierny szafunek, lub 
ciągnienie nieprawych zysków z tego, co komu do wiernych rąk oddano. 

Rzymianie Annibala przeniewiernym zwali. Bazylik. 
Zdradliwy, zdradzieeki, patrz: chytry. 
Kdradzacf, przeniewlerzac nic, zawodzie*. 

Nie dochowywać wiary. 
ZDRADZAĆ (czes. zraditi^ znaczy zmawiać się tajemnie z nieprzyja- 
cielem ojczyzny i pomagać mu z jej szkodą. Ztąd szkodzić temu, 
czyim kto jest sługą, przyjacielem, albo obrońcą, lub też kto w nim 
ufność położył, np. zdradzać kraj, zdradzać' przyjaciela, zdradzać zau- 
fanie. W formie zaimkowej mówi się: zdradzać się z czćm, to jest: 
wydać się nieznacznie z tem, z czćm się kto ukrywał. Lecz zdradzać 
co w formie czynnej w znaczeniu wykazywać jestto germanizm 
(niem. verrathen), u Lindego jeszcze nie znajdujący się. 

Który ściągnie rękę ze raną w misę, ten mnie zdradzi. Opbć. — Miły 
JEZUS wiedział, kto go miał zdradzić. Opbć. — Ażeby tedy poznał Achior 
iż nas zdradza, pojedźmy na góry. Wuj. — W którym czasie abo ich 
więcej nazabija, abo ojczyznę zdradzi. Skar. — Długo męża prostaka 
zdradzała. Skar. — Kto Boga* zdradził , a kogóż nie zdradzi ? Rys. — 
Nikomu nie wierz, nikt cię nie zdradzi. Jadłonow. — Judasz Iskaryota Pana 
swego zdradził. Kras. — Nie zdradziłem nigdy przecie. Kniaź. — Milczał, 
boby krzyczała młodzież, że... tamąje progresy, że zdradza. Miok. — 
Krok mię własny zdradza. Mick. 
PRZENIEWIERZYĆ SIĘ (czes. pronevćfiti se) znaczy nadużyć położo- 
nej w sobie wiary, pozwałając sobie tego, na co prawdziwa wierność 
nigdyby nie pozwoliła. 

Kto sie razy trzy przeniewierzy, 

Żaden mu potćm nie wierzy. Knap. 

W każdym stanie winnym jest potępienia, skoro się obowiązkom tyra 
sprzeniewierzy. Zvg. Fbliń. 
ZAWODZIĆ, ZAWIEŚĆ znaczy nie dotrzymać danego słowa, lub przy- 
rzeczenia, nie uiścić się na termin, nie odpowiedzieć oczekiwaniu, 
albo położonemu w sobie zaufaniu; słowem, oszukać kogo w tćm, 
czego się miał prawo po nas spodziewać: azatem zawód mu zrobić. 

Zawodzi swe sumienie. Kochów. 

Choć miecza dawno niemiał w dłoni. 

Lecz uczuł, że dłoń jeszcze nie zawiedzie broni. Mick. 



328 Zdrętwieć — Zemsta. 



Zdrętwieć, patrz: oniemieć. 
Zdrój« patrz: krynica. 
ZdroBuość* zboczenie. 

Zejście z drogi. 

ZDROŻNOŚĆ, podług żródłosłowai zbicie się z prostej drogi na ma- 
nowce. Lecz bierze się tylko pod względem moralnym i oznacza na- 
ganny jakiś postępek, wykazujący płochość, albo i zepsaeie obycza- 
jów« Nie jest ona obrazą prawa, ale obrazą moralności. Jeżeli naprzy- 
kład młody człowiek nawyknie do kłamstwa, do obłudy, do jakich 
tajemnych nałogów, to nazywamy zdrożnościami. Gdzie niema złej 
woli, tam niema i zdrożności; chociai mogą być wady i t>łędy. 

Nie wiem co twierdzić, jeśli cnoty Alcybiada, czyli zdroiności ojczyźnie 
szkodliwsze były. Warg. 

Myślmy patrząc na zdrożność czy wielką, czy małą: 
I nas może to spotkać, co innych spotkało. Kras. 
Gdy więc ganię zdrożitości. Kras. — Gdzież takie ustawy, gdzieby się 
zdrożności i złe nie zakradło ? Kras. — Zdrożność ta najbardziej się płci 
niewieściej trz}nna. Kras. — Nie raz na myśl przychodziły zdrożności 
pierwiastkowej edukacyi. Kras. — Kto się rządzi przekonaniem i począt- 
kami (zasadami) prawemi życia, nie jest naśladowcą cudzych zdrożności. 
Jan Śniad. — Mała zdrożność do większej prowadzi. Ctp. Godeb. — 
Cel ich ... . karcenie bronią żartu tej śmiesznej strony wad ludzkich, i tych 
zdrożności, których prawa dosięgnąć nie mogą. M. Bałin. 

ZBOCZENIE właściwie zejście na bok, czyli oddalenie się od pewnego 
kierunku w jedne lub drugą stronę, np. zt)oczenie igły magnesowej, 
ztK)czenie gwiazdy. W znaczeniu moralnćm znaczy ustąpienie nieco 
z prostej drogi, na którą łatwo powrócić można. Ztąd uchybienie na 
pozór mało znaczące, które nie sprzeciwia się wprost zasadom mo- 
ralności, ale się z niemi rozmija i z pod ich się kierunku wymyka. 
Zboczenie łatwo naprostowanćm być może. Ale gdy zostanie zanie- 
dbanćm, może zajść bardzo daleko i trafić na takie bezdroża, w któ- 
rych człowiek nawet nie chcąc, długo błąkać się musi. 

Mówi się: prostować zboczenia, poprawiać zboczenia, zt)oczenia 
z drogi obowiązku. 

1 z najbiedniejszych zboczeń powrót jest do Boga. Siemień. — Prze- 
ciwko błędom i zboczeniom powstaje zdrowy rozsądek. Stawis. 

Zdrożony* patrz: zmęczony. 

Zdumiewać 9ic« patrz: dziwić się. 

Zejście* patrz: śmierć. 

Zelży wośc* patrz: zniewaga. 

Zemsta* pomsta* odwet. 

ZEMSTA (słowian, i ros. MCCTb, czes. msta) jest oddawanie złćm za 
złe najczęściej z lichwą; czyli powetowanie wyrządzonej krzywdy 



Zemsta — Zgadywać. 329 



przez śmierć, lub jak największą szkodę ^go, kto nas obraził y lab 
skrzywdzi}. Sprzeciwia się ona wbrew zasadom chrześciańskim, jednak 
u niektórych narodów od pokoleń do pokoleń przechodzi. 

Mówi się : krwawa, straszna, piekielna zemsta, tchnąć zemstą, szukać 
zemsty, zaprzysiądz zemstę, nieubłagany w zemście, miotany zemstą. 

Prawda nrazę i nienawiść rodzi, 

Za nią zajadła zemsta w tropy chodzi. Kochów. 

Taka była zemsta wielkiej duszy. Kras. — Zemstą zapalony. Dmoch. — 
Tkliwy na cierpienia ludzi (Kołłątaj) nie miał w sobie ani zawziętości, 
ani zemsty. Jan Śniad. — Zemścić się, ale powód zemsty taić. Mick. — 

Za obelgę, którą dziś poniosłem, 

Prędkoby zemstę znalazło to ramię. Mick. 

Ażeby książę nie przyrzekł Niemcom, póki zemstą płonie, 

Coby rad cofnął. Mick. 

Nie miał po sobie syna, któryby zemstę poprzysiągł na grobie. Mick. — 
Wtedy godzina zemsty uderzy. Boh. Zal. —^Gdzież jesteś synu zemsty? 
ZvG. Krasiń. — Cóż to za zemsta w starym twarda i straszliwa. Jul. 
Słow. — Zaprzysięgamy zemstę aż do śmierci. Jul. Słow. 
POMSTA (czes. pomsta) oznacza zadość uczynienie za obrazę nie osoby, 
ale prawa czy Bożego, czy nawet ludzkiego, czyli co jedno jest : wy- 
mierzenie słusznej kary za zbrodnią. Dla tego w piśmie ś\Viętćm Bogu 
zostawuje się pomsta (nie zaś zemsta). Dla tego mówi się: wołać 
o pomstę do Boga (nie zaś o zemstę). 

Łzy się leją niewinnych ludzi, wołając o pomstę do Pana. Rej. 

A ty przecie swemi. 

Oczyma ujrzysz pomstę nad grzesznemi. J. Koch. 

Tam jawnie Pan swą mocą krwi niewinnej bronił, 

A jego pomsty straszliwej zły się nie uchronił. J. Koch. 

Jako wiele krwi Ablów niewinnych.... z ziemi ustawicznie o pomstę 
do Pana Boga woła. Skar. — Krew brata naszego pomstę na nas wy- 
ciąga. Skar. — Na nich się pomsta zwali. Skar. 
ODWET (od słowian, b^tb umowa, z czego otb^tb odpowiedź) znaczy 
oddanie komu wet za wet, czyli odpłacenie tąż samą monetą, ale bez 
złości i nienawiści, np. żart za żart, figiel za figiel, przymówka za 
przymówkę, a nawet zadośćuczynienie sobie za szkodę własną powagą. 

Samo odwetu prawo pozwalało królom szukać z najezdnika zemsty. 
Nar. — Wieku trzeba na takiej równy odwet szkody. Nar. — Prawo 
odwetu (jus talionis). Czac. — Poszukać odwetu. Mick. 
Zenit* patrz: wierzch. 
Zepehiiąc* patrz: strącić. 
Keiwnętrzny, patrz: powierzchowny. 

Zgradywac, domyślać się* domniemywać się* dorozn- 
miewać 9ię* zmiarkować* żwącliac. 



330 Zgadywać. 



ZGADYWAĆ, ZGADNĄĆ ^os. yra^^uBaTb) znaczy natrafiać na wiado- 
mość przyszłych, albo tajemnych rzeczy; jai to przypadkiem, już 
wnosząc z pewnych doświadczonych znaków, kombinując, ciągnąc ka- 
bałę, kręcąc stoliki i t. p. np. zgadywać stronami deszcz, stronami 
pogodę; czy miła osoba przyjedzie lub nie przyjedzie? w którćm 
uchu dzwoni? i t. p. 

Tępy, do śmierci tego nie zgadnie. J. Koch. 

Kto tak mądry, że zgadnie, 

Co nań jutro przypadnie? J. Koch. 

Tego człowiek śmiertelny nie zgadnie. P. Koch. — Nie zgadnie pan 
Niewieski, eo robi Pan niebieski. (O wydawcy kalendarzy.) — Mądry bez 
wróżka zgadnie. Knap. — Wieszczym duchem zgadywać nie umiem. Kkas. 
Oto zwierciadło, co wszystko zgadło. Kras. 

Śmierć zarówno godzi 

Na mnie i na was. Kto zgadnie? 

Na kogo pierwej wypadnie? Kniaź. 

Czasem zgaduje burzę. Al. Fel. — Zgadywano, że kogoś potajemnie 
kocha. MicK. — Częściej niż kalendarz gospodarski zgadnie. Mick. 
DOMYŚLAĆ SIĘ (słowian. ;^omuc.ihth ca wahać się, czesk. domislitj 
se) bierze się dwojako. Kaz znaczy dopełniać myślą to, co nieznpeł- 
. nie, albo ^niejasno zostało wypowiedziane. Drugi raz wpadać myślą na 
to, co nie jest pewnćm, ale co się nam zdaje najpodobniejszćm do 
prawdy. 

Kto ma rozum a uszy, niechaj się domyśla. Rej. — Domyślajże się 
ostatka. J. Koch. — Posłom nie godzi się więcej domyślać, a niż im zle- 
cono. Biel. — Z trudnością się domyślamy rzeczy, które są na ziemi; 
i co mamy przed oczyma, z pracą najdiyemy: a które w niebie są, kto 
doścignie? Wuj. Mądr. 9. — Co była tego płakania nad umarłym za 
przyczyna, łatwo się domyślić. Skar. — Czego się tylko domyślają, 
a o czćm pewno nie wiedzą. Skar. — Ztąd poznać a domyślać się każdy 
mógł, iż z niego wielki człowiek, i Panu Bogu miły, uróść miał. Skar. 
Jeno napomknąć, sam się domyśli. Knap. — Domyślam sic co przez to 
rozumiesz. Kras. 

Domyśla się że to słońca. 

Lecz ich nie zliczy nie zmierzy. Mick. 

Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtów docieką? 

Gdzie pędzi, czy się domyśla? Mick. 
DOMNIEMYWAĆ SIĘ (dawniej domniemawać się) znaczy opierać sąd 
swój o czćmś niewiadomćm lub niepewnćm, nie na dowodach, nie na 
faktach, ale na osobistćm mniemaniu. Kto się czego domniemywa, 
ten nie jest o tćm przekonany; ale tylko przypuszcza, że tak jest, 
albo że tak być powinno, jak on mniema. Sąd tedy jego jest czysto 
podmiotowy (subjektywny) i najczęściej mylny. 



Zgadywać - Zgładzić. 331 

Nakształt wieszczka i praktykarza, domniemawa się czego nie wie. Wuj. 
Gdy się lud domniemawał, i wszyscy mydlili w sercach swoich o Janie, 
by snadź on nie był Chrystusem. Wuj. — Na nich się domniema wając 
iż za ich radą one się porażki stały, umorzyli ich. Skar. — Skąd się do- 
mniemywam iż z innych niepewnych powieści, albo pism brał, sam mało, 
znajomości o nich mając. Syreniusz. — Gdy go obaczyła krwią skropio- 
nego, domniema wała się iż kogoś zabił. Biuk. 

DOROZUMIEWAĆ SIĘ znaczy przenikać bystrością rozumu, jaka myśl 
się zawiera w tćm, co jest albo bardzo głębokie, albo ledwie do zro- 
zumienia dane. Kto zgaduje, ten może raz trafić, drugi raz nie trafić 
na to, co jest prawdziwe. Kto się domyśla, ten się opiera na pra- 
wdopodobieństwie, lub przypuszczeniu. Kto zaś się dorozumiewa, te- 
mu rozum daje widzieć znaczenie tego, na co tylko zdaleka ukazano, 
lub o czćm ledwie napomknięto. Domyślać się można faktu, a doro- 
zumiewać się znaczenia lub sensu. 

Gdy to usłyszał Polienktus, dorozumiał się czego po nim chciał. Skar. 
Ktoby widząc taką dziwną sprawę , dorozumieć się nie miał, iż się to nie 
samo przez się dzieje; ale jest wszechmogący gospodarz, który tem wła- 
dnie i tak mądrze tem wszystkiem po swej woli obraca. Żarnów. — Są 
znaki jasne po których się dorozumiewać możem. Nuceryn. — Przebóg, 
wyraża affekt, poniszenie, dorozumiewając się: proszę, pytam* Knap. — 
Co się ze mną działo, jakem truchlał, drżał, płakał, dorozumieć się każdy 
może. Kras. — W tćm wdzięk jakiś upatrują, gdy myśl zawieszą i słu- 
chaczom dorozumiewać się każą. Pilch. 

MIARKOWAĆ i dok. POMIARKOWAĆ, zmiarkować znaczy mierzyć co 
w umyśle, to jest: tworzyć sobie sąd o rzeczy niepewnej, lub niezu- 
pełnie znanej, biorąc miarę z tego co znane, lub wyprowadzając wnio- 
ski, które nam się zdają najbardziej zbliżone do prawdy. 

Ludzie to co słyszą, sami z siebie miarkąją: coby sami uczynić mogli, 
temu wierzą ; co nad siły być rozumieją, za zmyślone mają. Skar. — Z stopy 
łlerkulesowej wszystkiego ciała jego wzrost i postanowienie miarkował. Zv- 
ORow. — Szczęśliwy, co z przeszłych lat na przyszłe miarkuje. Gawiń. 

ZWĄCHAĆ, wyraz gminny, znaczy właściwie poczuć węchem. Ztąd 
bierze się niekiedy zamiast domyślać się tego, czego ani widać, ani 
słychać. Lecz używa się tylko w mowie potocznej, np. zwąchał, że 
mam skarb w domu. Teatr. 

Zgładzać sle^ patrz: pozwalać. 

Zg^arbioiiy^ patrz: pochyły. 

Zg^lelrk, patrz: krzyk. 

Zgrięty, patrz: pochyły. 

Zg^lnąCt patrz: ginąć. 

Zgrliszcze ą patrz ^ pogorzelisko, 

Zg:i*a€lzlCt patrz: zabić. 



332 Zgłębiać — Zgoda. 



Zgrirębiac, patrz: badać. 

Zgroda, Jediioiict Jednoinyiiliioic. harmoiilja. 

ZGODA oznacza zjednoczenie woli dwóch albo wielu osób, które tego 
samego chcą, albo nie chcą, tak że jeden w prawo a dragi w lewo 
nie ciągnie. 

Mówi się: święta zgoda, żyć w zgodzie, być w zgodzie z sobą 
i samieniem swojćm, nie ma zgody« przyjść do zgody, nastąpiła zgoda^ 
za zgodą czyją. 

Rzadki jest ptak feniks na świecie, ale to jeszcze rzadszy ptak między 
bracią, zgoda. Rej. — W zgodzie z małej rzeczy wielkie rostą. RbjI — 
Użycz pokoju nam i świętej zgody. J. Koch. — A naprzód starajcie się 
o społecznej zgodzie. J. Kuch. — Spoina ojczyzna i matka miła, jako 
was do zgody wiąże i zniewala! Skar. — Aby wszyscy jako jednego 
ojca dzieci, zgodę i miłość braterską zachowali. Skar. — Gdy poddane 
i ubogie uciskać, to tam zgoda. Skar. — Zgoda wszystko trzyma, a nie- 
zgoda wszystko rozprasza i gubi. Skar. — Zgoda wszystkiego dobrego 
jest matką. Skar. Daj nam ducha miłości jedności i zgody jako braci 
rodzonej jednego ojca. Skar. — Jeśli szaty miłości i zgody braterskiej 
nie mamy, iżali nas nie wypędzą z rozkosznego godownika, i z gód Pana 
naszego? Skar. — Żadną się rzeczą tak zgoda, z której wszystko dobre 
pochodzi, między ludźmi nie wiąże; jako je<lnym Bogiem i wiarą jedną. 
Skar. — Snadniej przyjdziem ku obronie, kiedy będzie zgoda. M. Biel. 
Gdzie zgoda, tam Pan Bóg mieszka. Rys. — Trudna zgoda, z ogniem 
woda. Knap. — Zgoda buduje, niezgoda ri\jni\)e. Przysł. — Żyjcie w po- 
koju i wzajemnej zgodzie. Miask. — Zgoda rodem z nieba. Kochów. 

Biiiszy mi z tobą, gdy nieba pozwolą. 

Przy miłej zgodzie kąsek chleba z solą. Kochów. 

Lepsza zgoda łyczana, niż proces rzemienny. Przysł. 

Dotąd powszechna między bracią zgoda, 

Nad wszystkich wyżej stawi Wallenroda. Mick. 

Żyją z sobą w zgodzie. Mick. — Niech zgoda między nami kwitnie. Mick. 
JEDNOŚĆ pod względem moralnym, mówi się o wielu osobach zwią- 
zanych i spojonych z sobą tak ściśle, jako członki w jednem ciele, 
które jedna dnsza ożywia: azatem które jednym tchną duchem, je- 
dnych trzymają się zasad, i nie dzieląc się na stronnictwa^ w jedno 
wszystkie siły swe łączą. 

A niżby to podobna rzecz była, aby ci ludzie Słowieńscy rozerwani, nie 

« 

mieli kiedy z sobą być w jedności. M. Biel. — Żadna rzecz nas więcej 
nie złącza, jak jedność umysłu. Wuj. — Proszę was... abyście zachowali 
jedność ducha, w związce pokoju. Wuj. Efez. 4. — Daj nam ducha mi- 
łości, jedności i zgody, jako braciej rodzonej jednego Ojca. Skar. — Je- 
steśmy chrześcianie... jeśli w Chrystusa wierzymy..^ zgadzać się i w je- 
dności żyć^ i o sobie w zgodnie radzić musim, Skar. — Jasne nam po- 



Zgoda — Zgrzybiały. 333 



MB^rM^P^H 



Żądanej jedności promienie zaświeciły. Skak. — Jakoś •tu wszedł; szaty 
godownej, to jest zgody i jedności braterskiej nie mając? Skar. — Aby 
się stara chrześciaAska pobożność wróci ła^ a jedność zakwitnęła. Skak — 
Nie masz tak głupich ludzi, którzyby nie wiedzieli, iż dobre ich i zatrzy- 
manie wszystkiego szczęścia ich, na zgodzie i jedności umysłów zawisło. 
Skak. — Którzy byli jako rozproszone owce, aby je do jedności zebrał. 
Skak. — Zachowajcie jedność ducha, t. j. jedność umysłu i serca. Birk. 
Jednością silni. Mick. 

JEDNOMYŚLNOŚĆ (słowian, i ros. e^HKOMMCjiie, czesk. jednomyslnost) 
jest zjednoczenie ducha i głosów, tak żeby w największej nawet licz- 
bie osób, z których każda mogłaby mieć swoje zdanie, ani jednego 
przeciwnego głosu nie było, np. postanowić co jednomyślnie, obierać 
kogo jednomyślnie. 

Abym chociaż gdy przybędę i oglądam was, chociaż w niebytności, 
słyszał o was, iż stoicie w jednym duchu, jednomyślni. Wuj. Filipen. 27. 
Prostoty i szczerości między ludźmi nie masz, zdrad i oszukania i pokry- 
tości pełno: jakoż ma być zgoda i jednomyślność? Skak. -^ Gdzie wszy- 
scy jednomyślni w domu jego mieszkają. Skak. — Prawo w tiąj mierze 
jednomyślnością przeszło. Ust. Kon. 

HARMONIJA (greek, acfjioria) właściwie stosuje się do sztuk pięknych 
a szczególniej do muzyki i oznacza to dziwnie urocze zlewanie się 
pojedynczych części, lub tonów, które tworzy całość artystyczną i pię- 
kną. Harmonija tedy jest główną cechą piękna czyto w muzyce, czy 
w architekturze, czy wreszcie w każdym utworze. Przenośnie harmo- 
nija bierze się w znaczeniu pięknej zgody, w której wszystkie osoby, 
albo wszystkie części tak przypadają do siebie, że zupełną jedność 
stanowią, np. harmonija w małżeństwie, w sąsiedztwie, w budowie, 
w obrazie; harmonija niebieska. Harmonija naśladowcza jestto zgo- 
dność brzmienia ze znaczeniem wyrazów, czyli taki ich dobór, że ma- 
lując rzecz samćm brzmieniem, miło do ucha wpadają. 

Już Plato marzył o muzyce światów, o harmonii sfer. Kremek. 
Dobry mistrz w takim tylko chórze śpiewać lubi. 
Gdzie czuje, że głos własny w harmonii gubi. Mick. 
Każdy promień, głos każdy z podobnym spojony, 
Harmonija ogłasza przez farby i tony. Mick. 

Zg^on, patrz: śmierć. 

Zg^orszyc, patrz: psuć. 

Zg^rabiiy, patrz: zręczny. 

Zgrraja^ patrz: gawiedż. 

Zg^roinadzeiiie ^ patrz: społeczeństwo. 

Zg^roza^ patrz: wstręt. 

Zgrryzota, patrz: troska. 

Zg^rzybial-y* patrz: stai^y. 



334 ' Zguba — Ziarno. 



Zg^nba* patrz*, strata , p. upadek. 
Ziarno^ uasienie. 

ZIARNO Csłowiau. i ros. aepHO, czesk. zmo) jestto drobny owoc roślin, 
a przedewszystkićm zbóż i traw, który w kłosach, w strączkach, lub 
torebkach dojrzewa, np. pszenica, żyto, groch, jęczmień. Są jednak 
ziarna ukryte we środku owocu, np. w gruszkach, jabłkach, melo- 
nach i t p. Przenośnie mówi się: ziarno piasku. 

Z garści ziarn taki urodzaj zostanie. J. Kocif. — Siejąc tak piękne 
ziarno. Gorn. — Ziemia owoc rodzi, naprzód trawę, potom kłos, a pot^m 
pełne ziarno w kłosie. Wuj. — Jeśli ziarno pszeniczne wpadłszy w zie- 
mię nie obumrze, samo zostawa. Wuj. — Na bojowisku jest ziarno, są 
też i plewy. Kark. — Wiatr nie porywa ziarna, ale plewę, i mocnego 
drzewa burza nie obali. Skar. — Z onego ziarna tak drobnego i wzgar- 
dzonego wielkie drzewo urosło. Skar. — Siejmy te małe ziarnka na roli 
serc naszych. Skar. — Siejem w ziemię te ciała, jako ziarna pszeniczne 
które na wiosnę onę,... odrodzą się i rozkwitną. Skar. — Jako ziarnko 
piasku przyrównane do wieczności. Skar. — Skoroby ziarno szatańskie 
puszczać trawę poczęło, wyrwać się i wypleć zaraz ma. Skar. — Plewa 
na stronę wiatrem odeszła , a ziarno zostało. Skar. — Jak ziarno nie może 
być bez plewy, tak człowiek bez ułomności. Petr. — I ślepej kokoszy 
ziarno się nadarzy. Rys. — Ziarko do ziarka, będzie miarka. Knap. — 
Pierwej będą kwiatki niż ziarno. W. Pot. — Nie podobna jest mieć 
ziarno bez plewy. W. Pot. — Precz plewy od ziarna, tchórze od męfc 
nych. W. Pot. 

Pożycz, wszak to nie podarek. 

Do przednówka kilka ziarek. Kniaź. 

Ziemia na pokarm dała ziarna, owoce, jagody. Trcb. — Ziarnko zt)oża 

małe, a świat żywi. Pol. — Tę myśl jak ziarno rzucam na tę ziemię. 

Zyg. Kras. — Zbyt mało ziarna w grubym snopie słomy. M. J. Brodów. 

NASIENIE (od siać) oznacza dojrzałe ziarna, które posiane w ziemi 

rosną, kwitną i owoc wydają. 

Jakie nasienie, taki też owoc. Stryjk. — Roli twojej nie osiewaj ro- 
zmaitem nasieniem. Wuj. — Iżaliś nie posiał dobrego nasienia na roli 
twojej? Wuj. — Rozkazał ziołom i drzewom^ aby nasienie na zachowa- 
nie i rodzaj swój wiecznie wypuszczały. Skar. — Nasienie jej mniejsze 
jest niżli ziarno maku. Skar. — Począł szczęśliwie nasienie rzucać na ziemię 
dobrą. Skar. — Tam rola bigna nasienie pańskie z stokrotnym owocem 
wraca. Skar. — Nie żałuj mi Panie nasienia łaski i pomocy twojej ; nie 
żałuj deszczu i słońca ducha twojego z nieba, któryby moje suche serce 
odwiUał i zagrzewał. Skar. — Nasieniem jest krew chrześciańska. Skar. 
Gdy padnie na rolą sprawnego serca twego nasienie święte, nie omieszkaj 
zawlec i pokryć głęboko w duszy swej. Skar. — Jako na roli bez na- 
sienia nic się dobrego urodzić nie może chyba chwast i ciernie; tak gdy 



Ziarno — Zimny. ,^35 



serce ludzkie nasienia słowa Bożego nie przyjmuje, nie rodzi pobożności, 
ale grzech i złe chuci, które człowieka gubią. Skar. — Małe strączki, 
w których nasienie. Syren. 

Nasiona twych wierzone bujności zagonów, 

Pomnożeniem dochodzą Babilońskich plonów. Trcb. 

W niej są złożone wszystkich drzew i ziół nasiona. Mick. 

A każde cierpienie 
Powinno przynieść owoc, bo to jest nasienie. Przkcl. 
ZJediiae, patrz: pozyskać. 
Ziele, patrz: roślina. 
Ziemski, patrz: doczesny. 

Zimny, zimowy, olilrodny, mroźny, lodowaty. 
ZIMNY od zimy, w słowiańskim i rosyjskim języku znaczy zimowy. 
I w polskim dawniej to samo znaczył, bo wyrazu zimowy jeszcze 
Knapski przyjmować nie chciał. Dzisiejsze jednak znaczenie ustaliło 
się w XVI wieku. Zimny tedy daje wyobrażenie przeciwne gorą- 
cemu, i oznacza niedostatek ciepła, czyli znacznie zniżoną tempera- 
turę, jaka w zimie bywać zwykła. 

Mówi się: zimna woda, zimny wiatr, zimny jak lód, zimny pot, 
zimny grób, zimne zwłoki. Przenośnie: zimna krew, zimny rozsądek, 
zimna rozwaga, zimno kogo przyjmować. 

By cię zimną wodą zlał, bardziej się nie przelękniesz. Rej. 

Teraz kiedyś w tym zimnym położona grobie, 

Czćm cię inszem mara uczcić, jeno płaczem swoim. J. Koch. 

« 

Zimn}^ wiatr z północy wiał, i ściął się lód z wody. Wuj. — Woda 
sama z siebie zimna jest, palić nie może. Skar. — Zimny grób. Groch. 
Przypędził go do zimnej wody (do ostateczności). Rvs. — Buczno, a w pięty 
zimno. Knap. — Zimny jak słup soli. Mick. — Aż zimny pot na nim 
b\je. Mick. 
CHŁODNY (słowian. x;ia;^bHT> zroszony, ros. xo.iOAHbift zimny, czesk. 
chladny) ściśle biorąc oznacza takie zniżenie temperatury, w którćm 
para znajdująca się w powietrzu zamienia się w rosę, bo słowiański 
wyraz x.ia;^'b znaczył rosę. Chłodny tedy jest mniej jak zimny. Zi- 
mno ściskając ciało i zamykając pory, sprawuje przykrość, a chłód 
może nawot sprawiać przyjemność. Ta jednak różnica ściśle się nie 
zachowuje. 

Mówi się : chłodny wieczór, chłodna rosa, chłodny maj, chłodne lato. 
Podczas upału szukamy chłodnego miejsca (nie zimnego), odpoczy- 
wamy w chłodnym cieniu (nie w zimnym). Przenośnie chłodny bie- 
rze się w znaczeniu obojętnego. 

Gdy się zejdą latorośle, a liście sie też złączy jedno z drugićm, tedy, 
pod onem będzie chłodne siedzenie. Trzyc. — Ucieszyć się jako chło- 



336 Zimny — Zimno. 



dnym wiatrem w dzień gorący. Gorn. — Zwilżona chłodną rosą podnio- 
sła się trawa. Nar. 
MKOŻNY (słowian. Mpa3fcH'Ł^ ros. Mopoanuft) mówi się o takićm natę- 
żenia zimna, klóre zaczynając się od zera, czyli od zamieniania się 
wody w lód, dochodzi do zamarzania merkarynszn, a w krajach da- 
leko na północ posuniętych i do wyższego stopnia , np. mroźny wiatr, 
mroźny czas^ mroźna zima, mroźny dzień. 

Drzewa które teraz odziały się w liście, 

Złupi z tego ubioru mroźnej zimy przyjście. J. Koch. 

Czasy mroźne. Zimor. 
LODOWATY mówi się o tóm, co w lód się zamieniło, altn) jest lodem 
pokryte, np. morze lodowate, góry lodowate. 

Widział wichry ogniste i rzeki jakieś z gradem lodowatym straszliwe. 
Skar. — Czyją grad lodowaty formuje się ręką. Zimor. — Serce ustało, 
pierś już lodowata. Mick. ^ 

W tej serdecznej naszej skrusze, 

Lodowate roztop dusze. Boh. Zał. 
Zlinno« chiród* mróz, dreszcz, ziębienie. 

Nizki stan temperatury. 
ZIMNO daje wyobrażenie przeciwne ciepłu, i oznacza stopień tempera- 
tury znacznie niższy od połowy ciepła krwi; a który im I)ardziej się 
zniża, tóm większe jest zimno. 

Mówi się: czuć zimno^ znosić zimno, drżeć od zimna. 

Dla zimna leniwiec orać nie cłiciał. Wuj. — Nie w ciepłej izbie, ale 
na zimnie uwiniony w pieluszki leżeć raczył. Białob. — Jeździ na czaty, 
głód i zimno znosi. Niemo. 
CHŁÓD (słowian, ^asląi^ rosa, ros. xojioĘb zimno, czesk. chlad) jest 
stan temperatury środkujący między ciepłem a zimnem. Od zimna 
okrywamy się ciepićm odzieniem; a chłodu w letnie upały szukamy. 

Mówi się: chłód wieczorny, chłód nocny. Bierze się jednak i w zna- 
czeniu zimna, jak np. mówiąc: żyć w głodzie i chłodzie. 

A sam pasterz siedząc w chłodzie, 

Ora w piszczałki proste pieśni. J. Koch. 

Lecie rad siadam w chłodzie. Budny. 

Kto we żniwa patrzy chłodu, 

Nacierpi się zimie głodu. Rys. 

Wyszedłem w pole chcąc z rannego chłodu korzystać. Kras. — W le- 
cie znojnego czasu, szukamy chłodu. Dorohos. 
MKOZ (słowian, mpaai^, ros. Mopo3'B, czesk. mraz) jest stan temperatury 
niższy od zera, to jest: zaczynający się od zamarzania wody. 

Mówi się: mróz bierze, mróz ciśnie, mróz się powiększa, mrozu 
stopni dziesięć, dwadzieścia i t. p. 

Mały mróz zowie się przymrozkiem. 



Źimńo — Ziomek. 3^7 



Mróz i gorąco cierpieć, głodu przymierając* J. Koch. 

Mróz wodę w lody ścina. Warg. — Wszystkie jako mrozem porażone 
kwiaty powiędły. Birk. 

Zapał umysłu czy w wierszu, czy w prozie, 

Buja gdy ciepło, ustaje na mrozie. Kras. 

Zima sprowadza mróz. Pilch. 

Przywodzą na myśl długie swej wędrówki lata, 

Po lądach, morzach, piaskach gorących i mrozie. Mick< 
DRESZCZ (ros. ^po:Kh) oznacza konwulsyjne wstrząsanie nerwowego 
systematu tak, że niby mróz po ciele przebiega. 

Mówi się: czuć dreszcz, dreszcz przebiega po calćm ciele, dreszcz 
śmiertelny, dreszcz go porwał. 

Dreszcz mię dotąd przechodzi. Trcb. — Dreszcz przebiegł po żyłach. Mick. 
Przejął wszystkich dreszczem. Mick. — Aż dreszcz po mnie przeszedł. 
Zyg. Kras. 
ZIĘBIENIE jest uczucie wewnętrznego zimna, będące znakiem niezdro- 

wia, np. czuć ziębienie, mieć ziębienie, doświadczać ziębienia. 
Ziomek, rodak! kmjowlec, pobratymiec. 
ZIOMEK (słowian, i ros. seMjiSLKii) i współziomek, pochodzi ztąd, że 
Polska w najdawniejszych czasach dzieliła się na ziemie. Ziomka- 
mi tedy nie l)yli mieszkance całego kraju, ale tylko jednej ziemi, 
np. Krakowianie, Sandomierzanie i t. p. Kiedy w XVI wieku podział 
na ziemie zaczął wychodzić z użycia, wyraz ziomek przybrał obszer- 
niejsze znaczenie, to jest: syna jednego kraju lub prowincyi. 

Idzie ziomku i rodaku o twoje rodzinę. Wesp. Kochów. 

A co czynił dla kraju, co dla swoich ziomków. 

Na osobnej to karcie damy dla potomków. Trcb. — Za Gramatykę 
narodową, ziomkowie. Napis na medalu Kopczyńskiego. 
RODAK, (słowian. po3K;^aK'b krew^ny) Mikix>sz. czesk, rodak) znaczy 
syn tegoż samego narodu. Przeto cudzoziemiec osiadły w naszym 
kraju, jest naszym ziomkiem, ale nie rodakiem. Syn zaś naszego na- 
rodu, jeśli się na obcej ziemi urodził i w niej mieszka, nje jest na- 
szym ziomkiem, ale rodakiem. W XVII wieku u Kochowskiego 
spotykamy rodaka obok ziomka. 

Idzie ziomku i rodaku o twoje rodzinę. 

By nie poszła w ruinę. Wesp. Kochów. 

Potomku rycerzów dawnych 

I zaszczycie rodaków. Kras. 

Niechaj rodaków imię twemi dzieły słynie. Trcb. — Pomoc dajcie mi 
rodacy. Brodź. — Jak on rodaków zbiera na Łombardzkiem polu. Mick. 
KRAJOWIEC znaczy nie cudzoziemiec, nie przychodzie ń, ale mieszka- 
niec tego kraju, w którym od wieków jego przodkowie mieszkali. Od- 
powiada tedy greckiemu autochton. W dawnćj polszczyznie wyrazu 
II. 22 



338 Ziomek — Zloty. 



tego nie spotykamy. Między krajowcem a ziomkiem i rodakiem jest 
choć nieznaczna różnica. Do wyrazn krajowiec nie przywiązuje sic 
żadne uczucie. Do wyrazu zaś ziomek i rodak przywiązuje się uczu- 
cie jakby braterskiej miłości dla tycb, którzy są synami tejże samej 
ziemi rodzinnej. Żeby ten stosunek jakby bliższym jeszcze uczynić, 
zowiemy ziomków i rodaków współziomkami i współrodakami. Euro- 
pejczyk przybywający do Ameryki, wpośród krajowców, to jest: ame- 
rykanów, może spotkać swoich ziomków i rodaków. 
Zwyciężeni krajowcy zwycięzcom aie poddawali. Nar. 

POBRATYMIEC znaczy należący do jednego z bratnich, to jest: po- 
chodzących ze wspólnego szczepu narodów. Wszystkie naprzykład na- 
rody słowiańskie, chociaż nie są ziomkami, ani rodakami, ale |K>nie- 
waż pochodzą z jednego szczepu, przeto się zowią pobratymcami. 

Złroezyiica, patrz: winowajca. 

JKl-odzieJstwo, patrz: kradzież. 

KIrorzeczyCt patrz: przeklinać. 

TAomćę patrz: gniew. 

KI'0!Śliii'y, patrz: zły. 

X4.'oty« zt'ocony, z-łocisiy. 

ZŁOTY (słowian, a-ian., ros. 30.iotoi1, czesk. zlaty) we własciwćm zna- 
czeniu ze złota ulany, lub zrobiony, np. złoty medal, złoty pierścień, 
zh)ty łańcuch, złoty zegarek, złoty pas, złote runo, t>lask złoty. Prze- 
nośnie mówi się o teni, co uważamy za najlepsze i najwyboruiejsze, 
co w naszćm mniemaniu albo i w naszćm sercu ])ienvsze miejsce jak 
złoto pomiędzy wszystkiemi metsilami zajmuje, up. złote serce, złoty 
wiek, złote sny młodości, złota wolność. 
Oto w zacnym ubierze i w złotej koronie. 
Siadł pomazaniec Boży na swym Pańskim tronie. 
Jabłko złote i złotji laskę w ręku raając. J. Koch. 

Kto sie sławY dobił 

te • 

Lepiej sie tćm, niż złotym łańcuchem ozdobił. J. Kocn. 

Niech to pianiem l>ę<lzie napisane złotem dla wieku przyszłego. J. Kocu. 
Na kościelech (na kościołach) złote były dachy. J. Kocu. — Przy twarzy 
gaśnie ubiór złoty. J. Koch. 

Porębski złoty! skotopaski twoje 

W tej wadze u mnie, iżby sie mógł do nich 

Teokryt przyznać. J. Koch. 

Posyłani W. K. Mości te rozmowy tak jako nie Orzecłiowskiego złotem, 
ale mojeiu ołowianem piórem wypisane być mogły. Gorn. — Czasy one 
słusznie się złotym wiekiem zwać mogły. Skar. — Swawolą i liardość 
głupią potępiajmy, a dla ich głupstwa dziecinnego, ojczyzny złotej nie 
traćmy. Skar. '-- Ta miła matka podała nam złota wolność. Skar. — 
Gdy ucieka nieprzyjaciel, budiy przed nim most złoty. ł^iRK. — Złota za- 



Złoty^- Zły. _ . 339 

prawdę godzina jest, gdy kto pokutuje. Birk. — Nie czyni księdza długa 
suknia, ani żołnierza złota szabla. Przysł. — Gończe złotego słoiica, ró- 
żana jutrzenko. Nar. — Luba cłiatko, ty stawisz w mycłi oczacłi wiek 
złoty. GODEB. 

Wyjecliali w gęsty las 

Upadł z pani złoty pas. Pieśń gminna. 

Kiedy żołnierza werbują 

Złote góry obiecują. Pieśń gminna. 

Święć się, święć się wieku młody, 

8nie na kwiatach, śnie mój złoty. Boh. Zal. 

A niwa mu do stóp kłaniała się złota. Jul. Slow. 
ZŁOCONY, POZŁACANY, WYZŁACANY znaczy powleczony po wierz- 
chu zlotem, czyli mający je tylko na powierzchni swojej, np. złocone 
bronzy, ramy, meble, ołtarze, kielich srebrny wewnątrz wyzłacany. 

Przypasz do boku swój miecz uzłocony. J. Koch. — Nie mam na prze- 
pych stropu złoconego. Petrycy. 

Zeszły się raz dwa worki, | Pozłacany i skórzany. Kras. 

Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem, 

Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem. Mick. 
ZŁOCISTY i POZŁOCISTY, znaczy jaśniejący zlotem, lub nakształt 
złota świecący. 

Nie pomoże szkapie złocista uzda. Rej. 

Wolę wrót domu twego strzedz, niżli ze złerai 

Pod dachy mieszkać pozłocistemi. J. Koch. ps. 84. 

Na wierzchu zbroje pozłocistej ubranie z aksamitu czarnego. Sarnicki. 

Choć stropy nie pozłociste. 

Dość sumienie jeśli czyste. Kocnow. 

Pstro złociste rostruchany. Kras. 

Stał ułan, jak słonecznik w błyszczącym kołpaku. 

Strojnym blachą złocistą. Mick. 

Sto dział grzmiało nad twoją złocistą kołyską. Jul. Słów. 
Kły, zl-ośllwy* iilegodziiwy, Jadou^ity^ itisclu^y. 
ZŁY (słowian. atJi-B ros. sjioh, czesk. zly) maluje wyobrażenie przeci- 
wne dobremu, i oznacza raz to, co nie odpowiada swemu przeznacze- 
niu dla tego, że mu braknie zupełnie, lub w części potrzebnych zalet; 
drugi raz to, co w swojej naturze, działaniach lub skutkach sprzeci- 
wia się (iobru i szczęściu doczesnemu, albo wiecznemu; wreszcie co 
się nie zgadza z prawem natury, z sumieniem i moralnością. Bierze 
się w znaczeniu fizycznym i moralnem i odnosić się może jak do 
rzeczy, tak do ludzi; np. zła droga, zły towar, zle pióro, zly czło- 
wiek, zły pan i sługa^ zły gospodarz i robotnik, zła myśl, zły postę- 
pek, zła książka, złe serce, złe skłonności, złe czasy, zly duch, zły 
przykład, złe prawo. 

22* 



ft4Ó - Żł^y. 

Żaden zły wróg zaszkodzić mu nie może. Opeć. — Przecie zawsze złe 
zł^m być mnsi. Rej. — Ty z nieba pomoc mnie zeszlesz^ a groiby złych 
ludzi w śmiech obrócisz. J. Koch. 

Z nikąd tak snadnie 

Jako z złego sąsiada szkodii nie przypadnie. J. Koch. 

Oto zły człowiek trapi moje duszę. J. Koch. 

Żli ludzie mię żółcią nakarmili, 

A w pragnieniu octem poili. J. Koch. 

Zły w swojejże złości się uplecie. J. Koch. — Nie wiem co za zły 
człowiek oberwał jagody. J. Koch. — Złe jeżyki go nie trwożą. J. Koch. 
Po złej chwili piękny dzień przychodzi. J. Koch. — Niechaj zły nie bo- 
dzie położon w jednym z dobremi rzędzie. J. Koch. — Prośmy Boga, aby 
nas obronić raczył od wszelakiego złego. Karn. — Złe rozmowj' psują 
dobre obyczaje. Wrj. — Nie może złe drzewo dobrych owoców rodzić. 
Wuj. — Jeśli ten za dobry postępek chce pieniędzy, podobno się i na 
zły dla pieniędzy pokwapi. Skar. — Kto raz zły, zawsze za niedobrego 
bywa poczytan. Szczeruc. — Daj Boże w dobry czas mówić, a we zły 
milczeć. Rys. — Od złego dłużnika i plewami bierz. Przysł. — Ze złym 
żle znaleźć, żle zgubić. Rys. — Złej tanecznicy i piec na zawadzie. Przysł. 
Kto sobie zły, nikomu nie będzie dobry. Knap. — Dobrocią złego poko- 
nasz. Knap. — Szata świetna nie ozdobi złego. Knap. — Zła siekiera 
nigdy nie zginie. Przysł. Knap. — Zły głód, wojna, powietrze, gorsi żli 
sąsiedzi. Kras. — Żle mnie w złych ludzi tłumie. Mick. 
ZŁOŚLIWY i dawniej złosciwy (ros. aiocTHuti, czesk. zlostivy) znaczy 
pełen złości, albo z niej pochodzący, który zawsze rad złość swoje 
wywrzeć, a gdy nie może żle zrobić, to przynajmniej ukąsić, albo 
choć zębj' wyszczerzyć. 

Mówi się : złośliwy człowiek, złośliwy język, złośliwy żart, złośliwa 
potwarz. 

Zmiłuj się nademuą Boże litościwy. 

Bo mię prawie w ziemię wbił człowiek złośliwy. J. Koch. 

Złych zewsząd pełno kiedy władza jest złośliwcach. J. Koch. — Złośli- 
wy język. GoRN. — Ogródż cierniem uszy twoje, nie słuchaj języka zło- 
śliwego. Wuj. — Nawróćcie się od dróg waszych złych, a od myśli wa- 
szych złośliwych. Wuj. — Nie uczyniłam nic z tych rzeczy, które ci na 
mię złośliwie zmyślili. Wrj. — Był człowiek serca złośliwego. Skar. — 
Żarciki złośliwe, ostre. Mick. 
NIEGODZIWY (ros. iiero;:^fli!, czesk. nehodnik) właściwie mówi się o tćni, 
co się nigdy, nigdzie i nikomu nie godzi ; co nietylko woli Bożej, ale 
nawet uczuciom ludzkości wbrew się sprzeciwia. W pospolitćm uży- 
ciu to, co bezwarunkowo potępić chcemy, jako bardzo złe, niegodzi- 
wćm zowiemy. 

Już też ty mnie niegodziwie służysz. Teatr. — Niegodziwe drogi. Teatr. 



Zły — Zmęczony. 341 



MŚCIWY (ro8. MCTHTCJibHMft, czesk. mstiY]^) mówi się o tym, który nie- 
tylko przebaczać uraz nie umie, ale szuka wszelkich sposobów, żeby 
się zemścić, i zemstą nasycić się nie może. 
Ja nie jako niedźwiedź, abo mściwa 

Myślę cię drapać lwica. J. Koch. — Bóg nasz nie jest tak srogi i mści- 
wy... abyśmy go żałując za złości nasze.... ubłagać nie mieli. Skar. — 
Nie mściwe a łaskawe serce każdy poznać może. Skar. — Usłuchał Da- 
wid, i gniew i wszystko mściwe serce złożywszy, bardzo jej dziękował. 
Skar. — Szlachta polska chociaż porywcza do bitew, przecież nie jest 
mściwa. Mick. 
JADOWITY (słowian. a;^obutł, ros. a^^obhtu^, czesk. jedowity) wła- 
ściwie mający w sobie jad, pełen jadu. Ztąd przenośnie mówi się 
o tym, kto językiem, szyderstwem, lub uśmiechem, rani jak żądłem, 
i jak gadzina kąsa. 

Wiem to pewnie, żeby się wnet zaraz tak nim brzydzono, jako jednym 
jadowitym wężem. Gorn. — Jako wilcy jadowici zębami na niego zgrzy- 
tać i śmiercią mu grozić poczęli. Skar. — Wiele pan miał przymówek 
jadowitych i fałszywych, od tych ludzi, którzy z złości szczerej i zazdro- 
ści kładli nań potwarze. Skar. — Był to uśmiech jadowity. Mick. 
Zmartwienie « patrz: przykrość. 
Kmartwycłiwstacs patrz: ożyć. 

Kiticezoiiy, utradY.ony, zmordowany* zmorzony, znu« 
żony, spracowany, zdrożony, zadyszany, zasapany. 
ZMĘCZONY (od męczyć) mówi się o tym, którego siły fizyczne, lub 
moralne tak długo były natężone, że już słabieć zaczęły i hez ko- 
niecznego odpoczynku zupełnie ustaćby mogły. Zmęczony człowiek, 
zmęczony umysł, uwaga, zmęczone konie. 

Ach ! oknitniem zmęczony, aż poty biją na mnie. Teatr. — Król był 
zmęczony, smutny. Krasz. 
UTRUDZONY, który tyle trudów, niewygód lub niewczasów doznał, że 
dłużej je znosić byłoby nad jego siły, np. utrudzony podróżą. 
Stanąłem utrudzony niezmiernie 
W owej sławnej Jeziernie. Kras. 
Pędzę z utrudzonego nie zstępując konia. Trcb. 
ZMORDOWANY znaczy zmęczony tak bardzo gwałtownćm wysileniem, 
że już ledwie dysze. 

Strumienia szuka łania- zmordowana. J. Koch. — Uszedłszy kilka ty- 
sięcy kroków, gdy zmordowanym będąc trochę zasypia. Skar. 
Pewnie gdzie krynica żywa. 
Zmordowany odpoczywa. Kras. 
ZMORZONY mówi się tylko o głodzie i bezsenności, gdy kto od głodu 
aż na siłach upada; albo od długiego czuwania nie może dłużej snu 
przezwyciężyć, np. głodem zmorzony, snem zmorzony. 



342 Zmęczony — Zmuszać. 



zmorzony snem zasnął. Kras. 

ZNUŻONY (od słowian. R&;K;:^aTii zmuszać) mówi się o tym, n którego 
systemat nerwowy przestaje bye czynnjTn; eo się oł)jawia uczuciem 
nudy, poziewaniem lub sennością. Znużyć się można długiem staniem, 
czekaniem, stuclianiem rozwlekłej gadaniny, a nawet samą bezczyn- 
nością; a zatem zostawaniem zbyt długo pod jednćm i tćmże samćm 
wrażeniem. Zmęczony i zmordowany odzyskuje siły jak tylko odpo- 
cznie; znużony, czując nieprzezwyciężoną senność, poziewa lub zsisypia. 
Siła ma przed znnżonym świeży. W. Pot. — Otarł znużone czoło. 
Malcz. — 

I stada dzikich gęsi szumią po nad lasem, 
I znużone, na popas spadają z hałasem. Mick. 

SPRACOWANY znaczy zużyty pracą, który w długich i ciężkich pra- 
cach nie oszczędzając sił swoich, nadw^ątlił je, albo i całkiem na nich 
podu[)adi. 

Spracowanym od pracy wytchnąć dać nie chcieli. Stryjk. — Pan mi 
dał język wyćwiczony, abym umiał podpierać onego, który jest spraco- 
wany, słowem... Wuj. — Za szyje nasze gnano nas, spracowanym nie 
dano odpoczynku. Wi:j. — Gdy spracowany nad onąż posługą, przyszedł 
do domu. Skar. — Na drodze spracowany ustał, i dalej postąpić nie mógł. 
Skar. — 

ZDROŻONY (żródł. droga) wyraz nie znajdujący się u Lindego, zna- 
czy zmęczony trudami i niewygodami podróży. 

Jadł smaczno, bo był zdrożony i głodny. Hen. Sienk. — Konie były 
mocno zdrożone. Sienk. 

ZADYSZANY, który od biegania, lub prędkiego chodzenia, czuje w płu- 
cach brak powietrza; chwyta je raz po raz, a tem samćm ma oddech 
znacznie przyspieszony. 

Na kolanach ciotki zadyszana niadia. Mick. 

ZASAPANY, mówi się o tym, który od zmordowania, jakby miechem 
wciąga w siebie powietrze i jakby z miecha wypycha je z siebie. 

Zitiłarkonac , patrz: zgadywać. 

Ziiil<;kezyc , patrz: wzruszyć. 

Zmierzać 9 patrz: iść. 

Zmierzcha patrz: ciemność 

Zinłlrowanle* patrz: litość. 

Zmordowany* patrz: zmęczony. 

Zmorzony, patrz: zmęczony. 

Zmrok* patrz: ciemność. 

Zmuszać, na§rłic, zniewolić, nukac, kurstac, przy- 
pierać. 
Chcieć żeł)y kto czynił co wbrew woli swojej. 



Zmuszać — Znaczenie. 343 



ZMUSZAĆ, ZMUSIĆ i PRZYMUSZAĆ znaczy przyprowadzać kogo do 
tego, żeby nie nmjąc siły do oparcia się, uczynił choć nie z dobrej 
woli to, czego nie chce. Kogo zmuszają, ten może się nie zgadzać, 
może do czasu przynajmniej stawić choć bierny i bezskuteczny opór; 
a nawet niekiedy cierpliwością zwyciężyć. Zmuszać może nietylko 
człowiek; ale okoliczności, głód, konieczność, np. zmusić oblężonych 
głodem do poddania się, zmuszać córkę do wyjścia za mąż pomimo woli. 
Przyszli starszy domu jego, przymuszając go aby wstał z ziemi. Wuj. 
Gdzie co radzą, tam na wolą dają; a gdy rozkazują, tam zmuszona jest 
służba. Skar. — Przymusza niższego wyższy, gdy go prosi. Bazyl. — 
Chociaż zmuszona będziesz mnie porzucić. Mick. 
Stokroć przeklęta godzina, 
W której od wrogów zmuszony, chwycę się tego sposobu. Mick. 

NAGLIĆ znaczy przywodzić kogo, ażeby spieszył na łeb na szyję, niby 
za kark go trzymając, albo nóż przykładając do gardła. 
Nic nas nie nagli. Mick. 

ZNIEWOLIĆ właściwie włożyć na kogo jarzmo niewoli, żeby jak nie- 
wolnik nie śmiał sprzeciwić się woli pana swojego. W pospolitem 
użyciu znaczy zrobić kogo wiernym swoim zwolennikiem, czyli zje- 
dnać go czy dla swojej osoby, czy dla swoich zasad. 
Niech się tćm cieszy że mnie ma w niewoli, 
Kęce mógł związać, myśli nie zniewoli. J. Koch. 

Rozgniewany Cesarz polecił Macedoniuszowi, «aby ją w domu jej do 
ofiar bogom zniewolił. Skar. — Radował się iż ztąd zniewolić ją mógł 
i prawem karać, jako tę, która się Bogom pogańskim sprzeciwiając, gar- 
dło zasłużyła. Skar. — Na to mię nigdy nie zniewolisz, abym się dja- 
błom kłaniać miał. Skar. — Mamy wiele nieprzyjaciół, którzy nas... od 
Boga odwieść, i pod swoje moc i służbę zniewolić chcą. Skar. — Czapką, 
chlebem i solą, ludzie sobie ludzi niewolą. Przysł. — Nie starając się 
o nic, i o nic nic prosząc, zoiewulił Niemców, że go szanowali i polu- 
bili. Jan Śniad. 

NUKAC znaczy zmuszać kogo powtarzając: a nu, a nu! Wyraz gminny 

KUKSTAC (z niem. karsłen motykować) wyraz gminny, znaczy napę- 
dzać leniwego do roboty, jakby bodźcem lub ostrogą w bok go trą- 
cając. 

PRZYPIKKAĆ, PRZYPRZEĆ, znaczy przycisnąć kogo do kąta, tak 
żeby mając wyjście zagrodzone, musiał chcąc nie chcąc uledz przemocy. 

Kinykac, patrz: uciekać. 

Ziiiyśł«'ic, patrz: kłamać. 

Wtiny ilenlOę patrz: kłamstwo. 

Kinyślony, patrz: fałszywy. 

Kiaac, patrz: umieć. 

Kiiaczenłe, sens. 



344 Znaczenie — Znaczny. 



ZNACZENIE jestto przywiązanie takiego a nie innego wyobrażenia, 
lab pojęcia, do pewnego znakn zewnętrznego, albo wyraża. Inaczej 
mówiąc to, co przez jakiś wyraz, albo znak zewnętrzny rozamieć na- 
leży, np. znaczenie wyrazu, znaczenie hieroglifu, zagadki; znaczenie 
właściwe i przenośne, znaczenie ściśle naukowe, filozoficzne, przywią- 
zywać do czego takie lub inne znaczenie, w całem znaczeniu wyrazu. 
Jeden wyraz może mieć wiele znaczeń. Są wyrazy w języku, które 
miały niegdyś inne znaczenie niż teraz. 

Słownik powinien mieć ile można wszystkie wyrazy języka i ich zna- 
czenie. Kopcz. — Jeśli znaczenie wyrazów nie będzie ustanowione i że 
tak rzekę utkwione, inaczej je piszący, inaczej czytający brać będzie. 
PiRAM. — Wielorako się to słowo przyjaciel bierze, abo wielorakie ma 
znaczenie. Pilch. — Co tu znaczenia i talentu w kilku pospolitych wy- 
razach. Jan Śni ad. — Już nie pisarz słownika każe wńerzyć, że jakie 
słowo pewne ma znaczenie, ale Skarga, Wujek, Kochanowski i t. d. Linde. 
Niewola we właściwćm znaczeniu tego wyrazu, była nam nieznaną. R. 

HUBB. — 

SENS (łacin, sefistis) oznacza myśl, którą zawierają w sobie wyrazy 
mówiącego, lub piszącego. Gdzie tedy niema myśli, albo logicznego 
związku wyrazów z myślą, tam sensu niema. 

Mówi się: sens literalny, sens. moralny, sens mistyczny. 

Jest wierszyk jeden u Homera, którego ten sens pamiętam. J. Koch. 
Chcą wszystko brać cieleśnie, słów, a nie sensu patrząc. Gorn. — W tej 
powieści sensu nie masz. Nar. — Bajka częstokroć sens moralny mieści. 
Krab. — Peryod, punkt, kropka w pisaniu oznacza, że się sens całko- 
wity zamyka. Kras. — Zawikłanie mowy zaćmiło sens. Piram. — Prze- 
czytaj, i sens jeśli można schwytaj. Rajm. Kors. — Czy to, panie bra- 
cie, jest w tern sens jaki? Mick. 
Ziiaczeiiłe, wp^yMTę patrz: wpływ. 
Znaczny^ znakomity, ziiaitiienłty, poniiilkowy. 
ZNACZNY (ros. aua^uTC.ibHfaiii) właściwie mający na sobie jakiś znak, 
po którym go łatwo poznać i od innych odróżnić można. Ztąd prze- 
nośnie znaczy: nie mały, któremu nie wiele brakuje, żeby był wiel- 
kim, np. znaczna część czego, znaczna summa, znaczna odległość, 
znaczny postęp w naukach, znaczne ulepszenia^ zmiany i t. p. 

Krzywdy tak znacznej cierpieć nie mieli waleczni Grekowie. J. Koch. 
Już znaczne były twego męztwa początki. J. Koch. 
Więźniów znacznych nabrawszy, lud mnie powierzony 

Stawiłem panu swemu. J. Koch. 

Ukażcież wy pieniężni, coście tak znacznego uczynili? J.Koch. — Miał 
natenczas więźnia znacznego, którego zwano Barabbaszem. Wuj. — Białe 
przy czarnem znaczniejsze. Birk. — Za jego znaczne i krwawe zasługi. 
Vol. Leg. — Uprawiłem znaczny kawał roli. Kras. — Summę przy so- 



Znaczny. 345 

bie miałem znaczną. Kras. — Ta zabawa znacznej części życia jcgo^ 
zdaje się że z nim razem zstąpiła do grobu. Stan. Pot. — Znaczne do- 
chody. Jan Śni ad. — Dziedzic znacznych włodci. Krasz. 
ZNAKOMITY pierwotnie oznaczał rycerza, Ictóry miał swoje własną 
chorągiew, to jest: że znak jego znajdował się na chorągwi, pod Ictórą 
gromadziło się i szło do boju rycersWo. Nie nazywał się więc 
znatiomitym, kto był na cudzym żołdzie, lub walczył pod cudzą cho- 
rągwią. Dziś mówi się o człowieku, który czy pod względem znacze- 
nia i zasług w kraju, czy pod względem talentu, nauki, dzieł wiel- 
kich, jest jak gwiazda pierwszej wielkości, zaszczytem kraju, albo 
i wieku, np. znakomity wódz, poeta, znakomity talent, znakomite 
zwycięztwo. 

Urodziwszy się w tak znakomitym domu. J. Koch. 

A nie mniej i to sławni, nie mniej znakomici. 

Które uczcił (Wirgili) pieśniami swemi, 

Nad złoto droższemi. J. Koch. 

Temeś mi serca dodał, żem się rymy swemi 

Ważył zetrzeć z poety co znakomitszemi. J. Kocu. 

Usłyszawszy o znakomitym pogromie, który uczynił P. Bóg nad okru- 
tnym rozbójnikiem Tatarskim. Birk. — Jako się znakomite pióro uroniło 
ze skrzydeł orła polskiego. Młodzianów. — Dowcip jego, talenta, przy- 
mioty stawią go w rzędzie najznakomitszych ludzi, jakiemi się ta ziemia 
wobec Europy i potomności zaszczycać będzie. Dmoch. — Stan mierny 
i ubogi bywa najczęściej gniazdem i kolebką wielkich, lub znakomitych 
ludzi. Jan Śniad. — Znakomici mężowie Polscy. Dzieło Jul. Bartoszewicza. 
ZNAMIENITY (ros. aHaMCHHTuii, czesk. znamenity) pierwotnie znaczył 
tyle co odznaczony jakiemś widocznóm znamieniem, a tćm samćm 
wpadający odrazuwoczy. W XV wieku Ks. Maciej z Różana w prze- 
kładzie Statutów Mazowieckich mówi: „rany wielkie i małe, znamie- 
nite i zakryte". W XVI wieku tym wyrazem zaczęto oznaczać to, 
co w jakimkolwiek zawodzie nietylko jest wyborne, ale znacznie 
przewyższa innych, co należy do bardzo niepospolitych, że się i wśród 
tysiąców odznacza, t>ez względu nawet na moralną wartość. Znako- 
mity ma wysokie moralne, albo i historyczne znaczenie. Znamienity 
może nie mieć ani jednego, ani drugiego. Znakomity bierze się tylko 
na dobrą stronę; znamienity zaś może być i na złą stronę użyty. 
Kochanowski mówi: znamienite dary, znamienite miasta (nie zaś 
znakomite). Znakomity jest zawsze znamienitym, znamienity zaś nie 
może być znakomitym. Kartusz był znamienitym zbójcą, Kagliostro 
znamienitym kuglarzem, ale nie byli to ludzie znakomici. 

Kuryusz siedząc przy ognisku, a rzepę sobie piekąc, nie chciał ani 
pójrzeć na one znamienite dary, któremi u niego Samnitowie pokój odku- 
pić chcieli. J. Koch. 



348 Znak — Znaleźć. 



Krzywdami wspaniale pogardzać, jest cechą wielkiej duszy. Pilch. — Sa- 
mogłoski nosowe ą, c, są istotną cechą naszego języka. Jan Śniad. 

PIĘTNO dawniej PIĄTNO (słowian, iutho, ros. datho plama) we wła- 
ściwym zuaczenin jest znak nakształt pieczęci wycisniony rozpalo- 
nym żelazem na ciele. W znaczeniu moralnem jest cecha, która się 
zatrzeć nie daje. 

Mówi się: wybić piętno, położyć na czćm piętno, nosić na sobie 
piętno, piętno hańby, piętno Kaima. 

Piętno nie patrzy na farbę, tylko figurę swą pewną ma. Orzech. — 
Piętno jest jakoby herb, abo znak jaki nic do zatarcia. Karn. — Różne 
narody różnie konie piątnują: jedni kładą piątno na czeludciach (szczę- 
kach), drudzy na szyi, najczęściej na udach. Dorohost. — Piątnować 
stada na udzie ; inny dobytek wszystek na prawem uchu. Gostom. — Już 
ua nie piątno jako na Kaima włożono. Skar. — Dzieła człowiecze mają 
sprawcy swojego piętno, niedoskonałość. Kras. — Druk nie jest piętnem 
chwały, lub nagany. Kras. 

SKAZÓWKA i WSKAZÓWKA właściwie jest pręcik drewniany, lub 
metalowy, który jakby palcem coś nkaznje, np. skazówka na zega- 
rze zwana z łacińskiego indeksem, skazówka na termometrze, baro- 
metrze i t. p. Lecz bierze się w znaczeniu tego, co pczom albo umy- 
słowi nkaznje widocznie czy jaki przedmiot, czy punkt oznaczony, 
czy kiernnek. 

Słownik będzie służył piszącym tu i ówdzie za skazówkę. Linde. — Ję- 
zyk jest skazówka stopnia, do którego przyszedł naród w cywilizacyi 
i oświeceniu. Jan Śniad. 

Znakomity, patrz: znaczny. 

Znaleźć, wynaleźć, odkryć, wyszukać, za«tac. 

ZNALEŹĆ, ZNAJDOWAĆ (ros. Haxo;^HTb, czesk. nalezti) mówi się o tem, 
na co się natrafia albo przypadkiem, albo umyślnie szukając , co było 
zgubione, lub co w niewiadomem miejscu się znajdowało, np. znaleźć 
zgubę, znaleźć ziarno, znaleźć skarb, znaleźć przyjaciela. W XVI 
wieku pisano naleźć, ale ta forma teraz wyszła z użycia. Znaleźć lub 
nie znaleźć kogo w domu znaczy zastać go, lub nie zastać. W formie 
zaimkowej : umieć znaleźć sic , dobrze, lub przytomnie się znaleźć, 
znaczy zastosować jak naj właściwiej swoje mowę i postępowanie do 
osób, okoliczności i położenia. Znajdować co dobrom, alt)o złćm, jak 
pan to znajdujesz? są wyrażenia nie czysto polskie, na które sięjuź 
G()LA>\sKi w swojej Wymowie oburzał. 

Przyszedłszy do Rzymu, bardzo mię pilnie szukał i znalazł. Wuj. 2. 
Tim. 1. 17. — Kto znalazł przyjaciela, sicarb znalazł. Wuj. — Ze złym 
źle znaleźć, źle zgubić. Rys. — Nalazł swój swego. Knap. — Nie zaraz 
pieniądze liczyć, lubo się przyśni, żeś skarb znalazł. Fred. — Miedzy 
pszenicą znajdzjęęs; kąkoI« Opai., — Kto chce psa uderzyć, kij znajdzie. 



2naleźó — Żnaro\vi<5. 349 

Przysł. — Nie najdziesz lepszego, byś go z iwiecą szukał. Knap. — 
Umiej być przyjacielem, znajdziesz przyjaciela. Kras. — Oamęli się przy- 
bysze z obcych krajów, aby tutaj znaleić sobie spokojne siedziby. Piekosiń. 
WYNALEŹĆ mówi o tóni, na co piórwszy raz wpadł, Inb czego doszedł 
i dał poznać umysł ludzki, np. Bertold Szwarc miał wynaleźć proch, 
Outteuberg wynalazł druk. 

Mówi się: wynaleźć nowy sposób, nową machinę. 

Lecz wy nie. wynalazłszy pierwej nic lepszego , 

Nie chcecie zgoła trzymać porządku dawnego. J. Koch. 

Kto co wprzód wynalazł, godzien chwały ; kto za nim idzie, nie godzien 
nagany. Knap. 

Prochu nie wynalazł. Wyrażenie wzięte z francuskiego, mówi się 
o człowieku, którego zdolności średniej miary nie przechodzą. 

Mądre ty przyczyny wynajdujesz. Mick. 
ODKRYĆ (slow. OTbKpMTH, ros. oTKpuTb, czes. odkryti) znaczy podjąć 
zasłonę, którą co było przykryte. Ztąd mówi się o tćm, co choć się 
znajdowało na świecie, ale nie było dotąd znajome, np. Ameryka 
była zawsze, ale ją dla Europy dopiero Kolumb odkrył w XV wieku. 
Nie można słowa odkryć, używać zamiast otworzyć, np. odkryć 
szkołę, odkryć posiedzenie. Jestto bowiem forma rosyjska OTKpEJTb 
yHRjiHEiiie. Po polsku zaś mówi się: otworzyć szkołę. 

Mędrzec zawołany, który wiele rzeczy użytecznych odkrył. Krasić. — 
Wiele rzeczy nieznanych pradziadom naszym i nam samym może sie 
w przyszłości odkryć i nazwać nowym wyrazem. Jan Śniad. — Wszystkie 
usilne wybadywania odkryć go nie mogły. Jan Sniad. 
WYSZUKAĆ, WYSZUKIWAĆ, znaczy poświęcać czas i trud na znale- 
zienie czego. Przenośnie wyszukanćm zowiemy to, co jest nienaturalne 
i pełne przesady. 

Mówi się: wyszukać co w archiwum, w bibliotece. 
ZASTAĆ znaczy trafić w tę same porę, w której się kto lub co na 
jakićm miejscu znajduje, np. zastać kogo w domu, zastać przygoto- 
waną wieczerzę i t. p. 

Gdy kto zastanie u kogo co swego. Macibj z Różana. 

Mnieć jeszcze złość w matce przeklęta zastała, 

Mnie grzech jeszcze w mleku matka podawała. J. Koch. 

Gdziem zastał, mogę tak rzec, święte obyczaje. J. Koch. — Jako wstyd 
złodzieja gdy go zastaną, tak .... Wuj. — Często je, zorza na modlitwie 
zastawała. Skar. — Zastanie cię Pan nie gotowym. Skah. — Jeżeli was 
Anioł na tern miejscu i w tym statku nie zastanie, zapłatę swoje stracicie. 
Skar. — Aby ich próżnującemi nigdy nie zastał. Sarn. — Co zastaniesz, 
to jćdz. Knap. ♦ 

Knaitiłenity, patrz: znaczny. 
ZiiarowICf patrz: psuć. 



3oO Znęcać się — Znie>vagó. 



ZiK^eac się, patrz: męczyć. 
Zniechęcać, zrażać, odstręczać. 

ZNIECHĘCAĆ znaczy odjąć koma ochotę do czego, czyli sprawić, żeby 
alł)o całkiem porzucił, albo z niechęcią i niesmakiem czynił to, co 
wprzód czynił z chęcią, lub co było gorącćm jego serca pragnieniem. 
Kto w kim obudzą większą chęć, gorliwość, lub zapał, ten zachęca. 
Kto się staje przyczyną, że komu wszelka chęć od czego odpada, 
ten zniechęca. 

Powiedz mi szczerze, co cię zniechęciło. Zabł. — Zniechęcała (ją) jego 
bezczynność.... gniewała bezsilna dobroć. Krasz. 

ZRAZAC/ wyraz mocniejszy, niż zniechęcać, znaczy odpychać kogo mo- 
ralnie, Imdząc w nim odrazę, lub dając mu poczuć, że jego chęci 
i usiłowania na nic się nie przydadzą. Zniechęcić nas może niewdzięcz- 
ność, niepowodzenie , lub tłumaczenie na złe naszych dobrych chęci ; 
a zrazić złe przyjęcie, nieprzełamane trudności, obraza miłości wła- 
snej, zawód nadziei. 

Zrażać się nie powinni trudnością, bo ciągła i uporczywa praca wszystko 
pokonać zdoła. Jan Śniad. — Nie zrażajmy ziomków naszych od książek, 
zadając im, że się dotąd nie nauczyli ani syllabizować, ani czytać. Jan 
8niad. — Śmiercią wcale sic nie zraża. Józ. Krasiń. — Nic go nie zra- 
żało. Lel. — Duma zrażała ku niemu i cz3miła go prawic śmiesznym. 
Krasz. — Niechaj na duchu nie upada, ani się trudnościami walki da 

zrazić. Zygm. Fbliń. 

» 

ODSTRĘCZAĆ znaczy sprawiać na kim tak nie miłe wrażenie, żeby 
nietylko nie chciał się do kogo, lul> do czego zbliżać, ale się od 
niego jak najdalej trzymał. Odstręczać więcej się stosuje do otiecuej 
chwili, a zrażać i na przyszłość. Kto był czćm odstręczony, ten może 
znowu wrócić; kto ł)ył zrażony, ten już ani spojrzy w tę stronę. 

Zacząłem mu przekładać, jako takowemi sposoby na zawsze mnie od 
domu swojego odstręozy. Kras. — Fałszywy wstyd wielu od cnoty od- 
stręcza. Kras. — Sposobem przyjęcia dumnym i odrażającym wszystko 
sąsiedztwo od siebie odstręczył. Kras. — Niech drudzy myślą, jak chcą: 
nie powinno nas to -odstręczać od dobrze myślenia. Kras. — Niech jednak 
to ciebie nie odstręezy. Trcb. — Nie odstivczaj ich od języków cudzo- 
ziemskich. Jan 8niad. — Przeciwności odstręczają człowieka słabego. Brodz. 

Kiiicwasra. krzy \vda« obelga, obraza* ubllxeiilc, ujma, 
uraza, zelźyuośc, afroiit« profaiiacya. 

Co jest wbrew przeciwne należnej komu czci, lub czyjej osobistej 
godności. 

ZNIEWAGA (czes. znewaha) jestto objaw zewnętrzny, okazujący czy- 
nem ostatnią dhi kogo, lub dla czego pogardę. 

Może być tedy zniewaga wyrządzona osobie czyjej, albo też znie- 
włiga tego, co dla kogo jest świętem. Okazanie publicznie nieuszano- 



Zniew^agd. ^51 



wania, wypchnięcie za drzwi, lob uderzenie w policzek, etanowi znie- 
wagę, np. wyrządzić zniewa«;ę, scierpieć zniewagę. 

Któryby to poczytał sobie za zniewagę wielką. Birk. — Człowiek nczony 
bez obyczajów jest zniewagą nauk , i najniebezpieczniejszą zarazą towa- 
rzystwa. Jan Śkiai). ^- 

Ja mam hołdować? Bolesław zawoła, 

Ja scierpieć taką zniewagę? Niemc. 
KRZYWDA (ro8. KpuB.^^a. niesłnszność, czcs. kKwda) jestto czyn naru- 
szający cudze prawa; czyli wyrządzona komu niesprawiedliwość, na 
osobie, na majątku, lub dobrej sławie. 

Mówi się: czynić krzywdę, wyrządzić krzywdę, cierpieć krzywdę, 
mścić się za krzywdę. 

Za jednego krzywdę, oni się wszyscy wzięli. J. Koch. 

Drogo ty krew u siebie sług swoich szacujesz, 

I wszelkiej krzywdy srodze wetujesz. J. Kocn. 

Widzisz, o Panie jawną krzywdę moje. J. Koch. — Sami cnotę miłu- 
jący przeciwnicy w wierze, widzą jasną, jako słońce, krzywdę nasze. 
Skar. — Nie godny syn dziedzictwa, który się o krzywdę matki swej 
nie gniewa. Skau. — Dobry chrześcianin ma być gotów raczej krzywdę 
cierpieć, niżli się o nie mścić, Skar. — Pan nie tylko rękę , ale i serce 
* i język od krzywdy bliźniego powściągać każe. Skar. — Iż był sędzia 
i przełożony ludu Bożego, krzywda jego była krzywdą kościoła wszyst- 
kiego. Skar. — Nie czyń krzywdy, chociażbyś sam był pokrzywdzonym. 
Krasić. — Krzywdami wspaniale pogardzać jest cechą wielkiej duszy. 
Pilch. — Cokolwiek dzieje sic dobrowolnie, w tem krzywdy nie ma. Kołł. 
OBELGA (czcs. oł)elha) jestto potwarz, czyli kłamliwa a krzywdząca 
mowa, w oczy komu rzucona (niby obełganie kogo). Różni się od 
zniewagi głównie tćm, że zniewaga dzieje się uczynkiem, a obelga 
słowami. Zarzucać np. prawenui człowiekowi nikczemność, podłość, 
przedajność, kradzież, nieprawe urodzenie, będzie to raczej obelga, 
niżeli zniewaga; chociaż i)rawo uznaje ołjelgi słowne i czynne. 

Nie mogę scierpieć takowej dla siebie obelgi. Kras. 

Za obelgę, którą dziś poniosłem, 

Prędkoby zemstę znalazło to ramię. Mick. 

Ciężkie ol)elgi na nich rzucano. Kar. Kaczk. 
OBRAZA (czes. obraza od obrjizić) oznacza mocne zadraśnięcie czyjej 
miłości własnej, albo czyjty godności moralnej, albo nareszcie tych 
uczuć, które dla kogo są śwńęte. 

Mówi się: ot)raza Boska, obraza honoru, obraza skromności, obraza 
godności narodowej. 

Powiedziałem ja, aby żarty nie były z obrazą. Gorn. — Żadna go 
rzecz nie ustraszyła, ani zasmuciła, jedno grzech, a obraza Boska. Skak. — 
Obrazę wszyscy długo pomnimy. Knap. 



3r)0 Znęcać się — Znie>vaga. 



Ziięeac się, patrz: męczyć. 
Zniechęcać* zraśac. odstręczać. 

ZNIECHĘCAĆ znaczy odjąć koma ochotę do czego, czyli sprawić, żeby 
albo całkiem porzuci], albo z niechęcią i niesmakiem czynił to, co 
wprzód czynił z chęcią, Inb co było gorącćm jego serca pragnieniem. 
Kto w kim obudzą większą clięć, gorliwość, lub zapał, ten zachęca. 
Kto się staje przyczyną, że komu wszelka cłięć od czego odpada, 
ten zniechęca. 

Powiedz mi szczerze, co cię zniechęciło. Zabł. — Zniechęcała (ją) jego 
bezczynność.... gniewała bezsilna dobroć. Krasz. 

ZliAZAC wyraz mocniejszy, niż zniechęcać, znaczy odpychać kogo mo- 
ralnie, budząc w nim odrazę, lub dając mu poczuć, że jego chęci 
i usiłowania na nic się nie przydadzą. Zniechęcić nas może niewdzięcz- 
ność, niepowodzenie, lub tłumaczenie na złe naszych dobrych chęci; 
a zrazić złe przyjęcie, nieprzełamane trudnością obraza miłości wła- 
snej, zawód nadziei. 

Zrażać się nie powinni trudnością^ bo ciągła i uporczywa praca wszystko 
pokonać zdoła. Jan Sniad. — Nie zrażajmy ziomków naszych od książek, 
zadając im, że sio dotąd nie nauczyli ani syllabizować, ani czytać. Jan 
Sniad. — Śmiercią wcale się nie zraża. Józ. Krasiń. — Nic go nie zra- 
żiiło. Lel. — Duma zrażała ku niemu i czyniła go prawie śmiesznym. 
Krasz. — Niechaj na duchu nie upada, ani się trudnościami walki da 

zrazić. ZvnM. Fbliń. 

» 

ODSTRĘCZAĆ znaczy sprawiać na kim tak nie miłe wrażenie, żeby 
nietylko nie chciał się do kogo, lub do czego zbliżać, ale się od 
niego jak najdalej trzymał. Odstręczać więcej się stosuje do ol)ecnej 
chwili, a zrażać i na przyszłość. Kto był czem odstręczony, ten może 
znowu wrócić; kto ł)ył zrażony, ten już ani spojrzy w tę stronę. 

Zacząłem mu przekładać, jako takowemi sposoby na zawsze mnie od 
domu swojego odstręczy. Kras. — Fałszywy wstyd wielu od cnoty od- 
stręcza. Kras. — Sposobem przyjęcia dumnym i odrażającym wszystko 
sąsiedztwo od siebie odstręczył. Kras. — Niech drudzy myślą, jak chcą: 
nie powinno nas to -odstręczać od dobrze myślenia. Kras. — Niech jednak 
to ciebie nie odstręczy. Trcb. — Nie odstręczaj ich od języków cudzo- 
ziemskicli. Jan Sniad. — Przeciwności odstręczają człowieka słabego. Brodz. 

Kiiicwasra* krzywda, obelga, obraza* ubliżenie, ujma. 
uraza, zelźyuoiic. afroiit^ profaiiacya. 

Co jest wbrew przeciwne należnej komu czci, lub czyjej osobistej 
godnr>ści. 

ZNIEWAGA (<^zes. znewaha) jestto objaw zewnętrzny, okazujący czy- 
nem o.statnią dla kog(», lub dla czego pogardę. 

Może być tedy zniewaga wyrządzona osobie czyjej, albo też znie- 
waga tego, co dla kogo jest świętem. Okazanie publicznie uieuszano- 



Zniew^agći. 351 



wania, wypchnięcie za drzwi, lab uderzenie w policzek, etanowi znie- 
wagę, np. wyrządzić zniewagę, scierpieć zniewagę. 

Któryby to poczytał sobie za zniewagę wielką. Birk. — Człowiek uczony 
bez ol)yczajów jest zniewagą nauk , i nBJniel>ezpieczniejszą zarazą towa- 
rzystwa. Jan Śniad. L 

Ja mam hołdować? Bolesław zawoła, 

Ja scierpieć taką zniewagę? Niemc. 
KRZYWDA (ro8. KpHB^^a. niesłuszność, czes, kfiwda) jestto czyn naru- 
szający cudze prawa; czyli wyrządzona komu niesprawiedliwość, na 
osobie, na majątku, lub dobrej sławie. 

Mówi się: czynić krzywdę, wyrządzić krzywdę, cierpieć krzywdę, 
mścić się za krzywdę. 

Za jednego krzywdę, oni się wszyscy wzięli. J. Koch. 

Drogo ty krew u siebie sług swoich szacujesz, 

I wszelkiej krzywdy srodze wetujesz. J. Kocu. 

Widzisz, o Panie jawną krzywdę moje. J. Koch. — Sami cnotę miłu- 
jący przeciwnicy w wierze, widzą jasną, jako słońce, krzywdę nasze. 
Skar. — Nie godny syn dziedzictwa, który się o krzywdę matki swej 
nie gniewa. Skar. — Dobry chrzeseianin ma być gotów raczej krzywdę 
cierpieć, niźli sie o nie mścić. Skar. — Pan nie tylko rękę , ale i serce 
* i język od krzywdy bliźniego powściągać każe. Skar. — Iż był sędzia 
i przełożony ludu Bożego, krzywda jego była krzywdą kościoła wszyst- 
kiego. Skar. — Nie czyń krzywdy, cliociażbyś sam był pokrzywdzonym. 
Krasić. — Krzywdami wspaniale pogardzać jest cechą wielkiej duszy. 
Pilch. — Cokolwiek dzieje się dobrowolnie, w tern krzywdy nie ma. Koll. 
OBELGA (czes. obelha) jestto potwarz, czyli kłamliwa a krzywdząca 
mowa, w oczy komu rzucenia (niby obełganie kogo). Kóżni się od 
zniewagi głównie tćm, że zniewaga dzieje się uczynkiem, a obelga 
słowami. Zarzucać np. iirawemu człowiekowi nikczemność, podłość, 
przedajność, kradzież, nieprawe urodzenie, będzie to raczej obelga, 
niżeli zniewaga; chociaż i)rawo uznaje obelgi słowne i czynne. 

Nie mogę scierpieć takowej dla siebie obelgi. Kras. 

Za obelgę, którą dziś poniosłem, 

Predkoby zemstę znalazło to ramie. Mick. 

Ciężkie obelgi na nich rzucano. Kar. Kaczk. 
OBRAZA (czes. obraza od obrazić) oznacza mocne zadraśnięcie czyjej 
miłości własnej, albo czyjej godności moralnej, albo nareszcie tych 
uczuć, które dla kogo są święte. 

Mówi się: obraza Boska, obraza honoru, obraza skromności, obraza 
godności narodowej. 

Powiedziałem ja, aby żarty nie były z obrazą. Gorn. — Żadna go 
rzecz nie ustrnszyła, ani zasmuciła, jedno grzech, a obraza Boska* Skar. — 
Obrazę wszyscy długo pomnimy. Knap. 



354 ZniewagA. 



Sokolnicki w niej widząc obrazę ojczyzny, 

Bez litości mnie płata. Kropiń. 

Tę obrazę okupię krwią moją. Mick. — Zdacie mi sprawę z mego 
bonoru obrazy. Mick. — Ludzkości obraza. Jul. Słów. — Lekceważenie 
prawa chociażby w najdrobniejwych jego przepisach, jest obrazą prawo- 
dawcy, jako lekceważenie jego woli. Zyo. Feliń. 
UBLIŻENIE (czes. ubliżeni) znaczy nie zupełne a przynajmniej niedo- 
stateczne uznanie czyjej zasługi, lub wartości moralnej ; azatem oka- 
zanie mu, że nie wielką do nich przywiązujemy cenę, i niżej niżby 
zasługiwały stawimy. 

Cnota nikomu nigdy szkody, ani ubliżenia nie czyni. Gorn. — Krzywdę 
i ubliżenie mu czynimy. Skar. 
UJMA (od njmowae) znaczy uszczerbek zrobiony komu czy w sławie, 
czy w zasłudze, czy w prawach mu służących. 

Za to6 dziękuje, żeś te dwa zacne Polaki, bez wszelkiej ujmy ich sła- 
wy wystawił; a żeś też nie dał się zazdrości nwieść. Orzech. — Żadna 
przez ten postępek nie stała się honorowi WM. Pana ujma, ani szkoda. 
Pasek. — Miał wszystkie zaszczyty panującej dawniej opinii (Krasicki), 
lecz tak je zaćmił osobistą wartością, iż samo ich wspomnienie zdawałoby 
się być ujmą jego chwały. Stan. Pot. 
URAZA (ezes. uraza) właściwie sprawienie boln, przez dotknięcie ran^, 
lub bolącego miejsca. Ztąd zajątrzenie jawne, lub skryte przeciw 
temu, kto nas obraził. 

Mówi się : mieć do kogo urazę, darować urazę, przebaczenie uraz, 
zachować urazę głęt)oko w sercu. Ale nie można powiedzieć: uraza 
Pana Boga, uraza skromności, zamiast: obraza Pana Boga, obraza 
skromności. 

Przyjął od nich to mile, darując im wszelką urazę. Skar. — Prawda 
urazę i nienawiść rodzi. Kochów. — Zły do urazy bierze przestrogę, 
dobry do poprawy. M. Fred. — Bolesław miał zadawnione do Włodzi- 
mierza urazy. Nar. — Wymówili sobie oko w oko, wszelkie urazy. 
Bohom. — Było wtenczas wielu, którzy swe tylko mieli urazy na celu. Trcb. 
ZELŻYWOJŚC (od zelżyć) znaczy okrycie ostatnią hańbą i podanie na 
wzgardę publiczną, np. więzienie a nawet kara śmierci nie jest zel- 
ży wością; ale ucięcie u^^ha, smaganie u pręgierza, szubienica uważa 
się za karę zelżywą. 

Jam się dziś myślił pomścić zelżywości swojej nad bezecnym Parysem. 
J. Koch. — Szli radiyąc się, iż się stali godn}'mi dla imienia Jezusowego 
zelżywość cierpieć. Wuj. — Wejrzyj, a obacz zelżywość nasze. Wiu. — 
Nie prosto zgubić i zabić, ale jako największą mogli zelż}^'ość i ohydę 
u ludzi, uczynić mu w śmierci chcieli. Skar. — Ktoby się takowej zelży- 
wości nie wstydził. Skar. — Im kto jest zacniejszy i raedrszy, tćm go 
każda zelżywość bardziej boli. Skar. — Jeśli przyszedł nasz czas, umie- 



Zniewaga — Zręczny. 353 



rajmy za Bracią nasze, a nie czyńmy zelżywości sławie naszej. Skąr. — 
Nie godzi się dobrym synom o zelżywość i niecześć matki swej milczeć. Skak. 

A FRONT {franc. affront) wyraz czysto francuski, ale przyswojony, ozna- 
cza wyrządzenie komu grubijaustwa, lub niegrzeczności w obec 
wszystkich. 

PROFANACYA (łacin, profanałio) wyraz czysto łaciński, właściwie 
znaczy zesromocenie kościoła przez rozlew krwi, lub złirodnią w pra- 
wie kanonicznćni oznaczoną, t^ik że w tym kościele nie wolno nabożeń- 
stwa odbywać, póki nie zostanie rekoncyliowanym. Ztąd też profanacyą 
zowiemy znieważenie tego, co dla kogo jest jakby świętością religijną. 

Zniewolić, patrz: zmusić. 
\ patrz: doczesny. 
i, patrz: upał. 

Znosie, patrz: cierpieć. 

Znośny, patrz: mierny. 

Znużony, patrz: zmęczony. 

Zobopólny, patrz: wzajemny. 

Zoczyć, patrz: patrzeć. 

Zorza, patrz: gwiazda. 

Zostawić, patrz: opuścić. 

Zraźac, patrz: zniechęcać. 

Zręczny, z§rrabny, zwinny, sprytny, i^racki. 

ZRĘCZNY (czes. zrucny) znaczy właściwie mający naturalną sposobność 
do wszelkiej ręcznej roboty, który do czego tylko się weźmie, to mu ręce 
niby same robią. Przenośnie mówi się o tym, który potrafi z każdej 
okoliczności skorzystać, i wywikłać się choćby z najtrudniejszego 
położenia. 

Bronią zręcznie władać. J. Koch. — W piastowaniu broni zręczni. 
Kras. — Gdy jeden chce uczcić drugiego, odkrywa i pochyla głowę, 
gdzie mieszka rozum; lub całuje rękę, gdzie mieszka zręczność. Supin. 

ZGRABNY mówi się o tym, kto ma wszystkie członki jakby utoczone, 
a w ruchach taką lekkość, że nietylko o nic nic zaczepi, ale ledwie 
się ziemi dotyka, np. małpa jest zgrabna, niedźwiedź ni.e zgrabny. 
Ztąd wszystko co jest albo niekształtne, albo zbyt ciężkie, jiazywamy 
niezgrabnćm. Tak naprzykład : niekształtną nogę, lub rękę^ nazywamy 
niezgrabną. 

Mówi się: tańczyć zgrabnie, kłaniać się zgrabnie. 
Obrał niezgrabną jakąś żonę sobie. J. Kocu. — Ci olbrzymowie mimo 
to iż miewają niemal za wżdy rozum tępy , bywają, też niezgrabni i ciężcy 
do każdej rzeczy. Gorn. — Zgrabny jak wół do karety. Praysł. — Nie- 
zgrabną ma wymowę, lecz ostre pazury. Kras. — Zgrabność w ruchach 
i powierzchownem ułożeniu. Korzeń. 

ZWINNY właściwie mówi się o wężu, który się łatwo zwijać i roz- 
II. 23 



§54 zręczny — 2>wier2^. 



yfijBC może. Ztąd zwinnym tego zowiemy, który we wszystkie strony 
bez trudności się zwraca, który tak żwawo się bierze do wszystkiego^ 
że mu na wszystko czasu wystarczy. 

Jeden sługa na wszystko, Stach zwinny, przezorny. Fr. Moraw. — Lata 
dzielny Franciszek, zwinny, wierny służka. Moraw. 

SPRYTNY, mówi się o tym, który ma szczególną giętkość umysłu, 
znajdująca w mgnieniu oka zręczny zwrot, alt)o wybieg. 

Kiedyś tak sprytny, to cię biorę za Cycerona. Zyo. Kras. — Sprytnego 
spekulanta miałem przed sobą. Sęp. 

GRACKI (czes. hriicsky) wyraz potoczny, właściwie cechujący biegłego 
gracza, l)o mówi się: zagrał po gracku. Przenośnie mówi się o tj-m, 
który tak umie wziąć się do rzeczy, tyle ma sprytu i zręczności, że 
łatwo dokazuje tego, czegoby komu innemu było bardzo trudno do- 
kazać, np. spisał się gracko, gracki chłopiec. 

Źrenica^ patrz: oko. 

Kródl-o, patrz: krynica. 

Zrządzenie, patrz: przeznaczenie. 

Zrzędzie, patrz: ganić. 

Zrzueie. patrz: strącić. 

Zneh, zuehwal-y, patrz: śmiały. 

Zueiiowae, patrz: chwalić się. 

Zupelriiy, patrz: cały. 

Zuźye', patrz : psuć. 

Zużyty, patrz: stary. 

Zwąeiiae, patrz: zgadywać. 

ZiA^ada, patrz: kłótnia. 

Zwalie, patrz: strącić. 

Zwalisiia, patrz: gruzy. 

Zwątplenl<s patrz: rozpacz. 

Zwiedzae, patrz: odwiedzać. 

ZiA^aźae', patrz: uważać. 

Zwierzeiinoir', patrz: rząd. 

Zwierzę, bydlę, besiya, zwierzyna, żyjątiio. 

ZWIERZĘ (słów. i ros. sntpb dziki zwierz) jest ogólnćm nazwiskiem 
całego królestwa istot, mających wyższą od roślin organizacyą. W zwy- 
kłćm jednak użyciu wyrazem tym oznaczamy czworonożne zwierzęta, 
jak dzikie, tak domowe. Zwierzątko, jest formą zdrobniałą. Zwierz 
mówi się tylko o zwierzęciu drapieżnćm, jak wilk, lub niedźwiedź. 
Mówi się : zwierzęta ssące, kręgowe, czworonożne, dzikie, drapieżne. 
Patrz pilnie jako to i zwierzęta nieme długo dobrodziejstwa pamiętają. 
Rej. — Zwierz do jaskiń uchodzi. J. Koch. 
Imię twoje nie zgaśnie, ani uzna końca. 
Póki zwierząt na ziemi, a na niebie słońca. J. Koch. 



zwierzę — Zwięzły. ^55 



^^■^ni>. .^^ 



I nazwał Adam imionami ich wszystkie zwierzęta. Wuj. — Wszystkie 
zwierzęta polne .... wszystkie zwierzęta leśne. Wuj. — Różnimy sie Indzie 
od zwierząt rozumem i mową. Kopcz. 

Jakie też to z tak licznych zwierząt sądzisz zwierzę? 

Co słusznie przed innemi pierwsze miejsce bierze. Nar. 

Czyli wroga ścigali, czyli dzikie zwierze. Mick. 

Zwierzęta zebrene w borze, 

Razem się z sobą bawiły. An. 6or. 
BYDLĘ i w formie zbiorowej bydło (od bydlić co znaczyło dawniej 
mieszkać) mówi się w ogólności o zwierzętach domowych. Najściślej 
zaś biorąc tylko o wołach, krowach i cielętach. Koni zaś, owiec i nie- 
rogacizny bydłem nie nazywamy. 

Zajęła mu bydło do swej obory. Akta Wareckie 1408. T. Łubom. — 
Ona sama bydło liczy. J. Koch. — Ztąd trawa obfita bydłu ku pożywie- 
niu. J. Koch. — Dobry gospodarz o tćm pieczą ma, iżby bydło jego 
dobrą paszę miało. Oorn. — Domowe shisznie bydlę nazwane ; leśne zwie- 
rzęciem. Siennik. — I czeladź, i bydełko dobrze mi się wiodło. Żimor. — 
Psisko stare, niezdatne oddano do bydła. Kras. — Ach! bydlę, bydlę 
bezrozumne. Bohom. 
BESTYA (łacin, bestia) wyraz pogardliwy, którym nazywamy wielkie 
i drapieżne zwierzęta. 

Bestya pożarła Józefa. Wuj. — A bestya, którąra widział, podobna 
była rysiowi. Wuj. — I bestye tych miłują, co je karmią. Skar. — Kot 
bestya, rodzaju naszego zaguba. Trcb. 
ZWIERZYNA oznacza jak zwierzę dzikie, tuk ptastwo, na które myśliwi 
polować zwykli, lub które już zabite zostało. 

Żabka, kotek, śliraaczek, to u nich zwierzyna. Rt:j. 

Na świętego Marcina, 

Lepsza gęś, niż zwierzyna. Orzech. 

Choćbyś mu stawił najlepszą zwierzynę, 

Przedsię on woli iłisowską jarzynę, Klon. 

Mam zwierzynę na mym stole. Kochów. — Różna z różnych kniej 
zwierzyna. Kochów. — Tylko zwierzyna skruszała — dobra. Fred. — 
Jest tam dostatkiem zwierzyny. Mick. 

Ryby, grzyby i wędliny. 

Lny dorodne, huk zwierzyny. Pol. 
ŻYJĄTKO, wyraz nowy, utworzony około połowy XIX wieku na ozna- 
czenie tych drobnych zwierzątek, które gołćm okiem zaledwie doj- 
rzane być mogą. 
Zwierzy ulec, patrz: ogród. 
Zirlc^zlry, treściwy, węzlrowaly, lakoniczny. 

Który w niewielu wyrazach wiele rzeczy zamyka. 
ZWIĘZŁY daje wyobrażenie przeciwne rozwlekłemu, i mówi się głównie 

23* 



ao() zwięzły — Zwłokd. 



O mowie, lub piśmie , które rzecz wykłada z taką logiką i w takim 
porządku, że może ją zamknąć w jak najmniejszej liczbie wyrazów. 
Nazywamy pismo zwiczłćm, gdy w niem niema ani jednego wyrazu, 
któryby koniecznie do rzeczy i myśli potrzebnym nie był. Kto tedy 
myśli swojej, nie umie jak najściślej wyrazić, albo przez kojarzenie 
wyobrażeń wciąż na stronę od głównego przedmiotu zbacza, ten nie 
jest zwięzłym. 

Zbyteczna zwięzłość opowiadającego czyniła powieść niesmaczną i nudną. 
Kras. — Ten memoryał tak jest zwięzły, że i jednego słowa z niego 
wyrzucić nie można. Bohoh. 

TKE8CIWY mówi się o mowie, lub piśmie, które nie tak wysłowieniem, 
jak treścią się zaleca, które mniej dba o słowa, niżeli o rzecz i Ik>- 
gactwo myśli. Jeżeli tedy mowa albo pismo nie zawiera w sobie 
żadnej głębszej myśli, może być zwięzłe, ale nie będzie treściwe. 

WĘZŁONYATY, wyraz potoczny, znaczy treściwy i nieco zawikłany, 
w którym jakby węzeł po węźle rozwiązywać potrzeba. 

Krótkać rzecz, ale wczłowata. Rej. — Usłyszawszy tę tak węzłowatą 
odpowiedź, poszli. Rej. — Bardzo węzłowatemi słowy rzecz wyrażają. 
Wuj. — Co jest zbyt węzłowate, a nie każdemu ku wyrozumieniu łatwe. 
Skar. — Krotko, a węzłowato. Knap. 
Gospodarstwo, węzłowate słowo: 
Nie wnet będzie, co rzeczesz, gotowo. Rys. 

LAKONICZNY (od Lakonii czyli Sparty) mówi się o takim sposobie 
pisania, lub mówienia, który myśl całą w jednym, a najwięcej w kilku 
wyrazach zawiera, np. odpowiedź lakoniczna, styl lakoniczny. 

Zwinny, patrz: zręczny. 

KwlekaCt patrz: odkładać. 

Zwłoka, inltręgfa. 

ZWŁOKA, znaczy odkładanie na czas dalszy, przeciąganie czego nad 
czas zakreślony, ociąganie się z tćm co ma być zrobione. 

Zła porywczość, zła zbytnia zwłoka w każdej sprawie. Arg. ' — Lepsza 
zwłoka bez szkody, niż pośpiech ze strat^^ Aro. — Bez żadnej zwłoki. 
BouoM. — Żadnej nie będzie zwłoki. Bonoir. — Próżno na zwłokę wy- 
jazdu narzeka. Kras. 

MITRĘGA podług Włodka i Knapskiecjo znaczyła dawniej łatanie 
starzyzny. Dzisiaj oznacza to, co liędąc przeszkodą, naraża na stratę 
czasu ; co czyni komu niepotrzebny kłopot ; co nie wiedzieć czem od- 
rywając od roboty, lub zabierając czas niepotrzebnie, nie pozwala 
zrobić czego we właściwej porze, i staje się zwłoki; lub opóźnienia 
przyczyną. 

Mitręga była, 
Gdy nam okrętu fala nadwerężyła. W. Pot. Syloret. 



Z>vodzić — Zwycięst>vo. 357 



Dzieło pełne niesmaku i mitręgi. Jan Śniad. — Ztąd mitręgi bywa 
bardzo wiele. Lelew. — Nowa byłaby mitręga. Sienk. 
Zwodzie, patrz: mamić. 
Zwy^clęstwo, tryun%fę owacya. 

ZWYCIĘSTWO (czes. ritezslwi od witeź, słów. i ros. BHTflas) w Biblii 
Królowej Zofii wiciestwo, znaczy wygranie bitwy w walce z nieprzy- 
jacielem. Tam więc tylko bywa zwycięztwo, gdzie dwa wojska prze- 
ciw sobie walczą. Kto zaś przeciwnika pobije, albo wojska jego do 
złożenia broni, lub do ucieczki zmusi, zdobędzie działa, sztandary,' 
jeńców nabierze, ten otrzymuje zwycięstwo. 

Mówi się : walne zwycięztwo, stanowcze zwycięstwo, otrzymać zwy- 
cięstwo, odnieść zwycięstwo, przechylić szalę zwycięstwa, obchód 
zwycięstwa, zwycięstwo pod Wiedniem. 

Dzięki wprzód Bogu za zwycięstwo. Orzech. — Więźniów wielką liczbę 
nabrał i wielkie zwycięstwo otrzymał. Orzech. — Nie w wielkości ludu, 
ale w siłach Bożych położone są wszystkie ludzkie zwycięstwa. Orzech. — 
Za łaską Boską, pewną zwycięstwa przyszłego nadzieję pokazał. Orzech, — 
Zwycięstwo liczby nie chce, męstwa potrzebuje. J. Koch. — Zwycięstwo 
to jest największe, kto siebie samego zwyciężyć umie. Gorn. — I obróciło 
się zwycięstwo w płacz dnia onego. Wuj. — Dał mu Pan Bóg wielkie 
zwycięstwo. Skar, — Nie siła męzka, ani moc końska wybawia i zwy- 
cięstwo daje, ale Pan Zastępów. Skar. — Zaczynajmy pieśni i słodkie 
pienia Panu Bogu naszemu, który dał takie zwycięstwo, a pogromił nie- 
przyjaciele nasze. Skar. — Dzień zwycięstwa tego święcą. Skar. — Ta- 
kiemi i tak gęstemi zwycięstwy sławę twoje po wszystkim świecie rozszc' 
rzył. Skar. Temistokles powiedał, że mu nie dopuści spać zwycięstwo 
MUcyadowe. Maozuskt. 

Tam rozpacz, a tu nadzieja zwycięstwa. 

Zajadłym tłuszczom dodawały męstwa. Kras. 

Lepszy jest pewny pokój, niż spodziewane zwycięstwo. Pilch. — Każ- 
dego z nich opis zwycięstwa, lub zgonu. Mick. 
TRYUMF (łacin, triumphus, grec. rotafA^og pompa) ściśle biorąc, ozna- 
czał w Rzymie wjazd uroczysty wodza po odniesionćm ważnćm zwy- 
cięstwie. Za dozwoleniem Senatu uwieńczony zwycięzca wśród tysią- 
ców ludu, wiodąc za sobą zdobyte sztandary i inne trofea, wjeżdżał 
na czworokonnym wozie, który się też zwał tryumfalnym, i wjechaw- 
szy do Kapitolium składał w ofierze złotorogiego wołu na podzięko- 
wanie Bogom za zwycięstwo. Między tryumfem tedy i zwycięstwem 
jest wielka różnica: bo tryumf jest oddanie publicznej czci temu, kto 
znakomite odniósł zwycięstwo i którego chwała była narodu chwałą. 
Można tedy było wygrać nie mało bitew, a nie mieć sobie przysą- 
dzonego tryumfu. 



358 Z>vycięst>vo — Z^^yciężyć. 



Mówi Bię: tryumf nad nieprzyjacielem, tryumf Ewangelii, tryumf 
Kościoła. 

Do króla, do Wilna z wielkim się tryumfem (Tarnowski) wrócił. Orzech. 

A my z tryumfem idziem wesołym, przed nami, 

Postępi\ią trębacze z bębny i z trąbami. 

Brzmią lutnie. J. Koch. 

Z tryumfem wjechawszy do Antyoehii, oskarżony jest, iż Chrystusa 
chwali. Skar. — Z wielkim się tryumfem i sławą zwycięstwa do Rzymu 
wracał. Skar. — Mamy wielkie przyczyny wesela z tryumfu dzisiejszego. 
Skar. — Z tryumfem dusze one do nieba prowadził. Skar. — Perseusza 
do Rzymu na tryumf w okowach prowadził. Birk. — Bez tryumfu wjeż- 
dżał po tej potrzebie do Krakowa. Birk. — Szkoda trąbić tryumfu przed 
wygraną. W. Pot. — Budził mię ze snu tryumf Milcyada. Mick. 
OWACY A (łaciii. otatlo) był to mały tryumf, który zależał na tem, że 
uwieńczonego zwycięzcę lud z okrzykami prowadził do kapitolinm. 
Przy tryumfie ofiarowano wołu, allK> też stugłów: przy owacyi ofiaro- 
wano białą owcę (ovis) i ztąd według Plutarcha ma ten wyraz 
pochodzić. Dziś owacyą zwykło się zwać wyrządzanie czci publicznej 
bucznemi powitaniami, kwiatami, adresami i t. p. 

Owacya rzeczona jest ab ove oblata (od • owcy ofiarowanej) ... bo przy 
tryumfie wołu ofiarowano; ale przy owacyi tylko owcę. Sarnic. — Owa- 
cya, tryumf mały. Knap. 

Zwyciężyć, zi^ojowac, zivalczyc, pokornie, pobic, po- 
razić, przeinódz, poszyć, zdobyć. 

ZWYCIĘŻYĆ (czes. zwiteziti, od słowiańskiego wyrazu witeź (wojownik), 
ros. BHTfl3b, który u nas jeszcze przez Kck^howskiego był używany) 
znaczy przemódz nieprzyjaciela w bitwie, lub do ucieczki zmusić. 
Ztąd bierze się i przenośnie: zwyciężyć pokusę, zwyciężyć samego 
siebie, zwyciężyć wszystkie przeciwności i t. p. 

Zwycięstwo to jest największe, kto siebie sam zwyciężyć umie. Gorn. — 
Tu męstwo pokażesz, gdy samego siebie zwyciężywszy gniew pod rozum 
podbijesz. Skar. — W tym znaku zwyciężysz. Skar. — Żaden kroi sło-^ 
wem nie zwycięży, ale wojska mieć musi. Skar. — Mało nam to zwy- 
cięstwo pomoże, jeśli swoich złych zwyczajów i grzechów nie zwyciężym. 
Skar. — Zwycięż złość przeciwnika twego dobrocią twoją. Bazyl. — 
Serce swe zwyciężyć, gniew pohamować, zwycięstwa miernie używać, wiel- 
kiego to i mężnego serca rzecz jest. Bazyi. — Cierpliwość wszystko zwy- 
cięża. Przysł. 

Niech nieprzyjaciół zwyciężywszy w boju, 

Długo w kwitnącym paniyą pokoju. Kocuow. 
ZWOJOWAĆ znaczy zakończyć wojnę zwłaszcza długą pokonaniem zu- 
pelnćm nieprzyjaciela, tałt żeby już stawić oporu nie mógł. 

O jakeśmy zwojowani i wielce pohańbieni. Skar. — Czego wojska nie 



Zwyciężyć. 359 



przemogły, chytrośó i pochlebstwo niewieócie zwojowało. Skar. — Pie- 
kielne mocy zwojował. Kanty cz. 
ZWALCZYĆ, znaczy przemódz w walce, to jest położyć nieprzyjaciela 
trapem, lub do npadku przywieść. 

Jeśli go rozmysłem a dobrą radą nie zwalczysz, byó też nań najbardziej 
zdaleka zgrzytał zębami, tedyć mu to nic nie zawadzi. Rej. — Nie mogła 
żadna postronna moc zwalczyć polskiej korony; zwalczy ją pewnie ten 
wnętrzny rozterk. Orzech. — Bóg za cię zwalczy nieprzyjacioły twoje. 
Wuj. — Jozue zwalczył i wygnał Chananejczyki. Białob. — Dumał jak 
zwalczył i życia pozbawił Karbara. Kras. 
POKONAĆ znaczy otrzymać uad kim zupełną przewagę, czy to w fizycz- 
nej czy w moralnej walce. Można pokonać i bez broni, cierpliwońcią, 
pokorą, łagodnodcią. 

Aby szczęśliwie wygrać i pokonać nieprzyjaciele nasze; abo umrzeć 
tak jako będzie wola i postanowienie w niebie. Skar. — Ręka go mdłej 
niewiasty pokona. Skar. — Pokora, mocniejszego pokona. Knap. — Padł, 
Gryzomira męstwem pokonany. Kras. 
POBIĆ oznacza wyłącznie tryumf siły materyalnej, czyli silniejszego 
nad słabszym. Zwyciężyć można samego siebie; a pobić tylko nie- 
przyjaciela. Pokonać można dowodami, a pobić tylko grubą siłą. 

Poraził, pogromił, pobił one wszystkie nieprzyjaciele swoje. Rej. — 
Mądry przedysputował, ale głupi pobił. Kras. 
PORAZIĆ (słów. nopa3HTH uderzyć, ros. nopaauTb, czes. porażeti) zna- 
czy zadać taką klęskę nieprzyjacielowi, żeby jak piorunem rażony 
długo przyjść do siebie nie mógł, i na nowe siły nie prędko się zdobył. 

Mówi się: porazić na głowę. 

Bitwę zwiódł i nieprzyjaciela poraził. Orzech. — Wielkie i nadęte 
wojsko Wołoskie poraził. Orzech. — Przezciem ja wojska poraził nie- 
zwyciężone. J. Koch. — Poraził Saul tysiąc, a Dawid dziesięć tysięcy. 
Wuj. — Weżmij miecz święty, dar od Boga, którym porazisz przeciwniki 
indu mego Izraelskiego. Wuj. 
PRZEMÓDZ znaczy uderzyć z takićm natężeniem na przeciwną siłę, 
żeby nie mogąc natarczywości wytrzymać, ustąpić i uledz musiała. 

I będą walczyć na cię a nie przemogą, bom ja z tobą jest. Wuj. — 
Przeciw któremu bramy piekielne nie przemogą. Skar. 

Ten co swą potęgą przemagał każdego. 

Nie chciał słowa odmienić. Jan Grotkow. z połowy XVII w. 

Niedźwiedzia gdy przemożesz 

Za nos go wodzić możesz. Przysł. 

Lud do zwycięstw przywykły, czego zdobyć nie mógł, 

Polakowi przystało, uderzył i przemógł. An. Gokec. 
POŻYĆ (nie pochodzi od słowa żyć, ale od pożywać t. j. zjadać) zna- 



360 Zwycic^żyć -— Zwyczaj. 

czy tyle co zgryźć zębami i połknąć. Ztąd przenośnie mówi się o tćm, 
co jest bardzo trudne do zwyciężenia i czemu radę dać trudno. 

Jeśli nieprzyjaciela swego pożyć chcemy. J. Kocu. — Nigdy go nie- 
przyjaciel jego nie pożyje. J. Koch. — Stoczymy bitwę z niemi w polach, 
i ujrzysz, że ich pożyjemy. Wuj. 3. Król. 20. 25. — Musi o tem myśleć, 
jakoby onego zuchwalca pożył. Gorn. — Wojną trudno go pożyć. Bazyl. — 
Serca nieużyte, których ani dobrocią, ani złością nie pożyjesz. Birk. — 
Czy się godzi nieprzyjaciela zdradą pożyć? Petrycy. — Kto nieprzyja- 
ciela ręką w polu pożył. W. Pot. 
ZDOBYĆ i ZDOBYWAĆ znaczy nabyć co prawem wojennćm, czyli 
jako zdobycz wojenną, albo też dobywając szturmem, np. zdobyć 
miasto, fortecę, działa, chorągwie i t. p. patrz: opanować. 

Chorągiew ziemi Wołoskiej .... z innemi chorągwiami mniejszemi na 
wojnie wołoskiej zdobytemi, na grobie świętego Stanisława (Tarnowski) 
zawiesił. Orzech. — Wszystko to ręka ich waleczna, powabem sławy za- 
grzana, przez krwawy pot zdobyła. Błaż. — Te kraje zdobyte mógłbym 
zatrzymać za trudy łożone. Niemc. -— A miasto zdobyte? Boh. Zal, 
Zwyczaj, obyczaj, iialilgf, iiarónr, moda. 

W ogólności to, do czego kto nawykł. 
ZWYCZAJ (starosł. CBWHaii Słowo o półku Igora) oznacza to, co się 
zwykło zachowywać dlatego tylko, że się oddawna zachowywało; 
czego się trzymamy albo dlatego, że tak dawniej bywało, albo 
żeśmy się w to sami częstem powtarzaniem wciągnęli. Mogą być zwy- 
czaje obojętne, zwyczaje stare, zwyczaje ludu, zwyczaje uświęcone 
wiekami, zwyczaj narodowy. 

Mówi się: weszło we zwyczaj, taki zwyczaj. 

Pytaj sie o zwyczajach rodzinnego kraju swego. Rej. — A teraz ten 
wieczór sławny, święćmy jako zwyczaj dawny. J. Koch. — Wszystko to 
zwyczaj czyni, który jest mistrzem każdej mowy. Gorn. — Zwyczaj wiele 
może : w górach, lasach kochamy się, w którycheśmy się porodzili , albo 
długo mieszkali. Maczuski. — Każdy kraj ma swój zwyczaj. Przysł. — 
Zwyczaj drugie przyrodzenie. Przysł. — Nie pożyczaj, zły to zwyczaj, 
nie oddają, jeszcze łają. Przysł. — Niewstydżmy się chwalebnych zwy- 
czajów ojców naszych: wszystko oni od Pana Boga zaczynali i Pan Bóg 
im też błogosławił. Kras. — Gdyśmy wstali, rzekł do mnie gospodarz, 
iż zachowywał dawny ojców zwyczaj, modlić się po wieczerzy. Kras. — 
Iść wbrew obojętnym zwyczajom oznacza dziwaka. Kras. 

Starożytny był zwyczaj, iż dziedzice nowi. 

Na pierwszej uczcie sami służyli ludowi. Mick. 

Zwyczaj palenia ciał. Mick, 
OBYCZAJ (starosł. oóbi^an Słowo o półku Igora, ros. oóbinaft, czes. 
obyćejj, oznacza pewną zasadę moralną, wprowadzoną w praktykę, 
która przechodząc od pokoleń do pokoleń zamieniła się jakby w dru- 



Zwyczaj. 361 

gą naturę. W liezbie mnogiej obyczaje oznaczają prowadzenie 
się pod względem moralnym. Ztąd mówi się: dobre obyczaje, złe 
obyczaje, naganne, zepsute obyczaje, czystość obyczajów, zepsucie 
obyczajów. Dzielenie się opłatkiem w wigilią Bożego Karodzcni<a, 
święcone na Wielkanoc, gęś św. Marcina i t. p. są to starożytne na- 
sze zwyczaje. Szanowanie domowego ogniska, uczynność sąsiedzka, 
gościnność w domu, typowa wierność i przywiązanie sług do swoich 
panów, ł)yly to cechy dawnych obyczajów naszych. 

Jakie towarzystwo, takie też obyczaje pospolicie bywają. Rej. — W oby- 
czajach, w życiu, w jedzeniu, niechaj w nim nie będzie znać nic chłop- 
skiego. GoRN. — Prędzej obyczaje złe w ludziach państwo i królestwo 
każde skażą, i w niwecz obrócą; niż nieprzyjaciel gwałtowny, któryby 
się z wielkiem wojskiem na nie oburzył. Gorn. — Były dobre obyczaje, 
powaga, uczciwość na dworze, jako w twardym jakim klasztorze. Gorn. — 
Włochów obyczaje są od naszych daleko różne. Gorn. — O obyczajach 
domowych. Biel. — Złe rozmowy psują dobre obyczaje. Wuj. — Nie 
szkodziło tej ubóstwo, którą dobre obyczaje zdobiły. Skar. — Acz lata 
miał młode, ale obyczaje stare. Skar. — Miejsce ono i stan wysoki oby- 
czajów jego nie zmienił. Skar. — Był ten obyczaj u Anglików starych. 
Skar. — Staremu młode mieć obyczaje, sromota; ale w młodym piękna 
jest starość. Skar. — W kronikach podobno muszę szukać obyczajów 
staropolskich. Birk. — Co kraj, to obyczaj. Rys. — Noc ma swój oby- 
czaj. Rys. 

Wasz to obyczaj: cierń w życia przeciągu 

Kłaść im na głowy, kwiat aż na posągu. Nar. 

Satyra w szczególności nikomu nie łaje, 

Czołem bije osobom, gani obyczaje. Kras. 

Człowiek uczony bez obyczajów jest zniewagą nauk, i najniebezpieczniejszą 
zarazą towarzystwa; jestto chodząca sprzeczka myśli z uczynkami. Jan 
Śniad. — Rozwolnienie w obyczajach. Jan Śniad. — Dawny to i ludzkość 
uzacniający obyczaj , wynurzać najrzewniejsze uczucia dla tych , którzy 
się wzajemnością już nam wypłacić nie zdołają. Ad. Czartor. 

A każdy mimowolnie porządku pilnował. 

Bo sędzia w domu dawne obyczaje chował. Mick. 

r 

NAŁÓG jest takie wciągnięcie się czyli nałożenie się do czego, że się 
staje jakby drugą naturą , że człowiek czuje do tego jakiś nieprze- 
zwyciężony pociąg, że mu się zdaje, iż się bez tego obejść nie może ; 
i chyba największy gwałt sobie zadając, oprzeć się temu potrafi. Bie- 
rze się najczęściej na złą stronę: niekiedy jednak mówi się i o rze- 
czach nieszkodliwych a nawet dobrych, do których człowiek tak się 
wezwyczaił, iż je niby machinalnie odbywa. 

Mówi się: mieć nałóg, być w nałogu, wpaść w nałóg, zaciągnąć 
nałóg, obróciło się w nałóg, przezwyciężyć nałóg, pozbyć się nałogu, 



362 Zwyczaj. 

nałóg pijaństwa. Między nałogiem i zwyczajem ta jest różnica, że 
nałóg odnosi się do jednej osoby, a zwyczaj nietylko do jednej 
osoby, ale do narodu, prowincyi, lub wogóle do jakiej społeczności 
odnosić się może. W zwyczaju stosujemy się do tego, co było dawniej, 
lub co się powszechnie zachowuje; w nałogu zaś człowiek idzie za 
tóm, co już jakby w naturę jego weszło. 

Do czego kogo nałóg i przyrodzenie ciągnie .... tego pilnie szuka. Rej. — 
Stare niemocy trudno leczyć, jako i stare nałogi. Skar. — Zmuszenie 
czynił sobie i swoim dawnym nałogom i zwyczajom. Skar. — Nie od razu 
złego pozbędziesz się nałogu. Skar. — Trudno starego nałogu zaniechać. 
Klon. — Nałóg do złego, nic gorszego. Kmap. — Nałóg, drugie przyro- 
dzenie. Knap. — Ze złego nałogu trudno ku Bogu. Rys. — Nałóg trudno 
odmienić. Knap. — Nałóg zadawniony przełamać. Kras. — Jeszcze nie 
wywietrzały dawne twe nałogi. Opal. — Przepuściwszy osobom, wyśmia- 
łem aałogi. Tręb. — Nałóg sam nie jest umiejętnością języka. Kopczyń. — 
Zaciągnienie dobrych lub złych nałogów skutkiem jest samego nawyknie - 
nia. KoŁŁ. — Ludzie w swoich zastarzałych uprzedzeniach i nałogach, 
nie tak się lękają dowodów i przekonania, jak szyderstwa i wstydu. 
Jan Śniad. 

Mój bezład w domu, bieda, mój nałóg haniebny, 

Podały mnie na wzgardę i na śmiechy przed światem. Mick. 
NARÓW (ros. nopoB^b) jest to zły zwyczaj mianowicie koni, albo psów, 
które nauczywszy jakiegoś kaprysu, albo swawoli, trzymają się ich 
• z bezrozumnym uporem. Dawniej używał się ten wyraz i do ludzi, 
ale teraz tylko żartem, albo z pogardą mógłby być do ludzi za- 
stosowany. 

Mówi się: koń narowisty, lub znarowiony, to jest: mający jaki 
narów^ albo nauczony jakiego narowu. 

Opłonąwszy z bojaźni, do swych narowów wrócili się. Błaż. 

Poczuje się rozumem każdy w swych narowach, 

Gdy tu co podobnego przeczyta w tej księdze. Opal. 

Brzydkie rzucając narowy. 

Błagajcie Syna mego gniew surowy. Kochów. 

Powodująca końmi ręka, powinna być umiejętna, aby się. przez jej 
nieumiejętność konie jakiego narowu nie nauczyły. Kluk. — Uporniuchnaś 
jest kobiecym narowem. Zabł. 

Więc Tadeusz znowu 

Cieszył się, że tak piękny pies nie ma narowu. Mick. 

I koń bywa gęstej grzywy. 

Nóg żelaznych, twardej skóry. 

Bez narowu. Pol. 
MODA (z fran. la modę) ściśle biorąc jest panująca chwilowo na świe- 
cie eleganckim coraz inna odmiana stroju, która tylko od gustu i fan- 



Zwyczaj — Zwyczajny. 363 

tazyi zależy. Stosuje się jednak do mieszkania, mebli, powozów 
i w ogólności do rzeczy zbytkowych. Może nawet być w modzie coś 
ze sfery moralnej, jakieś wyrażenie lub wyraz naukowy, a nawet 
niekiedy i osoba. Wyraz moda wszedł do języka naszego w po- 
czątkach XVII wieku. 

Mówi się : nowa moda, ostatnia moda, być w modzie, stosować się 
do mody, wyjść z mody, paryzkie mody, dziennik mód, Paryż sto- 
lica mody. 

Staroświecka moda. Kochów. 

Znajdziemy odmłodnienia inszą teraz modę. 

Peruką głowę nakryć, a ogolić brodę. Kochów. 

Najlepiej tak chodzić jak kędy moda. W. Pot. — Prędko nastała, 
prędko musi ustać ta moda. W. Pot. — Z modą się świat obraca, wy- 
szedł rozum z mody. Kras. — Moda wyraz przedtem nieznany, oznacza 
nowy sposób działania, wszczęty od znacznych, naśladowany przez niż- 
szych. Kras. — Czy moda i nas starych zmienia? Mick. 
Zwyczajny, zwykl-y, pospolity, powszedni, potoczny, 
oklepany, gfmlnny, spowszednial-y, tuzlnk€»iiy, try- 
wialny. 
ZWYCZAJNY znaczy taki jaki bywa za zwyczaj , niczem nie odzna- 
czający się, jaki się spotyka zawsze i wszędzie, np. zwyczajne za- 
trudnienia, zwyczajne towarzystwo, zwyczajne rozmowy. 

Zwyczajne rzeczy nie czynią podziwienia. Knap. 
ZWYKŁY (od słowa zwyknąć) mówi się o tćm, co często zwykło by- 
wać, lub dziać się, albo do czego kto nawykł, chociaż dla kogo in- 
nego może to nie być rzeczą zwyczajną, np. zwykłe koncepta dowcip- 
nego człowieka, tiie bywają zwyczajne. Zwykłe myśli wielkiego czło- 
wieka nie bywają zwyczajne. Może rzecz być zwyczajna gdzieindziej, 
ale u nas nie zwykła. 

Dzień za dniem, zwykłym idzie torem. Zawicki. — Użyj ze mną do- 
broci swej zwykłej ku wszystkim, którzy cię wzywają. Skar. — W swoim 
zwykłym ubiorze na krześle siedziała. Skar. 

Żle być niewdzięcznikiem. 

Więc ci zwykłą monetą zapłacę, wierszykiem. Kras. 

To tylko były zwykłe sąsiedzkie zatargi. Mick. 
POSPOLITY (czes. pospolity) znaczy taki, jaki napotyka się wszędzie, 
jakiemu podobnych jest wiele, nie będący żadną osobliwością, wielu 
rzeczom służący, np. roślina pospolita, która wszędzie rośnie; myśl 
pospolita t. j. każdemu znajoma i niczem nie uderzająca; imię po- 
spolite w gramatyce, które wńelu rzeczom służy. Pospolity w znacze- 
niu ogólnego patrz: ogólny. 

Jakie towarzystwo, takie też i obyczaje pospolicie bywają. Rej. — Co 
tu znaczenia i talentu w tych kilku pospolitych wyrazach, Jan Sniad. 



360 Zwyciężyć — Zwyczaj. 



czy tyle co zgryźć zębami i połknąć. Ztąd przenośnie mówi się o tćm, 
co jest bardzo trudne do zwyciężenia i czemu radę dać trudno. 

Jeśli nieprzyjaciela swego pożyć chcemy. J. Kocu. — Nigdy go nie- 
przyjaciel jego nie pożyje. J. Koch. — Stoczymy bitwę z niemi w polach, 
i ujrzysz, że ich pożyjemy. Wuj. 3. Król. 20. 25. — Musi o tem myśleć, 
jakoby unego zuchwalca pożył. Gorn. — Wojną trudno go pożyć. Bazyl. — 
Serca nieużyte, których ani dobrocią, ani złością nie pożyjesz. Bikk. — 
Czy się godzi nieprzyjaciela zdradą pożyć? Petrycy. — Kto nieprzyja- 
ciela ręką w polu pożył. W. Pot. 
ZDOBYĆ i ZDOBYWAĆ znaczy nabyć co prawem wojennćm, czyli 
jako zdobycz wojenną, albo też dobywając szturmem, np. zdobyć 
miasto, fortecę, działa, chorągwie i t. p. patrz: opanować. 

Chorągiew ziemi Wołoskiej .... z innemi chorągwiami mniejszemi na 
wojnie wołoskiej zdobytemi, na grobie świętego Stanisława (Tarnowski) 
zawiesił. Orzech. — Wszystko to ręka ich waleczna, powabem sławy za- 
grzana, przez krwawy pot zdobyła. Błaż. — Te kraje zdobyte mógłbym 
zatrzymać za trudy łożone. Niemo. — A miasto zdobyte? Boh. Zal. 

Zwyczaj, obyczaj, iial'€lgf, iiarónr, moda. 

W ogólności to, do czego kto nawykł. 
ZWYCZAJ (starosł. cBunaii Słowo o pólku Igora) oznacza to, co się 
zwykło zachowywać dlatego tylko, że się oddawna zachowywało; 
czego się trzymamy albo dlatego, że tak dawniej bywało, albo 
żeśmy się w to sami częsteni powtarzaniem wciągnęli. Mogą być zwy- 
czaje obojętne, zwyczaje stare, zwyczaje ludu, zwyczaje uświęcone 
wiekami, zwyczaj narodowy. 

Mówi się: weszło we zwyczaj, taki zwyczaj. 

Pytaj sie o zwyczajacłi rodzinnego kraju swego. Rej. — A teraz ten 
wieczór sławny, święćmy jako zwyczaj dawny. J. Koch. — Wszystko to 
zwyczaj czyni, który jest mistrzem każdej mowy. Gorn. — Zwyczaj wiele 
może : w górach, lasach kochamy się, w którycheśmy się porodzili , albo 
długo mieszkali. Maczuski. — Każdy kraj ma swój zwyczaj. Przysł. — 
Zwyczaj drugie przyrodzenie. Przysł. — Nie pożyczaj, zły to zwyczaj, 
nie oddają, jeszcze łają. Przysł. — Niewstydżmy sie chwalebnych zwy- 
czajów ojców naszych: wszystko oni od Pana Boga zaczynali i Pan Bóg 
im też błogosławił. Kras. — Gdyśmy wstali, rzekł do mnie gospodarz, 
iż zachowywał dawny ojców zwyczaj, modlić się po wieczerzy. Kras. — 
Iść wbrew obojętnym zwyczajom oznacza dziwaka. Kras. 

Starożytny był zwyczaj, iż dziedzice nowi, 

Na pierwszej uczcie sami służyli ludowi. Mick. 

Zwyczaj palenia ciał. Mick. 
OBYCZAJ (starosł. oównaii Słowo o pólku Igora, ros. oównaił, czes. 
obyćejj, oznacza pewną zasadę moralną, wprowadzoną w praktykę, 
która przechodząc od pokoleń do pokoleń zamieniła się jakby w dru- 



Z>vyczaj. 361 

gą natnrę. W liczbie mnogiej obyczaje oznaczają prowadzenie 
się pod względem moralnym. Ztąd mówi się: dobre obyczaje, złe 
obyczaje, naganne, zepsute obyczaje, czystość obyczajów, zepsucie 
obyczajów. Dzielenie się opłatkiem w wigilią Bożego Narodzenia, 
święcone na Wielkanoc, gęś św. Marcina i t. p. są to starożytne na- 
sze zwyczaje. Szanowanie domowego ogniska, uczynność sąsiedzka, 
gościnność w domu, typowa wierność i przywiązanie sług do swoich 
panów, były to cechy dawnych obyczajów naszych. 

Jakie towarzystwo, takie też obyczaje pospolicie bywają. Rej. — W oby- 
czajach, w życiu, w jedzeniu, niechaj w nim nie będzie znać nic chłop- 
skiego. GoRN. — Prędzej obyczaje złe w ludziach państwo i królestwo 
każde skażą, i w niwecz obrócą; niż nieprzyjaciel gwałtowny, któryby 
się z wielkiem wojskiem na nie oburzył. Gorn. — Były dobre obyczaje, 
powaga, uczciwość na dworze, jako w twardym jakim klasztorze. Gorn. — 
Włochów obyczaje są od naszych daleko różne. Gorn. — O obyczajach 
domowych. Biel. — Złe rozmowy psują dobre obyczaje. Wuj. — Nie 
szkodziło tej ubóstwo, którą dobre obyczaje zdobiły. Skar. — Acz lata 
miał młode, ale obyczaje stare. Skar. — Miejsce ono i stan wysoki oby- 
czajów jego nie zmienił. Skak. — Był ten obyczaj u Anglików starych. 
Skar. — Staremu młode mieć obyczaje, sromota; ale w młodym piękna 
jest starość. Skar. — W kronikach podobno muszę szukać obyczajów 
staropolskich. Birk. — Co kraj, to obyczaj. Rys. — Noc ma swój oby- 
czaj. Rys. 

Wasz to obyczaj: cierń w życia przeciągu 

Kłaść im na głowy, kwiat aż na posągu. Nar. 

Satyra w szczególności nikomu nie łaje. 

Czołem bije osobom, gani obyczaje. Kras. 

Człowiek uczony bez obyczajów jest zniewagą nauk, i najniebezpieczniejszą 
zarazą towarzystwa; jestto chodząca sprzeczka myśli z uczynkami. Jan 
Śniad. — Rozwolnienie w obyczajach. Jan Śniad. — Dawny to i ludzkość 
uzacniający obyczaj , wynurzać najrzewniejsze uczucia dla tych , któray 
się wzajemnością już nam wypłacić nie zdołają. Ad. Czartor. 

A każdy mimowolnie porządku pilnował, 

Bo sędzia w domu dawne obyczaje chował. Mick. 
NAŁÓG jest takie wciągnięcie się czyli nałożenie się do czego, że się 
staje jakby drugą naturą, że człowiek czuje do tego jakiś niepn!;e- 
zwyciężony pociąg, że mu się zdaje, iż się bez tego obejść nie może ; 
i chyba największy gwałt sobie zadając, oprzeć się temu potrafi. Bie- 
rze się najczęściej na złą stronę: niekiedy jednak mówi się i o rze- 
czach nieszkodliwych a nawet dobrych, do których człowiek tak się 
wezwyczaił, iż je niby machinalnie odbywa. 

Mówi się: mieć nałóg, być w nałogu, wpaść w nałóg, zaciągnąć 
nałóg, obróciło się w nałóg, przezwyciężyć nałóg, pozbyć się nałogu, 



362 Zwyczaj. 

nałóg pijaństwa. Między Dałogiem i zwyczajem ta jest różnica, że 
nałóg odnosi się do jednej osoby, a zwyczaj nietylko do jednej 
osoby, ale do narodu, prowincyi, lub wogóle do jakiej społeczności 
odnosić się może. W zwyczaju stosujemy się do tego, co było dawniej, 
lub co się powszechnie zachowuje; w nałogu zaś człowiek idzie za 
tćm, co już jakby w naturę jego weszło. 

Do czego kogo nałóg i przyrodzenie ciągnie .... tego pilnie szuka. Rej. — 
Stare niemocy trudno leczyć, jako i stare nałogi. Skar. — Zmuszenie 
czynił sobie i swoim dawnym nałogom i zwyczajom. Skar. — Nie od razu 
złego pozbędziesz się nałogu. Skar. — Trudno starego nałogu zaniechać. 
Klon. — Nałóg do złego, nic gorszego. Knap. — Nałóg, drugie przyro- 
dzenie. Knap. — Ze złego nałogu trudno ku Bogu. Rys. — Nałóg trudno 
odmienić. Knap. — Nałóg zadawniony przełamać. Kras. — Jeszcze nie 
wywietrzały dawne twe nałogi. Opal. — Przepuściwszy o8ol)om, wyśmia- 
łem sałogi. Trcb. — Nałóg sam nie jest umiejętnością języka. Kopczyń. — 
Zaciągnienie dobrycli lub złych nałogów skutkiem jest samego nawyknie- 
nia. KoŁŁ. — Ludzie w swoich zastarzałych uprzedzeniach i nałogach, 
nie tak się lękają dowodów i przekonania, jak szyderstwa i wstydu. 
Jan Sniad. 

Mój bezład w domu, bieda, mój nałóg haniebny, 

Podały mnie na wzgardę i na śmiechy przed światem. Mick. 
NARÓW (ros. HopoB'b) jest to zły zwyczaj mianowicie koni, albo psów, 
które nauczywszy jakiegoś kaprysu, albo swawoli, trzymają się ich 
• z bezroznmnym uporem. Dawniej używał się ten wyraz i do ludzi, 
ale teraz tylko żartem, albo z pogardą mógłby być do ludzi za- 
stosowany. 

Mówi się: koń narowisty, lub znarowiony, to jest: mający jaki 
narów^ albo nauczony jakiego narowu. 

Opłonąwszy z bojażni, do swych narowów wrócili się. Błaż. 

Pocziye się rozumem każdy w swych narowach. 

Gdy tu co podobnego przeczyta w tej księdze. Opal. 

Brzydkie rzucając narowy. 

Błagajcie Syna mego gniew surowy. Kochów. 

Powodująca końmi ręka, powinna być umiejętna, aby się. przez jej 
nieumiejętność konie jakiego narowu nie nauczyły. Kluk. — Uporniuchnaś 
jest kobiecym narowem. Zabł. 

Więc Tadeusz znowu 

Cieszył się, że tak piękny pies nie ma narowu. Mick. 

I koń bywa gęstej grzywy. 

Nóg żelaznych, twardej skóry, 

Bez narowu. Pol. 
MODA (z fran. la modę) ściśle biorąc jest panująca chwilowo na świe- 
cie eleganckim coraz inna odmiana stroju, która tylko od gusta i fan> 



ZAvyczaj — ZAvyczajny. 363 

tazyi zależy. Stosnje się jednak do mieszkania ^ mebli, powozów 
i w ogólności do rzeczy zbytkowych. Może nawet być w modzie cos 
ze sfery moralnej, jakieś wyrażenie lub wyraz naukowy, a nawet 
niekiedy i osoba. Wyraz moda wszedł do języka naszego w po- 
czątkach XVII wieku. 

Mówi się : nowa moda, ostatnia moda, być w modzie, stosować się 
do mody, wyjść z mody, paryzkie mody, dziennik mód, Paryż sto- 
lica mody. 

Staroświecka moda. Kochów. 

Znajdziemy odmłodnienia inszą teraz modę. 

Peruką głowę nakryć, a ogolić brodę. Kochów. 

Najlepiej tak chodzić jak kędy moda. W. Pot. — Prędko nastała, 
prędko musi ustać ta moda. W. Pot. — Z modą się świat obraca, wy- 
szedł rozum z mody. Kras. — Moda wyraz przedtem nieznany, oznacza 
nowy sposób działania, wszczęty od znacznych, naśladowany przez niż- 
szych. Kras. — Czy moda i nas starych zmienia? Mick. 
Zwyczajny, v.\\yUŁyę pospolity, powszedni, potoczny, 
€>klcpany, gfminny, spowszednla'ły, tuzlnkoiiy, try- 
wialny. 
ZWYCZAJNY znaczy taki jaki bywa za zwyczaj, niczem nie odzna- 
czający się, jaki się spotyka zawsze i wszędzie, np. zwyczajne za- 
trudnienia, zwyczajne towarzystwo, zwyczajne rozmowy. 

Zwyczajne rzeczy nie czynią podziwienia. Knap. 
ZWYKŁY (od słowa zwyknąć) mówi się o tćm, co często zwykło by- 
wać, lub dziać się, albo do czego kto nawykł, chociaż dla kogo in- 
nego może to nie być rzeczą zwyczajną, np. zwykłe koncepta dowcip- 
nego człowieka, tiie bywają zwyczajne. Zwykłe myńli wielkiego czło- 
wieka nie bywają zwyczajne. Może rzecz być zwyczajna gdzieindziej, 
ale u nas nie zwykła. 

Dzień za dniem, zwykłym idzie torem. Zawicki. — Użyj ze mną do- 
broci swej zwykłej ku wszystkim, którzy cię wzywają. Skar. — W swoim 
zwykłym ubiorze na krześle siedziała. Skar. 

Żle być niewdzięcznikiem. 

Więc ci zwykłą monetą zapłacę, wierszykiem. Kras. 

To tylko były zwykłe sąsiedzkie zatargi. Mick. 
POSPOLITY (czes. pospolity) znaczy taki, jaki napotyka się wszędzie, 
jakiemu podobnych jest wiele, nie będący żadną osobliwością, wielu 
rzeczom służący, np. roślina pospolita, która wszędzie rośnie; myśl 
pospolita t. j. każdemu znajoma i niczem nie uderzająca; imię po- 
spolite w gramatyce, które wielu rzeczom służy. Pospolity w znacze- 
niu ogólnego patrz: ogólny. 

Jakie towarzystwo, takie też i obyczaje pospolicie bywają. Rej. — Co 
tu znaczenia i talentu w tych kilku pospolitych wyrazach. Jan Sniad. 



364 Zwyczajny — Zysk. 



POWSZEDNI (ro8. iiOBcc^^HCBHbiii, czes. wSednj) znaczy właściwy 
wszystkim, czyli wszem dniom tygodnia, oprócz niedzieli i święta. 
Ztąd taki jaki zwykł ł)ywa6 codzieii, niewyszukany, nic szczególnego 
w sobie nie mający, np. dzień powszedni, grzecli powszedni. 

Cłileba naszego powszedniego daj nam dzisiaj. — Modlitwa była mn 
cłilebem powszednim. Skar. 

Dorna się rzeczy choć dobrze są przednie, 
Zdadzą powszednie. Klon. 

Szeptali nie jedni, 
Że zbyt wykwintny (ubiór) na wieś, i na dzień powszedni. Mick. 
Łzy powszednim ich chlebem. Boh. Zal. 
POTOCZNY (czes. potocnj) mówi się już to o mowie prostej i niewy- 
muszonej, jakiej zwykle używają ludzie; już o sprawach, które nie 
wychodzą z ubitej kolei, ale jak wóz z góry niby same się toczą, 
np. mowa potoczna, rozmowy potoczne, sprawy potoczne. 

Zdała się prostą w rozmowie potocznej. Skar. — Domowe, potoczne 
sprawy. Bazylik, 

A iż na pićrwszym spraw potocznych progu. 
Ten dobrze zaczął, kto co zaczął w Bogu. Miask. 
Materyą rozmów niekiedy są rzeczy potoczne, niekiedy ważne. Kras. — 
Język jest prosty kiedy rzeczy zawiłe, wyniosłe myśli i głębokie pojęcia 
może wydać zwięźle, zrozumiale i sposobem zbliżonym do mowy potocz- 
nej. Jan Śniąd. — Chce mnie znowu wciągnąć w rozmowy potoczne. Mick. 
OKLEI* ANY mówi się o tóm, co się tyle razy obijało o uszy, iż żadnego 
już prawie wrażenia nie czyni. 

To oklepane są dla ciebie rzeczy. Kar. Kaczk. 
GMINNY, właściwy gminowi, będący cechą najniższej klasy ludzi. Ztąd 
bierze się w znaczeniu tego, co jest zbyt pospolite i tylko przez niż- 
szą klassę używane, np. wyraz gminny, zwyczaje gminne. 
Owe odpowiedzi tak wiejskie, tak gminne. Mick. 
SPOWSZEDNIAŁY mówi się o tćm, co przez częste powtarzanie, albo 
używanie stało się rzeczą powszednią, na którą już mało zwraca- 
my uwagi. 
TUZINKOWY mówi się o tóm, co się na tuziny liczy, azatem co się 
niczóni nie odznacza 5 co bywa i pospolite, i najczęściej ladajakie, np. 
tuzinkowa robota, tuzinkowy rzemieślnik, tuzinkowy art^-sta, jakiemu, 
podobnych jest bardzo wielu. 

A to, jak widzę, lichy towar, tuzinkowy. Brodów. 
TRYWIALNY (łaciii. łrivium rozstajne drogi, ztąd uliczny, rynkowy^ 
Mówi się mianowicie o wyrażeniach grzeszących zbytnią pospoli- 
tością, które właściwe są tylko ulicznej gawiedzi, np. trywialne łajanie, 
trywialny dowcip. 
Zysk, patrz: pożytek. 



Zyskać — Żądza. 3(J5 

Xyskacv zarobić, zapracować. 

W ogólności korzyść jaką odnosić czy z pracy rąk, czy z handlu, 
przemysłu i t p, 
ZYSKAĆ (czes. zyskati) właściwie odebrać włożony kapitał z dobrym 
procentem; przedać co drożej, niż się zapłaciło. Przenośnie wyciągać 
z czego dla siebie korzyść zwłaszcza materyalną. 

Dałeś mi pięć talentów, otom drugie pięć zyskał. Wuj. — Choć drogo 
zapłacił, więcej zyskał. Kras. — Ty przemysłem naprawisz, coś zyskał 
fortelem. Kras. 

Com zyskał? że rzuciwszy ubogie zagrody. 

Chciałem nieopatrzony płynąć przeciw wody. Karp. 

Nikt na tem nic nie stracił, a Pan może zyska. Mick. 
ZAROBIĆ (ros. 3apa6oTaTb) znaczy nabyć prawa do odebrania umówionej 
zapłaty, czy za pracę dzienną, czy za wykonaną robotę. Bierze się 
jednak niekiedy zamiast zasłużyć, np. zarobić na sławę, na karę. 

Wziął, co był ciężko u Labana zarobił i wysłużył. Wuj. — Najdziesz 
taki dom, w którym rzemieślniczek to, co dziś zarobi, dziś strawi. Skar. — 
Rób ręką swą, żebyś i drugiemu, który zarobić nie może, udzielić mógł. 
Skar. — Maciek zarobił, Maciek zjadł. Przysł. — Swoje stracił, na s wo- 
jem niechby i zarobił. Kras. — Jaś krnąbrny na plagi zarobił. Kras. 
ZAPRACOWAĆ znaczy zdobyć kawałek chleba, lub środki do życia, 
pracując w pocie czoła, np. grosz krwawo zapracowany. 

Słodki wasz pokarm (pszczoły), dla nas pożądany. 

Wam jeszcze słodszy, bo . zapracowany. Kras. 
Zyskowny, patrz: pożyteczny. 



ż. 

1 

żądać, patrz: chcieć. 

Żądanie, patrz: chęć. 

Żaden, patrz: nikt. 

Żądza, namlc^tnosc, passya, cłiuc, pożądliwość. 

W ogólności niepohamowany ku czemu pociąg, albo wstręt, który 
tak pochłania całego człowieka, że nietylko o całym świecie, ale 
nawet o samym sobie zapomnieć gotów. 
ŻĄDZA (slow. i ros. ^Kaac^^a pragnienie) znaczy nieugaszone pragnienie 
jużto dogodzenia zmysłom, już zaspokojenia fizycznych, lub moralnych 
popędów. Bierze się najczęściej na złą stronę, ale może się brać 
i na dobrą. 

Podbij pod rozum złą żądzę. J. Koch. — Porzucić próżne myśli, mieć 
na wodzy żądze. J. Koch. — W kręgi żądzę ująć. J. JiocH. — : Złej 



366 żądza. 

najpierwsze początki żądze wykorzenić. J. Koch. — Dzierżał na wodzy 
swe żądze. Gorm. 

Nie jednejeśmy matki i nie jednej żądze; 

Ty wolisz przyjaciela, a drugi pieniądze. Bisndoń. 

Ich żądze różne były. Siennik. — Nigdy się tu na ziemi żądze nasze 
nie napełnią, ani uspokoją. Skar. — Żądze a zbytki cielesne, mężnie 
z niemi walcząc, zwojowali. Skar. — Niech panom obcym nie służę, złym 
.żądzom i wynalazcy ich czartu. Skar. — Chociaż szyi tej cielesnej pod 
miecz nie ociągamy; ale mieczem duchownym złe żądze na sercu zabya- 
my. Skar. — Na tem cnota zależy, abyśmy żądzom pewny kres zamie- 
rzyli. Petrycy. 

Kto żądze swe hamuje, 

Niczego nie potrzebiye. Knap. 

Łakoma żądza złota bez gruntu, beze dna. W. Pot. 

Jeszcze Bolesław był małćm dziecięciem. 

Już czuł w sobie żądzę sławy. Niemo. 
NAMIĘTNOŚĆ oznacza gwałtowną żądzę, albo uczucie, które jak burza 
miotając sercem człowieka, tak go zapala i unosi, że nawet na głos 
rozumu nieraz głuchym się staje. Pierwotna forma tego wyrazu była, 
jak mniemamy, namiętność, od słowa miotać, że miota sercem 
człowieka. Potwierdzać to zdaje się wyrażenie Leopolity: „gdy tak 
nami gwałtownie się burzliwość morska namiotała.^ Dzieje Ap. 27, 18. 
W rzadkiej książce pod tytułem: „Napominanie do wszystkich chrze- 
ściauskich ludzi ziemi Pruskiej z r. 1557 (Bibl. Czartor.) czytamy 
też : namietnoóci. To samo też maluje słowiańskie i rosyjskie crpacTb, 
to, co gwałtownie wstrząsa człowiekiem. Namiętności są nam wro- 
dzone, i stanowią potęgę, która według dobrego, lub złego kierunku, 
do wielkich czynów, albo do zbrodni prowadzi. 

Mówi się: panująca namiętność, miotany namiętnościami, pobudzać 
lab zapalać namiętności, panować nad namiętnościami, zaślepiony 
namiętnością. 

Walczyć z namiętnościami. Skar. — Namiętności i wrodzone skłonności 
bardzo miał rozumem związane i powolne. Skar. — Burzliwe namiętnośei. 
Bazylik. — Ani się do tego moje słowa ciągną, żebym był tego mniema- 
nia, jakoby namiętności, albo popędliwe chęci mogły być do gruntu z czło- 
wieka wykorzenione: ponieważ z pi-zyrodzenia dla tego są dane, aby nas 
pobudzały do czynienia czegokolwiek. Bazylik, -r- Duch nasz natenczas 
zwycięża, gdy ma na wodzy ciało i namiętności swoje. Birk. — Tam 
rozum na ustęp idzie, gdzie namiętność przystęp znajdzie. Pilch. — Każda 
namiętność swego używa języka. Dmoch. — Rozhukane namiętności. Jan 
Śniad. — Człowiek w gwałtownych zapędach swych namiętności, przerabia 
cnotę na zbrodnią. Jan Śniad. — Namiętności wstrząsają gwałtownie 
i miotają człowiekiem. Jan Śniad. 



żądza. 367 

Gdy serce namietnodei groiny wir porywa , 

Niech zagnraii wiersz, i spada jak rxeka burzliwa. Bkodz. 

Bez czystej religii nie masz skutecznej w łodziach siły na powściągnie- 
nie gwałtownych poraszeA namiętności i na zal>ezpieczenie od nich towa- 
rzyskiego porządku. Jak Śkiad. — Namiętność w języku pospolitym, jestto 
pewna forma czucia, tak silnie w jeden punt słuerowanego, że miesza ona 
sąd człowieka, paraliiiye jego swoliode, odejmuje możność rozrządzania 
samym sobą; odciąga od celu, jald wskazuje rozum, obowiązek, interes 
dobrze zrozumiany, a nawet prosty instynkt i ogólne natury prawo. 
Kaz. Kaszew. 
PASSYA (łaciu. passio) dosłownie znaczy to samo, co namiętność. Jest 
jednak między niemi nieznaczny odcień. Namiętności podzielić możn^^ 
na podbndzająee czyli czynne, i obezwładniające czyli bierne. Roz- 
różniając tedy jedne od dmgich, pierwsze namiętnościami, dmgie 
passyami zowiemy. Do tych ostatnich należą: skąpstwo, nienawiść, 
zazdrość, gniew nienmiarkowany, jako też ślepe zamiłowanie w czćm, 
posunięte aż do słabości. Tak mówi się : wpadł w passyą, passya go 
porwała, ma passyą do kart, do polowania i t. p. 

Rozumu się radzić, ale nie passyj. Bohom. — Moja passya konie, Jej- 
mościna ogród. Kras. — Passye i namiętności wstrząsają gwałtownie 
i miotają człowiekiem. Jan Sniad. — Więc passya mnie na to porwała 
ostatnia. Pol. 
CHUĆ (slow. xoTb chęć Hikł.) w XVI wieku oznaczała to samo co chęć, 
i brana była na dobrą i na złą stronę. Tak Koc*haxow$ki w dedy- 
kacyi Zuzanny mówi: Chuć moje więcej nważ, nie to, co przenoszę. 
Skarga już ją bierze w znaczeniu namiętności. Dziś ten wyraz używa 
się bardzo rzadko na oznaczenie głównie żądzy zmysłowej, np. nie- 
porządna chuć. 

Co jest wedle przyrodzenia, to człowiek z chucią i rozkoszą czyni. Skar. — 
Chuci złe podbijamy pod rozumną wolą nasze. Skak. — Wiara hamuje 
skrytej myśli chuci. Gawiń. 

Szczęśliwy kto swe powściągać umie, 

Chuci i żądze wrodzone. Nar. 
POŻĄDLIWOŚĆ (dosłownie to, co łacińskie concupiscentiaj według wy- 
rażenia Skargi, jestto zła a niepowolna roznmowi żądza. Oznacza 
tedy przemaganie złych skłonności, które sprawuje, że człowiek albo 
się na cudzą własność łakomi; albo jak mucha na miód, pada na 
rozkosz zmysłową. 

Mówi się: pożądliwość ciała, pożądliwość oczu. 

Którzy są Chrystusowi, ciało swe ukrzyżowali z namiętnościami i po- 
żądliwościami. Wuj. — Posłuchał czartowskiej pobudki i pożądliwości 
oczu. Skar. — Na pomoc nieudolności swej i zwojowanie pożądliwości, 
trudził ciało swoje rozmaicie. Skar. 



S72 Żegna<5. 

wszystko odkryte zmysłom miała. Skar. — Izaliby ci na śmierć tuk ocho- 
tnie szli, gdyby byli o inszym żywocie nie wiedzieli, za kt^r}' to doczesne 
zdrowie kładli. Skar. — Gdj'by on żył dawniejszycli wieków, dziwiłby 
się świat kolosom i ołtarzom jego imieniu poświeconym. Bohom. — Gdy- 
bym ja nie był rzeką, nie byłbyś ty morzem. Kras. — Gdybym był zdolny 
własne ognie przelać w piersi słuchaczów. Mick. 

Źegiiacs bl'08^<>9l'aii'le« śniecicś konsekrować. 
Wzywać nad kim Inb nad ezćm imienia Bożego. 

ZEGNAĆ (ezes. żehiiati z łacin, signare) właściwie czynić znak krzyża 
świętego. Zegnać się, przeżegnać się, znaczy czynić na sobie znak 
krzyża. Ztąd przenośnie żegnać kogo, albo żegnać się z kim, znaczy 
rozstawać się z kim poruczając go Bogn, czyli mówiąc: bądź zdrów. 
Bóg was żegnaj krwawe boje. J. Kocu. — Ochrzcił ją, pierwej wodę 
praeżegnawszy. Skar. — Tam je pożegnał i błogosławił. Skar. — Krzy- 
żem świętym za wżdy się ludzie chrześciańscy żegnali. Skar. — Gdy 
się krzyżem żegnasz. Skar. — Dzwony biskupi żegnają. Skar. — 
Krzyżem się świętym przeżegnawszy, boso po węglacli chodził. Skar« — 
Żegnać ją ki-zyżem św. począł. Skar. — Żegnając ją krzyżem, zdrowie jej 
przywrócił. Birk. — Zaczął wkoło siebie żegnać. Mick. 

BŁOGOSŁAWIĆ (slow. ó.iarociOBHTu, ros. 6.iaroc.ioBHTb, czes. blahosla- 
witi) wzywać nad kim imienia Bożego., kładąc mu ręce na głowie, 
albo je podnosić ku niebu, modląc się nad nim, i czyniąc znak krzyża 
Św. Tak na przykład: rodzice błogosławią swe dzieci, kapłan błogo- 
sławi lud. Ik^ig błogosławi komu, to jest: dopomaga mu łaską swoją. 

Tylko prosić trzeba, 
Aby Bóg dobrej radzie błogosławił z nieba. J. Kocu. 
Panie, ty zaczętym błogosław sprawom naszym. J. Koch. — Błogosław 
ziemi z twej szczodrobliwości. J. Koch. — Jakób Patryarcha błogosławił 
synom Józefowym, na krzyż na nie kładąc ręce swoje. Wuj. — Wziął 
JEZUS chleb i błogosławił i łamał, i dawał uczniom swoim. Wuj. — 
Aaron wyciągnąwszy rękę na lud, błogosławił mu. Wrj. — Jeśli P. Bóg 
pracom naszym błogosławić nie będzie, tedy próżna nadzieja. Krczn. — 
Bóg mej pracy błogosławił. Skar. — Nowemu stadłu Bóg pobłogosławi. 
Kochów. — Błogosławił mu Pan Bóg licznem potomstwem. Kras. — 
Ojciec ze łzami mnie błogosławił. Mick. — Żegnając po łacinie stół po- 
błogosławił. Mick. 

ńWlĘCIĆ, POŚWIĘCAĆ (ros. cuHTHTb, czes. swetitł) znaczy czynić ze 
świeckiego świętem, używając przepisanych modlitw, obrzędów i kro- 
piąc wodą święconą, np. Biskup święci księży i kleryków, święcić 
wodę, święcić zioła, dom, święcić ciasta wiclkonocne , poświęcenie 
kościoła, święcenia kapłańskie i t. d. 

Gdy Biskupa świecą, kładnie Arcybiskup na głowę jego Ewangelią, 
przydając modlitwy. Orzech. — Król Salomon.... poświęcił dom Boży. 



żegnać — Żniwo. 373 



Wuj. — Zwyczaj Kościoła katolickiego^ który wodę, sól, albo zioła święci. 
Wuj. — Gdy wodę i zioła, abo iiine rzeczy, jako nauczał Apostoł, sło- 
wem Bożóm poświęcamy. Skar. — Patryarcłia Jakób kamień podniósł 
i poświęcił i olejem polał. Skar. — Aby nikt nie śmiał za pieniądze 
nikogo świecić. Skar. — Święcąc kogo, ręce nań kładą. Skar. — Dzwony 
nie chrzczą, ale święcą. Hbrbbst. — Nie skropisz tego święconą wodą. 
Rys. — Ja im łoże małżeńskie kropidłem poświęcę. Mick. 

KONSEKROWAĆ (łaciii. consecrarej właściwie to samo, co święcić. 
Ale różnica między słowem święcić i konsekrować w kościele kato- 
lickim jest ściśle oznaczona. I tak: kapłan konsekruje we mszy chlćb 
i wino, nic zaś święci. Poświęcić kościół może kapłan; konsekrować 
zaś tylko biskup z namaszczeniem. Biskupa konsekrują, a księży 
Biskup święci. Może być tedy kościół poświęcony, ale nie konsekro- 
wany. Biskup kapłanów święci, a Biskupa konsekrują. Woda, zioła, 
dom, baranek wielkanocny poświęca się, nie zaś konsekruje. 

Żelazny « patrz: twardy. 

Zitiija« patrz: gad. 

Żniwo, urodzaJ« plon. 

W ogólności owoce pracy rolniczej. 

ŻNIWO (czes. żniwo) oznacza już to zboże, które się żnie; już porę, 
w której się żnie. W pierwszćm znaczeniu synonimami jego są: uro- 
dzaj i plon. W drugióm zwykle się używa w liczbie mnogiej, np. 
podczas żniw, około żniw. 

Już nie daleko żniwo. J. Kocu. — Żniwa swego pierwszy snop tobie 
ofiaruję. J. Kocu. — Żniwo jest wielkie, ale robotników mało. Wuj. — 
Jeśli będziesz nie leniwym, przyjdzie jako źródło żniwo twoje, a niedo- 
statek daleko uciecze od ciebie. Wuj. Przyp. — Przyjdzie czas, gdy żni- 
wo nas hojnie u weseli, gdy kopy liczyć i w gumno bogate zbierać bedziem. 

Skar. — Wielce się uradował iż takich sług prawdy i żeńców się 

na żniwo Boże przyczynia, Skar. — Od P. Boga powodzenia był pewny, 
iż niewiele onych ziam wielkie żniwo urodzić miało. Skar. — Teraz czas 
do siania pogodny na bogate żniwo. Skar. — Który hojnie sieje, hojne 
żniwo miewa. Petrycy. — Choć mała niwa, lecz plenne żniwa. Kochów. 

URODZAJ (ros. ypoacań) oznacza taką obfitość urodzonego w jednym 
roku zboża, że dziesięć, dwadzieścia albo i więcej ziam za jedno 
ziarno się wraca. Urodzaj stosuje się nie do samego zboża. Może być 
urodzaj na warzywo, owoce, jagody i t. p. Jeżeli zaś chybi na polu, 
to zowiemy nieurodzajem. 

Tego ani burzliwe morze frasuje, 
Ani ciężki grad, ani złe urodzaje. J. Kocu. 
1 przyszedł urodzaj siedmi lat. Wuj. — Nigdyby żniwo i urodzaj hojny, 
tak miły i wdzięczny nie był; gdyby praca około roli nie uprzedziła. 
Skar. — U sąsiadów dość był mierny urodzaj, choć grunt jednaki. Kras. — 



374 żniwo — Żoł 



nierz. 



Daj nam urodzaj złoty. Karp. — Ciebie lud zowie dotąd rokiem urodzaju. 
MiCK. — Urodzaj nadzwyczajny, kop jak gwiazd. Krasz. 
PLON, wyraz raczej książkowy, niż potoczny, znaczy zboże, którym 
ziemia wynagrodziła prace rolnika, np. obfite plony, wydawać plony, 
zbierać plony. Przenośnie mówi się o korzyściach Inb owocach pracy, 
na jakićmkolwiek poln zebranych, np. zbierać nauk plony, ze